ULT MÁŃGILIGINIŃ MÁŃGILIK MÁSELESI

Qazaq rýhanııatynyń ardager abyz­darynyń biri Ǵabıt Músirepov: “Ana tili degenimiz – sol tildi jasaǵan, jasap kele jatqan halyqtyń máńgiliginiń máńgilik máselesi” degen eken. Osy máńgiligimizdiń máńgilik máselesi kún tártibinen áli de túspegendigin keshe Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń basshylyǵymen ótken jumys tobynyń alǵashqy otyrysy kórsetip berdi. Memlekettik tildiń qoǵamdyq jáne mádenı ómirdiń san-salasyndaǵy túıtkil­deri, qazaq tiliniń qazirgi jaı-kúıi sońǵy ýaqytta zııaly qaýymdy shynynda da kóbirek tolǵandyra bastaǵandaı. Osyǵan oraı Elbasynyń arnaıy tapsyrmasyna sáıkes Mádenıet jáne aqparat mınıstr­ligi til saıasatynyń aldaǵy kezeńdegi strategııalyq maqsattary men mindetterin aıqyndap, onyń negizgi basymdyqtary men naqty iskerı tetikterin belgileıtin jańa Memlekettik baǵdarlama ázirleýge kiriskendigi kópshilikti bir serpiltip tastaıtyndaı jaǵymdy jańalyq ekendi­gine sóz joq. Aldyn ala aıta ketsek, otyrystyń basynda-aq mınıstr M.Qul-Muhammed jetekshilik etetin osy arnaıy jumys tobyna ǵylymı jáne shyǵarma­shylyq, ártúrli áleýmettik-saıası toptar men memlekettik emes uıymdardyń, saıası partııalardyń ókilderi tartylǵandyǵy belgili boldy. Sondaı-aq bul quramǵa elimizge tanymal ǵalym-lıngvıster, zań­gerler, qoǵam qaıratkerleri, Parlament depýtattary, barlyǵy elýden astam aza­mattar engizilgen eken. Otyrys barysyn­da jumys toby tolyq­tyryla tústi. Top je­tekshisiniń orynbasarlyǵyna “Memle­ket­tik til” respýblıkalyq qoǵamdyq qozǵalysynyń tóraǵasy, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Muhtar Shahanov laıyqty dep tabyldy. Tóraǵanyń taǵy bir orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Janna Qurmanǵalıeva. Árıne, mundaı saıdyń tasyndaı iriktelgen aýqymdy jumys toby buryn-sońdy qurylmaǵandyǵyn bilemiz. Munyń ózi qoǵamdaǵy til saıasatyna degen qazirgi tereń alańdaýshylyqty eskere otyryp, eldik murattar múddesine negizdeletin mańyzdy strategııalyq qujatty barynsha ashyq, áralýan pikirler men usynystardy jan-jaqty eskerýge bılik tarapynan shynaıy da yntaly yqylas tanyty­lýy­nyń bir belgisi desek, qatelespespiz. Mı­nıstr de eshkimniń pikirine tusaý salmady. Sóıtip, jumys tobynyń otyrysy ár­alýan pikirlerdiń shyn mánisindegi to­ǵysyna aınaldy. “Ashynǵannan shyǵady ashy daýysym” degendeı, til tóńiregindegi janaıqaılardyń túp tórki­ninde ult taǵdyryna degen janashyrlyq jatqan­dy­ǵy da anyq. Artyq-kem aıtylǵan sóz­derdiń bári de durys uǵylyp, durys qa­byldandy. Eń tamashasy, sonyń bárinen ortaq istiń kádesine jararlyq paıdaly oı-tolǵamdar ilkimdilikpen ilinip alyna bildi. M.Qul-Muhammed ju­mys to­by­nyń alǵashqy júzdesýinde jıylǵan qaý­ymdy ıgi is­tiń bastalýy­men quttyq­taı otyryp, osy barys jy­lynda ana tilimizge keń óris ashyl­syn degen aq tilegin aıtty. Sonymen birge barshasyna til saıasatyn júzege asyrýdyń jańa kezeńine arnalǵan Baǵdarlamany