Hasekeń zeınet demalysyna shyqqannan keıin on tórt jyldaı Germanııada ómir súrip, jazǵa salym Túrkııada júrgen kezderinde álsin-álsin habarlasyp, hat jazysyp, pikirlesip turdyq. Hasen aǵa meniń kelip qaıtýymdy ótinip, jıi shaqyrǵan soń 2009 jyly jazda Túrkııada – Izmirge jaqyn О́zderedegi úıine baryp, úsh aptadaı qasynda boldym. Kúndiz-túni áńgimelestik. Ol kezde Hasen aǵa operasııadan shyǵyp, júregi syr berip júrgen kezi bolatyn. Sondyqtan qalaı-qalaı emes dep, demalys alyp, kóp jyldan bergi syralǵy, shapaǵaty tıgen ardaqty aǵamyzdyń qasynan tabylǵanymyz bar. Allanyń jazýyna ne shara, bul bizdiń sońǵy kezdesýimiz eken...
Al alǵashqy kezdesýimiz bylaı bastalǵan edi. 1991 jyly kúzge taman «Egemen Qazaqstan» gazetine Batys Germanııadan hat keldi. Ol hat meniń atyma jazylǵan, latyn alfavıtimen basylǵan shaqyrý qaǵazy bolatyn. Redaksııanyń hat bólimindegi apaılar erekshe kók konvertti qolyma tapsyrǵan soń Mıýnhen qalasynan kelgen, «Azattyq» radıosy qazaq redaksııasynyń dırektory Hasen Oraltaı myrzanyń qazaq tilinde joldaǵan álgi hatyn ejiktep oqyp shyqtym. Ejiktep degenim, bizde ol kezde latyn alfavıtimen jazylǵan dúnıeler joqtyń qasy edi. Hattyń qysqasha mazmunyna toqtalsaq, Qazaqstandaǵy bas gazettiń jas jýrnalısiniń biri retinde meni «Azattyq» radıosyna úsh aıǵa tájirıbe almasýǵa shaqyrypty. Osy shaqyrýdy qolyma alyp, sol kezdegi Bas redaktorymyz Sherhan Murtazaǵa kirdim. Ol kisi ultjandy, batyl adam ǵoı, bul qaı eldiń jáne qandaı aqparat quraly ekenin bile tura meniń meselimdi qaıtarmaı, sózge kelmesten alystaǵy «Azattyq» radıosyna jiberýge sheshim qabyldady. Bul kezde myzǵymas degen KSRO-nyń hali múshkildenip, ydyraýǵa shaq qalǵan tus. Al «Azattyq» radıosy qazaq eliniń táýelsizdigi úshin aqparat aıdynynda jyldar boıy kúresip, el tyńdaýǵa qorqatyn batyl pikirlerdi áýe tolqyny arqyly búkil álemge taratýmen kelgen.
Endi mine, sol jaqqa barýdyń sáti tústi. Taýsylmas qujattardy jınap, shetelge shyǵatyn jańa tólqujat, ushaqqa bılet alyp bolǵansha myzǵymas odaq ta ydyrap tyndy. Týra Qazaqstan Táýelsizdigin jarııalaǵan kúnniń erteńinde men Máskeý arqyly Mıýnhenge attandym. Shamasy, sol tusta azat, táýelsiz Qazaqstan degen memleketten shetelge alǵash shyǵý baqytyna ıe bolǵan qazaqtyń biri men shyǵarmyn.
Áýejaıdan meni Hasen Oraltaı aǵanyń ózi, uly Jánibek ekeýi qarsy alǵany áli kúnge deıin esimde. Ádemishe kelgen, uzyn boıly, óńdi kisi eken.
− Hosh keldiń, Saıasat myrza. Jaqsy jettiń be? Arbaǵa buıyryńyz, − degende men tańyrqap, «arbasy nesi» dep oılaǵanym bar.
Sóıtsem, «arba» degeni Hasekeńniń esik pen tórdeı qońyr «Mersedes» kóligi eken. Ol kezde Qazaqstanda sheteldik kólik joq dese de bolǵandaı. Eýropadaǵy qazaq aǵaıyndar týysqan túriktershe avtokólikti «arba» deıtinin keıin bildik.
Mine, sol kúnnen bastap Hasen aǵamen tanystyǵymyz bastaldy. Ol kisi á degennen-aq eldiń jáıin, ózi tanıtyn ultjandy azamattardy, belgili jazýshy qaıratkerlerdi surap, solardyń jazǵandary týraly aıtyp, sóılegen sózderin, aıtqan pikirlerin taldap otyrdy. Sodan keıingi uly oqıǵa – Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalaǵanyn erekshe tebirene aıtqany kúni búginge deıin oıda tur. Bul kezde elimizdiń azattyq alǵanyna birneshe kún ǵana bolǵan. Al osyndaǵy aǵaıyndar muny erekshe qabyl alyp, Hasekeńniń bastamasymen kishigirim toı jasap, mal soıyp, shaı qoıyp degendeı, ózderinshe atap ótkenin estip bildik.
