Elimiz búginde ǵarysh salasynda aıtarlyqtaı jetistikke ıe. Al sol eńsergen eleýli ıgiliktiń biri – «KazSat» ǵaryshtyq baılanys júıesi. Álemniń kóptegen elderi úshin áli kúnge qol jetpes arman bolyp otyrǵan jasandy jer serigi bizdiń elde bar. Tipti, elimiz qazirgi tańda osy salada bilikti otandyq mamandardy da daıarlap úlgerdi. Oǵan «Aqkól» ǵaryshtyq apparattardy basqarýdyń jer ústi kesheniniń «saıdyń tasyndaı» saıypqyran qyzmetkerleri dálel bola alady. Aqparat jáne baılanys qyzmetkerleri kúni qarsańynda atalǵan ortalyqqa arnaıy baryp, mamandardyń merekelik kóńil-kúıimen bólisip, ortalyq jumysymen tanysyp qaıtqan edik.
«KazSat» ǵaryshtyq apparattardy basqarýdyń jer ústi kesheni Astanadan 100 shaqyrym jerdegi Aqkól qalasynda ornalasqan. Qazirgi tańda bul qalanyń aty atalsa bolǵany, kózi qaraqty jurt birden «Aqkólge bardyń ba, «KazSat»-ty kórdiń be?» desedi. О́ıtkeni, bul shaǵyn qalanyń, árıne, elimiz úshin mańyzy zor. Sebebi, Qazaqstannyń ǵarysh keńistigin ıgerýdiń jańa kezeńi osy jerden bastalǵan. Alǵashqy otandyq ǵaryshtyq apparattardy jer ústi basqarý kesheni 2005 jyly osynda quryldy. 2006 jyldyń maýsymynda «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan ushyrylǵan birinshi qazaqstandyq «KazSat» baılanys pen habar taratý spýtnıgin basqarý «Aqkólden» júrgizildi. 2011 jyldyń shildesinde «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan «Proton-M» zymyran ushyrǵyshymen geostasıonarlyq orbıtaǵa ekinshi qazaqstandyq baılanys jáne habar taratý serigi jetkizildi. Ol da «Aqkól» ǵaryshtyq baılanys ortalyǵynan basqarylady jáne Qazaqstannyń, Ortalyq Azııa elderiniń jáne Reseıdiń ortalyq bóliginiń aımaqtaryna televızııalyq habar taratýdy, derekterdi jiberýdi qamtamasyz etedi. Osy jer seriginiń arqasynda Qazaqstan ǵaryshtyq baılanys júıesi salasynda tolyqqandy táýelsiz memleketke aınaldy. Tipti, qazir kórshiles elderdiń suranysyn da qanaǵattandyrýǵa qaýqarly. Ǵarysh apparattaryn basqaratyn bilikti mamandar toby da jasaqtaldy. Al ótken jyldyń qazan aıynda elimizde Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrliginiń qurylýynyń ózi bul salanyń jumysyn jandandyra tústi.
Qazir otandyq «KazSat-2», «KazSat-3» jasandy jer serikteri «Aqkólden» jáne Almaty oblysyndaǵy «Kókterek» ǵaryshtyq baılanys ortalyǵynan basqarylady. Bul ortalyqtyń mamandarynyń arqasynda biz uıaly baılanys, ınternet, teledıdar men radıony paıdalana alamyz. Qazirgi tańda «KazSat» qyzmetin Qazaqstannyń iri telekommýnıkasııa operatorlary, ulttyq kompanııalar kúsh qurylymdary, memlekettik organdar men jekemenshik kompanııalar keńinen qoldanady.
Ǵaryshtyq apparattardy basqarýdyń jer ústi kesheni kádimgi óndiristik zaýyttar sııaqty táýlik boıy toqtaýsyz jumys isteıdi. Baılanys úzilmeıtin úderis bolýy tıis. Almaty oblysyndaǵy rezervti basqarý ortalyǵy da osy maqsatta quryldy. Sondyqtan mundaı strategııalyq nysannyń balamasy bolý asa mańyzdy. Eger de Aqkól mańyndaǵy keshen isten shyǵatyn bolsa, ǵaryshtyq apparattardy basqarý qyzmetin Almaty mańyndaǵy ortalyq moınyna aldy.
Ǵaryshtyq baılanys ortalyqtarynyń qaladan shetkeri ornalasýynyń ózi tegin emes. Onyń birneshe sebebi bar eken. Birinshiden, bul jerde qaladaǵydaı radıokedergiler múldem az. Ekinshiden, tabıǵaty qolaıly. Injenerlerdiń aıtýynsha, shamamen 12 aıdyń 10 aıynda aspan ashyq turady. Al bul jer serikterin esh kedergisiz basqarýǵa zor múmkindik beredi. Ortalyqtar paıdalanýǵa berilgeli beri damylsyz jumys istep keledi.
«Aqkól» ǵaryshtyq apparattardy basqarýdyń jer ústi kesheniniń dırektory Shoqan Svogýzovtyń aıtýynsha, «KazSat-3» jer serigin iske qosý Qazaqstan Respýblıkasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń mańyzdy sátteriniń biri boldy. Baılanys jónindegi ulttyq Jer serikteriniń bolýy belgilengen spýtnıktik baılanys arnalaryna eldiń suranysyn jáne aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etip, memleket aýmaǵynda «sıfrlyq teńsizdikti» joıady. Qarjynyń shet elderge ketý aǵymyn tómendetedi.