ázirleýge belsene qatysýǵa shynaıy nıet tanytyp, mınıstrlikte qurylǵan arnaıy jumys tobynyń quramyna enýge kelisim bergenderi úshin alǵys sezimin bildirip ótti. Mınıstr aıtsa aıtqandaı, arnaıy topqa engenderdiń qaı-qaısysy da el múddesin bárinen bıik qoıyp júrgen eljandy azamattar ekendigi burynnan belgili edi. Al ana tilimizdiń mártebesin arttyrý – eń bir shoqtyǵy bıik murat. Osyǵan oraılas: “Men de óz ortalaryńyzdan shyqqan, barlyq shyǵar­mashylyq, qoǵamdyq-memlekettik qyzme­tim kóz aldaryńyzda ótip kele jatqan qazaq azamattarynyń birimin. Táýelsizdik rýhyna, eldik murattarymyzǵa adaldy­ǵyma eshqaısyńyz da kúmán keltire qoımassyzdar dep oılaımyn” degen Muhańnyń sózine jıylǵan jurt qoldaý bildirmeı tura almady. Sonymen, otyrystyń negizgi maqsaty­na, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha ázirlenýge tıis Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik Baǵdarlamasy jóninde keń turǵyda ashyq pikir almasýǵa arna tartylyp, jol ashyldy. Qazirgi ýaqyttaǵy basty ustanym­dar­dyń biri – elimizdegi reformalardyń barlyǵy bir ǵana basty qujat – Qazaq­stannyń 2020 jylǵa deıingi áleýmettik-ekonomıkalyq damý strategııasynyń negizinde júzege asyrylmaq. Alaıda, til saıasatynyń erekshe mańyzdylyǵyn eskere otyryp, Elbasy men Úkimettiń osy salada arnaıy memlekettik Baǵdar­lama ázirleý jóninde sheshim qabyldaýy ult múddesine ábden oraılasyp turǵan joq pa. Mınıstr jańa Baǵdarlamany ázirleý qarsańyndaǵy jumystarǵa keńinen toq­taldy. Bul kezde qoǵamdyq pikirge ba­ryn­sha kóńil bólý jumys toby qyzmetiniń basty qaǵıdasy bolmaq. Osy rette Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha ótken jyly maqsatty túrde júrgizilgen úsh birdeı ǵylymı-áleýmettik zertteý qorytyndy­lary da tıimdi paıdalanylatyn bolady. Ol zertteýler elimizdegi jalpy tildik ahýaldy, onyń ishinde memlekettik tildiń resmı mekemelerdegi jáne qoǵamdyq ómirdiń ártúrli salalaryndaǵy qoldanys aıasyn, túıtkilderi men keleshegin, kórneki aqparat jáne onomastıka jaıyn, shet eldegi qandastarymyzdyń ana tilin saqtaý máselelerin taldaýǵa arnalǵan bolatyn. Keıbireýler oılaıtyndaı, bılik te qazaq tiline qamqor bolmaı otyrǵan joq. Qazirgi ýaqytta ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdardyń is-qaǵazdarynda memlekettik tildiń úlesi 70 paıyzǵa taqap otyr. Osyǵan baılanysty mınıstrlik tarapynan aı saıyn monıtorıng uıym­­dastyrylýda. Respýblıka aımaqtarynda júzden astam memlekettik tildi oqytý ortalyqtary ashylyp, aldaǵy jylǵa deıin olardyń sany 120-ǵa jetkizilmek. О́tken jyly ǵana ártúrli salalardyń erekshelikteri eskerilip, 260 myń tara­lymmen eki-úsh tildi segiz túrli sózdikter shyǵaryldy. Bular medısına, sport, tehnıka, quqyq, onomastıka, ekonomıka jáne basqa salalardy qamtyǵan. Internet jelisinde 2008 jyldan beri memlekettik til portaly iske qosylyp, kóptegen tutynýshy azamattar ondaǵy materıaldardy paıdalanýda. Búginde olardyń uzyn sany 200 