− Qazaqstan óziniń azattyǵyn jarııalaǵanyn estigende jaman Sýatymyz jylap jiberdi, – degen edi Hasekeń. – Al Qazaqstan táýelsizdigin alǵanda jergilikti qazaqtar oǵan aıtarlyqtaı mán bermegen kórinedi. Kommýnıstik ımperııanyń ıdeologııasy qazaqtyń sanasyn ábden ýlap tastaǵanynyń kórinisi ǵoı ol. Al bile-bilgenge bul ǵasyrlar boıy babalarymyz ańsaǵan azattyq emes pe, – dep Hasekeńniń aıtqany úlken oıǵa qaldyrdy.
Hasen aǵanyń úsh qabatty úıindegi qonaq kútetin keń bólmesiniń tórinde qoldan salynǵan eki úlken sýret ilýli turdy. Sonyń birinde at ústindegi Ospan batyr men Qalıbek hakim beınelengen. Bul kisiler kezinde Shyǵys Túrkistan memleketin quramyz dep, azattyq úshin aıqasyp ótken arystar. Al ekinshi portrette Álıhan Bókeıhanuly qasqaıa qarap tur.
− Bul qazaqtyń tuńǵysh saıasat qaıratkeri ǵoı, Alash úkimetin qurǵan adam, − deıtin ol týraly Hasen Oraltaı.
Sol úsh aıdyń bederinde «Azattyq» radıosyndaǵy jigittermen tanysyp, aralasyp kettik. Sóz reti kelgende, Hasekeń bastaǵan sol tustaǵy «Azattyq» radıosynyń qyzmetkerlerine az-kem toqtalyp óteıik. Muqabaı Eńgın Hasekeńniń orynbasary, joǵary bilimdi, bııazy jigit, barynsha eńbekqor azamat. Kelinshegi qyrǵyz balalarymen qazir de Mıýnhende turyp jatyr. Sol sııaqty kóp oqıtyn, Qazaqstannan shyqqan tarıhı kitaptardy kótergeninshe arqalap Germanııaǵa aparýmen júrgen Ábdiqaıym (Kesiji) Birǵazyuly degen aqkóńil jigit atajurtyna jıi kelip júrdi. Jazýshy Sátimjan Sanbaevpen shúıirkelesip, aralasyp turdy. Toqsanynshy jyldardyń basynda Ábdiqaıymnyń kelinshegi Fatma ekeýiniń О́zgel degen kishkene qyzy balabaqshaǵa baryp júretin. Qazir ol qyz boıjetken. О́zge elde týǵan soń esimin solaı ataǵan. Ábdiqaıym búginde Mıýnhendegi Qazaq dıasporasy ortalyǵynyń jetekshisi. Taǵy bir azamat Álıhan Janaltaı. Ol da hal-qaderinshe qazaqtyń múddesin qorǵap, eldiń basyn biriktirip, merzimdi basylymdarǵa maqala jazyp júredi. Álıhannyń ákesi Dálelhan aqsaqal Túrkııadaǵy bedeldi qarııalardyń biri.Úlken atalary Qytaıda general bolǵan ataqty kisi. Hasen aǵamyzdyń kóziniń aǵy men qarashyǵyndaı qyzy Nurkamal da «Azattyq» radıosynda uzaq jyl qyzmet atqardy. Keıin «Azattyq» Pragaǵa kóshkende Nurkamal da Hasekeńmen birge baryp, úsh aıǵa jýyq sonda bolyp, radıonyń kóshi-qonynyń basy-qasynda júrdi. Sondaı-aq, Ismet Bıcher, Gúlhan esimdi qyzdar da Mıýnhendegi radıoda jumys istedi. Germanııadan Qazaqstanǵa jıi kelip, atajurtymen eki arada kásipkerlikpen shuǵyldanyp júrgen О́mirqan Altyn degen azamat bar. Ol sondaı-aq, qazaqsha kúrestiń Eýropa federasııasynyń prezıdenti. Talǵat Kókbulaq (Qosjigit) degen jigit aǵasy Hasekeńmen qatarlas Mıýnhende jumys istep, sol jerden zeınetke shyqty. Jyl saıyn Túrkııadaǵy týystaryna barady. «Azattyq» radıosynyń Germanııadaǵy tilshileri arasynda Qazaqstanǵa bir ret te kelip qaıtpaǵan Muqabaı Eńgın men osy Talǵat Kókbulaq. Al álgi Sýat