«Úsh jyldyń ishinde «KazSat-3» jer seriginiń resýrstaryn 9 memlekettik jáne qarjylyq uıymdar paıdalandy. 2016 jyly Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq teleoperatorlarynyń sheteldik baılanys jáne habar taratý júıesinen otandyq júıege kóshýi tolyq aıaqtaldy. Búgingi kúni «KazSat-3» jer serigi bazasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil aýmaǵy boıynsha túpkilikti tutynýshyǵa deıin sıfrly teleradıohabarlaryn taratý qatamasyz etildi. Teleradıohabarlaryn taratý salasyndaǵy ulttyq operator bolyp tabylatyn «Qazteleradıo» AQ «Otaý TV» jer seriktik teleradıo habarlary baǵdarlamasyn taratady. Al Saspio HD operatory «KazSat-3» tehnologııalyq platformasyn paıdalana otyryp, HD formatyndaǵy telearnalar paketterin respýblıkanyń kez kelgen núktesine jetkizedi. Bul resýrsty «Alma TV» da paıdalanýda», deıdi Shoqan Ǵalıhanuly.
«KazSat-3» jer serigin qalyptastyrǵan kezde senimdiliktiń qajetti deńgeıi men osy apparat sıpattamasyna sáıkes múmkindikter bere alatyn zamanaýı tehnıkalyq sheshimder paıdalanyldy. jer seriginiń qamtý aımaǵy Qazaqstan Respýblıkanyń ǵana emes, Ortalyq Azııa elderiniń (Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Túrikmenstan) búkil aýmaǵyna, sondaı-aq, Reseıdiń ortalyq bóligine jetedi. Ǵaryshtyq apparatty basqarýdy «Ǵaryshtyq baılanystyń respýblıkalyq ortalyǵy» AQ-tyń joǵary bilikti mamandary júzege asyrady.
Bir aıta keterligi, Aqmola oblysyndaǵy Aqkól qalasyndaǵy ǵaryshtyq apparattardy basqarýdyń jer ústi kesheni men Almaty qalasyndaǵy «Kókterek» ǵaryshtyq apparattardy basqarýdyń rezervtik keshenderinde eń jańa tehnıkalyq quraldar qoldanylady.
«KazSat» ǵaryshtyq júıesi shtattyq paıdalanýǵa berilgen sátten bastap, qazirgi ýaqytqa deıin 16 baılanys operatory men elimizdiń memlekettik organdarynyń qajettilikteri qamtamasyz etildi, 200-den astam jumys orny quryldy.
Aıtqandaı, bıylǵy jyldyń naýryzynda «KazSat-2» joǵalyp «ketipti» nemese «isten shyǵypty» degendeı qaýeset taraǵan bolatyn. Sol kezde sala mamandary «KazSat-2» ǵarysh apparatymen baılanysty joǵaltý týraly eshbir oqıǵa tirkelmegenin aıtty. Sol kúni ortalyqtyń bilikti mamandary apatty jaǵdaıdyń aldyn alǵan. Tájirıbeli mamandar tehnıkalyq aqaýdy zerttep, nátıjesinde apparatpen baılanysty qaıta qalpyna keltirgen.
«KazSat-2» apparatyn biz joǵaltqan joqpyz. Biz onymen únemi baılanysta boldyq. Tıisti tapsyrmany respýblıkalyq ǵaryshtyq baılanys ortalyǵynyń mamandary berip turdy. Tek shtattan tys jaǵdaı oryn aldy. Qazir jaǵdaı qalpyna keldi, tıisinshe jumys istep tur. Munyń ózi mamandarymyzdyń biliktigin dáleldeıdi. Mamandarymyzǵa synaq boldy», deıdi «Aqkól» ǵaryshtyq apparattardy basqarýdyń jer ústi kesheniniń dırektory Shoqan Ǵalıhanuly.
«KazSat-2» ǵaryshtyq apparatynyń belsendi qyzmet etý merzimi 2023 jyldyń qarasha aıynda aıaqtalady. Sondyqtan «Ǵaryshtyq baılanystyń respýblıkalyq ortalyǵy» AQ onyń ornyna keletin «KazSat-2R» apparatyn qurý jáne onyń qyzmetin paıdalaný múmkindikterin qarastyrýda. Qazirgi kúni kompanııada osy ǵaryshtyq apparatty qurý jónindegi joba aldy jumystary júrgizilýde. Sonymen qosa, búgingi kúni ǵaryshtyq apparattardy jınaqtaý-synaqtan ótkizý keshenin qalyptastyrý jóninde atqarylyp jatqan ister de bar. Bul joba ǵaryshtyq apparattar men olardyń bólshekterin jobalaý jáne ázirleý boıynsha jumystardyń tolyq kezeńin júzege asyrýǵa járdemdesedi. Elimizge basqa elderden ǵarysh apparattaryn jasaý jóninde tapsyrystar alýǵa, sondaı-aq, jer serikteri óndirisiniń álemdik naryǵyna shyǵýǵa múmkindik beredi.
TMD boıynsha jasandy jer serigi bar memleketter sany beseý ǵana. Qazaqstan osy elder sapynda. Árıne, bul elimiz úshin bıik bedel, asqaq abyroı.
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan»