myńnan asqan. Sondaı-aq álemdik tájirıbelerdi paı­dalana otyryp, halyqaralyq standarttar­ǵa saı 19 ataýly ónimderden turatyn “Memlekettik qyzmetshiniń tildik port­feli” atty oqý-ádistemelik kesheni ázir­lenip shyǵaryldy. On sala boıynsha jalpy taralymy 40 myń danamen jaryq kórgen qazaqsha-oryssha tildeskishter de ıgilikti muratqa qyzmet etýde. Qazaq tildi buqaralyq aqparat quraldaryn damytýǵa da mınıstrlik tarapynan jan-jaqty kóńil bólinip otyrǵan kórinedi. Byltyr memleket tarapynan 47 qazaq tildi respýblıkalyq gazet-jýrnal qarjylandyrylyp turǵan. Olardyń aptalyq jalpy taralymy 1 mıllıon 200 myń danaǵa jetken. Al bólingen qarajattyń mólsheri 850 mıllıon teńgeni qurady. Tek táýelsiz respýblıkalyq jáne óńirlik teleradıo arnalarǵa 315 mıllı­on teńge bólinip, olar úsh myń saǵattyq baǵdarlamalar jasap taratty. Sonymen birge memleket qara­jatymen jaryq kó­re­tin 500-ge jýyq ataýly ádebıettiń jal­py taralymy 1 mıl­lıon 200 myń bo­lyp, oǵan 1 mıllıard teńgeden astam qarjy jumsalǵan eken. Bı­yl bul kórsetkish­ter­diń edáýir arta túse­tinin eskersek, bul da ult máde­nıe­tine, qazaq tiline jasalyp otyrǵan qamqor­lyqty bildiretini anyq. Elbasymyz aıtqandaı, Til Zańynyń talaptaryn oryndaý kerek, dedi odan ári M.Qul-Muhammed. Elimizdegi qazaqtyń úlesi 65 paıyzǵa jetken qazirgi kezde buǵan tolyq múmkindik te bar. Onyń ústine, Nursultan Ábishulynyń sózinde dáıek­telgendeı, Qazaqstan turǵyndary­nyń 65 paıyzy qazaq tilin bilemin dep má­limdegen. Táýelsizdik alǵanǵa deıin bú­kil eldegi mektep oqýshylarynyń 22 paıy­zy ǵana qazaq tilinde oqıtyn. Bul kórsetkish qazir 67 paıyzdy quraıdy. Qazaq balalarynyń 84 paıyzy qazaq mektebine barýda. Eldegi 7500 mekteptiń 4 myńy qazaq tilinde bilim beredi. Sonaý bir keńestik taýqymetti toqyraý jylda­rynda 600 mekteptiń jabylýy ult rýhanııaty úshin uly qasiretterdiń biri boldy desek, keıingi 16 jylda 880 qazaq mektebi ashyldy. Munyń jalǵasyn taba túser jaqsylyq ekendigin moıyndamasqa jáne bolmaıdy. Ulty basqa 25 myń bala qazaq mektepterinde oqyp jatyr. О́risiń keńeıdi degen osy emes pe. Qazaq tilin úıretetin júzden astam ortalyq jumys isteıdi. “Osydan otyz-qyryq jyl buryn dál osyndaı jaǵdaıdy kózge elestetý múmkin be edi?” degen mınıstr qısynymen kelis­peý de qıyn-aý. Iá, ol jyldarda búkil eldiń zııalylary qyr sońynan qalmaı júrip bes-alty jylda bir mektep ashty­ratyn. Ol ashylǵan kúnde sonda oqıtyn oqýshy tabylmaı jandy qınaıtyn. Qazaq basylymdaryn ashý da qııamettiń qııameti edi. “Vechernıaıa Alma-Atanyń” qazaq ti­lindegi nusqasy “Almaty aqshamy” gazetin ashý máselesi jyldar boıy talqylanyp, soǵan tipti sol kezde Qonaevtyń da sha­masy kelmeı, Máskeý arqyly sheshilgeni kóptiń esinde. Qazaq basylymynyń taǵdyryn Máskeý sheshken soń, muny ult tragedııasy demeske laj joq. Táýelsizdik tusyndaǵy jaǵdaı múldem basqa. Qazaq tildi basylymdardyń ta­ralymy jyl saıyn artyp keledi. M.Qul-Muhammed myrza byltyr 153 