Sherýshi degen jigit te «Azattyqtyń» Mıýnhendegi beldi tilshisiniń biri boldy. О́zi nemis tilin jetik biletin. Keıin Túrkııaǵa qonys aýdaryp, ózbek qyzyna úılenip, habarsyz ketipti. «Azattyq» radıosynda belsendi qyzmet istep, oryssha jetik biletin, asa saýatty, jan-jaqty bilimdi, ári minezi tik bir azamat boldy. Ol Qazaqstannan shyqqan dıssıdent, QazMÝ-diń fılosofııa fakýltetin bitirip, Túrkimenstanda – Chardjoý ýnıversıtetinde oqytýshylyq qyzmette júrip, marksızm-lenınızm ilimin revızııalap, artyna KGB adamdary túsip, saıası kózqarasy úshin on jylǵa sottalyp ketedi. Jeti jyldaı túrmede otyryp, artynan Sýrgýtte súrginde júrgeni bar. Aqyry amalyn taýyp, shetelge shyǵyp, Avstrııa arqyly Germanııaǵa keledi. Onyń «Azattyq» radıosyndaǵy habarlary mirdiń oǵyndaı, kommýnıstik odaqtyń irgesin shaıqaltatyndaı ótkir faktilermen tyńdarmandy baýrap alatyn. «Azat Eýropa» – «Azattyq» radıosynyń taǵy bir qyzmetkeri Ábdiýaqap Qara degen azamat Germanııadan ketken soń tarıhshy ǵalym retinde sońǵy onshaqty jyldyń bederinde erekshe belsendilik tanytyp keledi. Túbi bir týysqan, baýyrlas eki memlekettiń arasyndaǵy dáneker retinde Qazaqstanǵa jıi kelip turady.
Mıýnhende júrgenimde biraz ýaqyt qonaq úıde turdym. Sonda Hasen aǵa kúnde tańerteń úıinen shyǵarda ózimen birge radıonyń ǵımaratyna men úshin túski tamaq ala keletin. «Aqshańdy únemde, balalaryńa kerek bolady, munda bári qymbat», dep qamqorlyq tanytqanyn qalaı umytarsyń. «Azattyq» radıosyndaǵy árbir habar, alynǵan suhbattar qazaq úshin qyzmet etýi kerek, soǵan baǵyshtalsyn. Amerıkanyń «kók qaǵazyn» alyp, bosqa júrmeı qazaqtyń táýelsizdigi, eldiń derbestigi men azattyǵy úshin kúreseıik», dep aıtýdan tanbaıtyn.
Ol kisi ótirik kólgirsýdi, jasandylyqty jaqtyrmaıtyn. Ondaılarǵa betiń bar, júziń bar demeı, aıtyp salatyn. Týra aıtsań, týǵanyńa jaqpaısyń demekshi, sol batyl minezimen keıbireýlerge jaqpaı da qalatyn. Mysaly, sonda júrgen bir áıelge qaratyp: «Áı qatyn, sen ótirik ımandy bolma, shyn nıetińmen Allaǵa qulshylyq et», dep qoıyp qalǵany bar. Nemese, Almanııaǵa barǵan bir kommýnıst sheneýnikke: «Sen munda neǵyp júrsiń, qazaqqa kók tıyn paıdań joq, jegeniń dońyzdyń eti, salǵanyń jyn-oınaq», dep dúrse qoıa bergenin estip, álginiń teris tirligin biletin sondaǵy talaı jurt rıza bolsa kerek.
Mıýnhendegi «Azattyq» radıosynyń ǵımaratynda úshinshi qabatta ornalasqan qazaq redaksııasyna kelgenimde eń aldymen, kózime túskeni Qazaqstan kartasy boldy. Ondaǵy qalalar aty óziniń naqty tarıhı ataýlarmen jazylypty. Kartada Semeı – «Alash», Petropavl – «Qyzyljar», Pavlodar – «Kereký» dep jazylǵan. Bul shaharlardyń ejelgi ataýy osylaı ǵoı. Qazaqstan odaqtyń quramynda bolǵan kezdiń ózinde shet eldegi aǵaıyndar atajurtynyń azattyǵyn ańsap, ejelgi qalalaryn óziniń atamzamanǵy –shynaıy ataýlarymen atap, solaı qabyldaǵanynyń aıǵaǵy mine, osydan kórinse kerek.