myń danamen taraǵan “Egemen Qazaqstannyń” bıylǵy taralymy 160412 danaǵa jetkenin aıryqsha atap kórsetti. Basqa basylym­dar­dyń da taralymy arta túsken. My­saly, “Ana tili” 26 myńǵa, “Qazaq áde­bıe­ti” 12 myńǵa jetipti. Másele qazaq tildi basylym basshylarynyń iskerligine de baılanysty. Aıtalyq, “Juldyzdar otbasy” degen jýrnal 53 myń danamen shyǵady. Elbasymyz “Qazaq qazaqpen qazaqsha sóı­lessin”, “Qazaq óz balasyn qazaq mek­tebine bersin” dep qaıtalap aıtýdan eshbir jalyqqan emes. Olaı bolsa, qazaq tiliniń de taǵdyryn qazaqtar ózara birlesip, aıqaımen emes, aqylmen, mıtıngimen emes, mámilemen sheshýimiz kerek deı kele, mınıstr myrza jınalǵandardyń oı-pikirleri men tujyrymdaryn, usynysta­ryn ashyq túrde ortaǵa salýǵa shaqyrdy. Shyn máninde, el Prezıdenti sóz bolyp otyrǵan Baǵdarlamany ázirleý jóninde arnaıy tapsyrma berip otyrǵan kezde sózbuıdadan naqty iske kirisetin ýaqyt jetti. Bir sózben túıip aıtqanda, Baǵ­darlamanyń túpki maqsaty – memlekettik tildiń álemniń ekonomıkalyq, mádenı, bilim, saıası keńistiginen oryn alýy jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrý negizinde qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalarynda tolyqqandy qazaq tili fýnksııalaryn jetildirýge jaǵdaı jasaý bolyp tabylady. Mınıstr Memlekettik tildi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik Baǵdar­lamasynyń maqsattary men mindetterin keńinen túsindirip ótti. Osy oraıda til saıasaty asa názik másele bolǵandyqtan, bul jumysta asyra silteýshilikke, saıasatpen áýestenýshilikke de jol berýge bolmaıtyndyǵy basa eskertildi. Qalaı bolǵanda da, memlekettik Baǵdarlamada negizgi basymdyq memlekettik tilge berilgendigine qaramastan, bizdiń shynaıy demokratııalyq qoǵam quryp otyrǵa­nymyzdy eske salý óte oryndy estildi. Budan keı­in sóz ke­ze­gin alǵan res­pýb­lı­ka­lyq “Memle­kettik til” qo­ǵamdyq qoz­ǵalysynyń tóraǵasy, Qa­zaqstannyń halyq ja­zý­shysy, jumys toby tóra­ǵa­synyń or­yn­basary Muh­tar Shahanov áýeli óziniń til tóńireginde kapıtal jınap júrmegendigin, týǵan tilmen óz taǵdyryn 1989 jylǵy keńestik totalıtarızmniń qylyshynan qan tamyp turǵan kezde jalǵaǵandyǵyn tilge tıek etti. “Bul kúreske kóldeneńnen qosyl­ǵan kók atty emespin, sondyqtan til úshin kúresýge qaqym bar” dep atap kórsetti. Odan ári memlekettik mártebe alǵanyna on toǵyz jylǵa aıaq basqan qazaq tiliniń qazirgi jaǵdaıyna kóńili tolmaıtyndyǵyn, qazaq rýhy, ult rýhanııaty men ulttyq máde­nıettiń órleı kóterilýine kedergilerdiń kóp bolyp jatqandyǵyna mysaldar keltirdi. Úkimet oryndarynda, mınıstrlikter men túrli deńgeıdegi ákimdikterde memlekettik til mártebesin kóterý kóbine-kóp kózboıaý­shylyqpen almastyrylatynyna kelispeı­tindigin bildirdi. Ras, táýelsizdik jyl­da­rynda atqarylǵan táýir ister de bar. Biraq ósý, órleý ómir zańy emes pe. Qazaq mektepteri qazirgiden de kóp bolýy kerek. Kezinde talan-tarajǵa salynyp, jekeshe­lendirilgen mádenıet oshaqtary men bala-baqshalar túp ıesine qaıtarylyp, taza ulttyq múddege qyzmet etýge tıis deı kele, ataqty aqyn aǵamyz “El birligi” doktrı­nasynyń qaǵıdattarymen de kelispeıtin­digin osy arada taǵy bir aıtyp ótti. Týǵan tilimiz tóńireginde qordalanǵan keleńsiz­dikter kóp. Osy kúnge deıin memlekettik til týraly zań qabyldanbaı keledi. Bastap qolǵa alynady da, nege ekeni belgisiz, toqtap qalady. Bılik basyndaǵylar qazaq tilin mensinbeıdi, balalaryn qazaqsha mek­tepke bermeıdi. Basynda Premer-mınıstr Kárim Másimov qazaqsha sóılep júr edi, qazir qoıyp ketti. Qazaq tili memlekettik tilimiz bola tura, shetelge barǵanda nege oryssha sóıleıtinimizdi múldem túsinbeımin. Ulttyq rýhty kóterýimiz kerek, men ózim bul jolǵa bas tikken adammyn dep shamyrqaný Shahanovtaı sańlaqqa jarasyp ta turǵandaı. Osy jaılardy aıta kele Shahanov memlekettik tildi meńgerý elimizdiń árbir azamatynyń mindeti bolyp tabylsyn, qazaq eliniń azamattyǵyn alýda sol adamnyń memle­kettik tildi meńgerýi talap etilsin, qazaq jerinde jumys istep jatqan sheteldik kompanııalardyń memlekettik tildi meńgergen óz aýdarmashylary bolyp, olar úkimet oryndarymen, jergilikti kásip­oryndarmen jáne basqa da uıymdarmen memlekettik tilde qarym-qatynas jasasyn, 2010 jyl ishinde “Mem­­lekettik til týraly” jańa Zań qabyldanyp, onda qazaq tiliniń memlekettik organdardyń is-qaǵazdaryn júrgizý tiline aınalýy, onyń sot, bıznes, bank, keden men salyq, bilim berý, ǵylym, mádenıet, taǵy basqa salalarda mindetti qoldanys tabýynyń tetikteri belgilensin degen turǵydaǵy usynystaryn aıtyp, sonyń jazbasha nusqasyn mınıstrdiń qolyna ustatty. Sondaı-aq 2010 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap Qazaqstan telearnasy negizinde 100 paıyz memlekettik tilde habar taratatyn qoǵamdyq arna jasaý jáne táýlik boıy memlekettik tilde habar taratatyn jańa úsh telearna men úsh radıoarna ashý qa­jettigin eskertti. “Elektrondy úkimet” júıesiniń túp nusqasy aldymen qazaq tilinde jasalyp, qajet bolǵan jaǵdaıda basqa tilderge aýdarylýy kerektigine toq­taldy. Qazaq tildi ınternettiń damýyna memleket tarapynan kómek kórsetilýi de M.Shahanov nazarynan tys qalmady. Respýblıkalyq “Memlekettik til” qoǵamdyq qozǵalysy tóraǵasynyń orynbasary, belgili jazýshy Smaǵul Elýbaı qazaq tiliniń qazirgi múshkil hali qandaı qasiretterden bastaý alǵandyǵyn izerledi. Onyń oıynsha, buǵan birden bir kináli ótken tarıhymyzda oryn alǵan qyzyl genosıd, ǵalamat asharshylyq, demografııalyq apattar eken. О́kinishke oraı, osy ulttyq qasiretterdiń ne laıyqty baǵasyn bere almaı, ne 4 mıllıon bozdaqtan aıyrylǵan qazaqtyń sherli rýhyna arnalǵan eskertkish keshenin ornata almaı kelemiz. Til jolyndaǵy kúresti osy arýaqtar aldyndaǵy perzent­tik paryzdy óteýden bastaýymyz kerek emes pe degen oı túıdi qaıratker jazýshy. Odan ári Tildi damytý jónindegi birinshi Baǵdarlama jerine jetkizilmedi, endeshe, myna ekinshi Baǵdarlamanyń