Joǵaryda aıtqanymdaı, «Azattyq» radıosy Mıýnhennen Pragaǵa kóshkende Hasekeń birer kómekshilerimen qazaq bólimshesiniń dúnıe-múlkin, muraǵat qujattaryn, qazaqqa kerek degen talaı qundy materıaldardy kóshirip aparyp, keıin Qazaqstannan shaqyrylǵan jigitterdiń qoldaryna ótkizgeni bar. О́zi sonda úsh aıdaı bolyp, zeınet jasyna jetip demalysqa keterinde sol murany artynda qalǵandarǵa amanattap tapsyrǵan-dy. Jigitterdi jınap alyp: «Senderge aıtar amanatym, jyl saıyn Mustafa Shoqaıdyń týǵan kúni men ómirden ozǵan kúninde arnaıy habar daıyndap, onyń halqyna jasaǵan qyzmetin, azattyq úshin kúreskenin, ańsaǵan armanyn, iske asyra almaǵan ıdeıasyn tyńdarmannyń qulaǵyna jetkizip, sanasyna quıyp otyryńdar. Ekinshi, aıtarym, Shyǵys Túrkistandaǵy Ospan batyrdyń ult-azattyq úshin kúresin, eliniń derbestigi aıqasyp ótkenin, qalaı aıýandyqpen óltirilgenin eske alyp, sol dataǵa oraı jyl saıyn habar berip turyńdar. Alashorda úkimetiniń qurylǵan kúnin umytpańdar. Sondaǵy qazaq memleketin quryp, sonyń qalyptasýyna janyn sala kúresken Álıhan Bókeıhanuly bastaǵan qaıratkerlerdi eske alyp otyrý senderge amanat. Jalpy, jeltoqsan aıy qazaq halqy úshin qasıetti kúnderge toly. Jeltoqsan kóterilisi, jastardyń azattyq úshin bas kóterýi esterińnen shyǵa qoımas. Osyndaı aıtýly kezeńderdi «Azattyq» radıosy eshqashan nazardan tys qaldyrmasyn. Halqymyz úshin kez kelgen mańyzdy oqıǵa, umytylmas tulǵalar eskerýsiz qalmasyn. Bul keler urpaqqa qajet. Meniń sońǵy amanatym, ótinishim osy», degen edi Hasekeń Pragadaǵy jigittermen qoshtasyp turyp.
Hasekeń ómiriniń sońǵy sátine deıin qarap otyrmady. Jasy seksendi alqymdap, aýrýy meńdese de ǵalamtordyń qulaǵynan túspeı, elmen baılanysyp, barlyq aqparattan habardar bolyp, basylymdardy qalt jibermeı otyrdy. Ol kisiniń qolynan talaı kitaptar shyqty, qundy eńbekter jazyldy. Túrkııadaǵy ǵalym inisi Ábdiýaqap Qara sońǵy kezderi bir tyń oı aıtyp, Hasekeń týraly derekti fılm túsirsek, ol kisini biletinder estelik aıtsa, Hasen aǵanyń ózin sóıletip, beınetaspaǵa oılaryn jazyp alsaq dep júrgende aıaýly aǵanyń ózinen aırylyp qaldyq. Keshteý qımyldasaq kerek.
Hasekeńniń Egeı teńizi jaǵasynda ornalasqan О́zderedegi úsh qabatty vıllasynda tolyp jatqan baǵaly dúnıeler, fotosýretter men sırek kezdesetin qundy kitaptar bar bolatyn. Onda tóte jazýmen, orys árpimen jazylǵan kitaptarǵa qosa orys, arab, aǵylshyn, nemis tilindegi eńbekter jetkilikti edi. Kópshiliktiń qolynda joq sırek kezdesetin dúnıeler sonda qaldy. Solardyń joǵalyp ketpeýine, ultjandy azamattardyń qolyna tıip, halqymyzdyń qajetine jaraýyna aǵamyzdyń aıaýly qyzy Nurkamalǵa amanat deımiz.
Al onyń Mıýnhendegi úıinde uzaq jyldar jınaǵan mol murasyn óziniń qurdasy, akademık Rymǵalı Nurǵalıǵa amanattap tapsyryp, sol arqyly úsh-tórt jyl buryn Astanadaǵy Eýrazııa ýnıversıtetine jibergen edi. Qurdasy, syrlasy, pikirles dosy elge ákep, bir ýh degeni bar. Amal ne, ol kisi de Hasekeńnen birer aı buryn ómirden ozdy.
Taǵdyrdyń jazýymen, zaman aǵymymen shetelde júrip, qıyn-qystaýda shyńdalyp, myń ólip, myń tirilip, altyn besik Altaı aımaǵyndaǵy Túrkııaǵa, Túrkııadan Eýropaǵa jetip, alysta júrse de azattyq úshin kúresip, Álıhan, Mirjaqyp, Mustafa Shoqaı syndy arystardyń ıdeıalaryn jalǵastyryp, solardyń ańsaǵan armany – Qazaqstannyń táýelsizdigine qol jetkizgenin kózimen kórip, soǵan súbeli úles qosa bilgen, eline kelip, aýnap-qýnap júre alǵan, halyqaralyq Alash syılyǵynyń ıegeri Hasen aǵamyz mine, osyndaı esil azamat edi.
Saıasat BEIISBAI,
jýrnalıst