oryndalýy úlken kúdik týdyratyn sııaqty. Son­dyqtan bul Baǵdarlama naqty jasalýyn qalar edik. Bergen ýáde oryndalsa deımiz. Bıliktiń abyroıy bizge de kerek. Bul Baǵdarlamany oryndaıtyn tetikterdi iske qospaıtyn bolsaq, bárimizdiń ótirikshi bolyp qala bergenimiz kimge dári. Sondaı-aq sheshen, orys mektepterinde oqıtyndardyń 70 paıyzy qazaq balalary ekendigin ókinishpen aıta kele, tildiń tamyry balabaqsha men mektepte, sol tamyrdy kókteteıik degen oı aıtty. Akademık Sultan Sartaev tilder tý­raly qabyldanǵan alǵashqy zań joba­synyń avtorlarynyń biri bolǵandyqtan, tarıhqa biraz sheginis jasady. 1989 jyly qazaq tiline memlekettik mártebe berilgen kezde Nursultan Nazarbaev tanytqan qaıratkerlikke bir sát toqtalyp ótti. Biraq, dedi akademık, sodan beri 20 jyl ótse de, qazaq tili shyn mánindegi memlekettik til bolyp qalyptaspaýy bárimizdi qynjyldyrady. Osy rette kiná qazaqtardyń ózinde de joq emes. Barlyq jerde qazaqsha sóıleýge umtylmaımyz. Demografııalyq tabıǵı ósýimiz tómen. Qazaqtyń sanyn qazir oralmandar ǵana kóbeıtip otyr. Qazaq tili qaǵaz júzinde emes, is júzinde memlekettik til bolýy úshin barlyq memleket qaıratkerleri resmı jaǵdaıda memlekettik tilde sóıleýi kerek. Eger Parlament depýtattary men memlekettik qyzmetkerler qazaq tilinde sóılemese, ol eshqashan memlekettik mártebe ala almaıdy dep túıindedi S.Sartaev. Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversı­tetiniń professory Amangeldi Aıtaly Ýkraına men Moldovada, Baltyq elderi men federasııa sanalatyn Reseıdiń ózinde memleket quraýshy ultqa eshqashan balama bolmaýy kerek degen tuǵyr ustanatynyn, negizgi ulttyń tili men mádenıetine, dini men diline basymdyq beriletinin mysal etip keltirdi. Baǵdarlamanyń on jyl merzimge sozylýy bizdi salǵyrttyqqa beıimdep júrmesin degen qaýpin bildirdi. Bizdi Reseı aqparaty jaýlap alǵan jaǵdaıda, sanamyz otarlanýdan, rýhanı bodandyqtan qutylmaıynsha aldaǵy on jylda memlekettik tilge suranys týǵyza almaýymyz kádik, deı kele, A.Aıtaly jańa Baǵdarlamanyń bes jyl merzimge qabyldanyp, ondaǵy mindetter barynsha naqtylanyp, jylma-jyl júzege asyrylyp otyrylýyn quptady. “Baǵdarlamany aıqyn eteıik, qaı oblys, qaı aýdan, qaı mınıstrlik memlekettik tilge qashan kóshetinin, ár jyldy nusqap kórseteıik. Onsyz bolmaıdy. Memlekettik til jóninde zań qabyldaımyz, qazaq tilinde jeke telearna ashamyz, til komıtetin bólek otaý etip shyǵaramyz dep Másimov bizge ýáde de berip edi. Biraq ol ýá­de oryndalmaı keledi. Aıta berse, jan aýy­ratyn jaǵ­daı­lar je­terlik. Bi­raq emosııa­ǵa berilip kete ber­meıik, aǵaı­yn. Qalaı deseń de, qazaǵyń el bolyp otyr ǵoı. Táýelsiz el. Anaý joq, mynaý joq dep kózsiz soqyr se­zim­men tópe­leı ber­meı­ik. El bas­qaryp otyrǵan aza­mat­tardyń da ultyna jany ash­y­maı­dy dep aıta al­maı­myz. Bereke-bir­lik­ti buzbaıyq. Burynǵy kezdegimen sa­lystyrǵanda jaǵdaıymyz qudaıǵa shúkir. Til máselesi de ret-retimen ornyna ke­ler” degen halyqaralyq “Qazaq tili” qo­ǵa­mynyń prezıdenti, akademık О́mirzaq Aıt­baıuly kópshilikti bir sát baıyp­tylyqqa shaqyrǵany da oryndy boldy. Budan soń “Aıqyn” gazetiniń bas dırektor-bas redaktory Nurtóre Júsip qazaq aty-jónderiniń qujattarda memlekettik tilde durys toltyrylýy kerektigine nazar aýdardy. Saıasattanýshy, “Ult taǵdyry” qoǵamdyq qozǵalysynyń tóraǵasy Dos Kóshim Til zańyn buzǵan­dyǵy úshin jaýaptylyq joqtyǵyn, me­kemelerde aýdarmashy ustaýdyń toqta­tylýy qajettigin basa aıtty. О́ıtkeni, aýdarma is júzinde memlekettik tildiń damýyna bóget bolyp otyr. Qazaqstan halqy Assambleıasy Ázirbaıjan mádenı ortalyǵynyń tóraıymy Asyly Osman birshama tolǵamdy oılar aıtty: “Osy jańa Baǵdarlamany oryndamasaq, eldiń bizge degen senimi azaıady. Men úshin memleket irgesiniń beriktigi qymbat, ózim bala jasymnan kıe tutqan qazaqtyń tili qymbat. Qazaq tilin Qazaqstanda ortaq tilge aınaldyrmaıynsha is bitpeıdi. Osy tildiń baılyǵyn baıandy eteıik. Qazaq tiliniń taǵdyry qoldaryńyzda, obaly moıyndaryńyzda. Qazaq tiline qoldanys kerek. Qoldanys bolmasa túk shyqpaıdy” – dep tebirendi Asyly apaı. Saıasatta­ný­shy, A.Sár­senbaıuly qo­rynyń je­tekshisi Aıdos Sarymnyń sózi naqty usy­nysta­ry­men aıshyq­taldy. Qazaq tiline qo­sy­lyp jatqan neolo­gızmder­di, jańa sóz­der­di, osy za­man­dyq sóz­dik qory­myz­dy zertteıtin Til ortalyǵyn ashý kerek. Sonymen birge termınologııa salasyn­daǵy is jaıyn rettestirip, jańadan sózdikter shyǵarýdyń tolǵaǵy jetkendigine, latyn álipbıine kóshýdiń ult múddesine saı keletindigine keńinen toqtaldy. A.Sarym aıtqan osy turǵydaǵy usynystarǵa M.Qul-Muhammed qoldaý bildire kele, qazaq leksıko­nyndaǵy álemdik standarttaǵy kóptegen sózderdiń oryndy-orynsyz qazaqsha­lanyp ketken­digin, mundaı paıdasyz sózjasampaz­dyqtyń paıdasynan zııany kóptigin es­kertti. Sóıtip, bul oraıda buryn shyqqan 30 tomdyq qazaq ter­mınologııa sózdigin sodan bergi qosylǵan qanshama jańa termındermen baıyta tolyqtyryp qaıta shyǵarý jóninde qolma-qol sheshim qa­byldap, tıisti adamdarǵa tapsyrma berdi. Akademık, senator Ǵarıfolla Esim qa­zaq tiliniń jaıy dál qazirgi kezde Parlamentte de máz emestigin málim etti. О́ıtkeni, zańnyń bári orys tilinde jazylady. Al men aıtamyn: zań memle­ket­tik tilde jazylýy kerek. Odan soń ol memlekettik tilden kerisinshe, orysshaǵa aýdarylýy mindet. О́mir boıy oryssha sóılep kelgen áriptesterimizdi de qazaqsha sóılete almaı pushaımanbyz. Búgingi kez­desýde aıtylǵan jaılardy depýtattarǵa jetkizemin, osyndaı-osyndaı qoǵamdyq pikir bar eken dep qulaqtaryna quıamyn. Al jańa Baǵdarlama batylyraq jazyl­ǵany durys. О́ıtkeni, biz 67 paıyzbyz. Biz jańa sapadaǵy ózgergen qazaqpyz. Osy jaılar Baǵdarlamada eskerilsin. Odan soń, táýelsizdikten keıin ósken urpaq 19-ǵa keldi. Osy jastarymyzdyń yntasy qan­daı eken. Sony da zerttep, Baǵdar­la­mada sol jaıdy da este tutaıyq. О́tken on jylda elge bir mıllıon aǵaıyn oral­dy. Aldaǵy on jylda, amandyq bolsa, taǵy bir mıllıony keledi. Osy jaǵdaı qazaqty kúsheıte túsedi. Bul da biz úshin oń faktor. Taǵy bir aıtaıyn degenim, qazaq tiline orys basylymdarynyń yqylasy kemdeý. Ondaı yqylassyzdyqty toqtatqan jón bolar dep túıdi oıyn Ǵ.Esim myrza. Parlament Májilisiniń depýtaty, bel­gili jazýshy Aldan Smaıyldyń aıtýynsha, munyń aldyndaǵy Baǵdarlama jaman bolmaǵan. Biraq sonyń biraz tarmaqtary nege oryndalmaı qalǵandyǵynyń basyn ashý kerek. Onyń sebebi, tilge qatysty zańdardyń shalaǵaılyǵynda. Endeshe, osy Baǵdarlama qoldanystaǵy zańdardy túzeýge baǵyttalǵany abzal. Álbette, zańdyq quqyq bolmasa, ne istemeksiń? Baǵdarlamany oryndaýǵa tıisti jerlerdiń laýazymdyq, qoǵamdyq jaýapkershiligin kúsheıtý kerek, deı kele, A.Smaıyl mem­lekettik tildiń, onomastıkalyq ahýaldyń zańdyq turǵydan tııanaqtalyp bekitile túsýin odan ári pysyqtady. Májilis depýtattary Rozaqul Halmuradov, Ýálıhan Qalıjan mektepterde qazaq tilin oqytý jaıyna toqtalyp, Konstıtýsııamyzǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyn memlekettik tildi bilýge mindetteıtin bap kerek degen pikir bildirdi. “Izet” jaýapkershiligi shekteýli serik­testiginiń dırektory Izetáli Tileshovtiń qazaq tilin kompıýter baǵdarlamalaryna engizý jónindegi on jyldan bergi ıgi isteri men osy oraıdaǵy oılary jınalǵan jurt­ty eleń etkizdi. A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Sherýbaı Qurmanbaıuly til damytýdaǵy úsh KIT: basqarý, ǵylym-bilim jáne aqparat salalary dep atap kórsetti. Qazaq tiliniń lıngvıstıkalyq irgetasyn balabaqsha men mektepte qalamasaq, qalǵanynyń bári bos sóz degen pikirine de kelispeske bolmady. Osy arada Mınıstr myrza oı qosyp, balabaqsha men mektepterde, joǵary oqý oryndarynda qazaq tilin oqytý jaıynyń keıbir problemalaryna toqtalyp ótti. Qazaq tilinen test tapsyrýdy qaıtadan orys-qazaq synyptaryna birdeı mindettese, osy májbúrlikten jaqsy nátıje shyǵar edi degen pikirdiń jany bar sııaqty kó­rindi bizge. Osy pikirdi damyta túsken Bi­lim jáne ǵylym vıse-mınıstri Mah­metqalı Sarybekov biryńǵaı ulttyq testi jetildirý, qajettilik arqyly qazaq tilin bilýge suranys týdyrý jóninde oı órbitti. Jumys tobynyń otyrysynda aıtylǵan árqıly oılar toǵysyn, baıypty pikirler men usynystardy M.Qul-Muhammed qorytyndylady. Ol Memlekettik baǵdarlamany eki kezeńmen on jylǵa arnap qabyldaýdyń durystyǵyna tııanaqty dálelder keltirdi. Qyzdy-qyzdyǵa jol bermeı-aq qyrýar isterdi tyndyrýǵa bolatyndyǵyna jurttyń kózin jetkize sóıledi. Aldaǵy eki aıda Baǵdarlama jobasyn ázir etip, jumys tobynyń kelesi otyrysynda qaraý durys dep tabyldy. Týǵan tildiń osynaý tolǵaýyn taǵy da Ǵabıt Músirepov sózimen túıindesek: “Ana tilin tek ógeı uldary ǵana mensinbeıdi, ógeı uldary ǵana aıaqqa basady”. Al týǵan halqymyzdyń ógeı uly atanǵysy keletin, balańyzdy týǵan halqyńyzdyń ógeı balasy atandyrǵyńyz keletin qaısyńyz barsyz, qane, aıtyńyzshy?! Qorǵanbek AMANJOL.