Jańa passıonarlyq baǵyt

– Erlan Bıahmetuly, Elbasy maqalasy jaryq kórgennen beri qoǵamdyq sanany jańǵyrtý jóninde kóptegen oı-pikirler aıtyldy. Jalpy, jańǵyrý – uzaqqa sozylatyn úderis. Osy ýaqyt aralyǵynda oı-sanany ilgeriletýdiń qandaı irgetasy qalandy?
– Elbasy maqalasy – elimizdiń bolashaqqa baǵyttalǵan aýqymdy ıdeıasy. Ideıanyń negizgi tini nede? HH ǵasyrdyń 60-70-jyldarynda Eýropa, Soltústik Amerıkada ǵylymı-tehnıkalyq progress revolıýsııasy boldy. Adamzat buryn bilmegen turmys jabdyqtaryn, jańa baılanys júıelerin paıdalana bastady. Adam damýynyń ındeksi degen uǵym qoldanysqa endi. Bul qoǵamnyń túleýinde alǵyshartqa aınaldy. Ár memleket jeke adamdy damytýǵa baǵyt aldy. Ǵylymı-tehnıkalyq progress pen áleýmettik jańǵyrtýǵa ilese alǵan memleketter jaqsy kórsetkishterge qol jetkizdi. Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy «Azııa jolbarystary» atanǵan memleketter de osy qatarǵa qosyldy. Al 90-jyldary qos lagerlik júıede paıda bolǵan «mıllıard» uǵymy qurdymǵa ketti.  
Sonymen birge, álemde saǵat saıyn qoǵamnyń formasy men mazmuny ózgerýde. Jer sharyndaǵy 6 mıllıard halyq kúnnen kúnge ósip keledi. Sondyqtan, qoǵamǵa ıgilik syılaý (materıaldyq jáne materıaldyq emes) jáne ony basqa elderge usyna bilý de óz ıgiligiń bolmaq. Máselen, jýyrda NASA-nyń «Kepler» zondy Jerge sáıkes keletin planetany tapty. Iаǵnı, jaqyn arada «Ǵalamsharda adamzat jalǵyz ba?» degen suraqqa jaýap tabylýy yqtımal. Adamnyń ýaqyt, keńistik, ǵalam jónindegi kózqarasy tolyǵymen ózgeredi. Biz soǵan sáıkes bolýymyz kerek. Sondaı-aq, 10-20 jyldyń ishinde oryn alýy yqtımal ekonomıkalyq-óndiristik revolıýsııa aldynda turmyz. Mysaly, 10 jyl buryn júrgizýshisiz kólik, ushaq-taksı degender qııal-ǵajaıyp nárseler sııaqty kórinetin. Qazir bári qoldanysta bar. Mine, osy turǵyda Qazaqstan ne isteýi kerek degen túıindi suraqtarǵa Elbasy maqalasy jaýap beredi. Bul − el bolashaǵynyń manıfesi dep aıtýǵa turarlyq keshendi eńbek.
– Maqalada elimizdiń damýy revolıýsııalyq emes, evolıýsııa­lyq damýǵa baǵyttaýǵa súıenedi delingen emes pe?
– Qazaqstan qoǵamy eń aldymen pragmatıkalyq qoǵam bolýy kerek.  Pragmatıka – basqamen til tabysa bilý, basqanyń ıgiligin óz paıdasyna jumsaý. Ekinshiden, ulttyq kod. Qazaqstan halqy tamyry men ótkenin zerdelep, boıyna sińirmese, qazirgi 7 mıllıard, 2050 jylǵa deıin taǵy 2 mıllıard qosylsa, barlyǵy 9 mıllıardty quraıtyn halyqtyń ishinde joǵalyp ketýi múmkin. Son­dyqtan, bul −  el damýynyń eń ne­giz­gi alǵysharty.    
Ulttyq kod qandaı quramnan turady? Prezıdent bes baǵytty anyqtap berdi. Birinshiden, latyn qarpin engizý, ekinshiden, kıeli geo­grafııa, úshinshiden, týǵan jer, tórtin­shiden, jahandaǵy Qazaqstan mádenıeti, besinshiden, álemdegi úzdik 100 gýmanıtarlyq kitapty ana tilimizge qotarý. Árqaısysyna toqtalar bolsaq, sakraldi, ıaǵnı qasıetti jerlerimizdiń  geografııa­syn Qazaqstannyń geografııalyq núkteleri dep qaraýǵa bolmaıdy. Onyń aıasy óte úlken. Mysaly, Altaı­dy aıtqanda myń jyl buryn­ǵy halyqtardyń uly kóshin, Attıla­nyń Eýropaǵa barýyn aıtamyz. Attıla Eýropaǵa ózi ǵana barǵan joq, túrki áleminiń passıonarlyǵyn, máde­nıetin, joıqyn kúshin de alyp bar­dy. Qul ıelenýshilik qurylysty joıyp, Eýropany basqa deńgeıge shyǵarýdyń negizin jasady. 
Altaıdan shyqqan koreıler, manjchýrlar ózderiniń túp tórkini osynda ekenin jıi aıtady. Iаǵnı, Altaı – dúnıe júzinde úlken tekto­nıkalyq ózgeristerdi engizgen, halyq­tardyń basyn qosqan jer. Al Ahmet Iаsaýıdiń negizgi eńbegi ıslamdy túrki mádenıetine beıimdeý boldy. Ol −  ıslamnyń eń jaqsy qasıetterin túrki mádenıetine alyp kelgen tulǵa. Osy arqyly túrkiler ózin ózi sezinýin saqtap qaldy. Ár adamda týǵan ólkege degen saǵynysh bar. Amerıkada, Eýropada áleýmettik problemalardy, ınfraqurylymdy qoǵam óziniń moınyna alyp, túrli qaýymdastyqtarmen birigip sheshedi. Iаǵnı, áleýmettik problemalar sheshi­min taýyp otyrǵandyqtan, memle­ket ekonomıkalyq ınfraqury­lymdy qaraýǵa qabiletti bolady. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstanda áleýmettik máselelerdi qoǵamnyń birigip sheshýi «Týǵan jer» baǵdar­la­masynyń negizgi ózegi bolýy tıis. 
Al 100 kitapqa keletin bolsaq, álemde naqty ǵylymdar men kitap ındýstrııasynyń 80 paıyzy aǵyl­shyn tiliniń úlesinde, 20 paıyzy ǵana basqa tilde shyǵady. Dúnıe júzindegi úzdik jańashyldyqtar men ǵalam jónindegi ilimdi jastarymyz ıgerýi kerek. Jastarymyz búginde halyqtyń 30 paıyzyna jýyq. Bul – elimizdiń bolashaqtaǵy úlken passıonarlyq kúshi. Bul kúsh Qazaqstan qundylyqtaryn ǵana emes, shetten kelgen qundylyqtardy da boıyna sińiretin bolsa,  básekege qabilettiligimiz artady. 
Jaqyn arada mádenıet úlken strategııalyq resýrsqa aınalady. Sebebi, munaıdyń ekonomıkalyq baǵasy ǵana emes, jalpy qundylyǵy túsip barady. Esesine mádenı qun­dy­lyq kóterilip keledi. Máde­nıettiń ekonomıkalyq kúshke aınalýy ǵajap emes. Álemde eńbek bólinisinde úlken ózgerister bolyp jatyr. Intellektýaldy eńbektiń bólinisine túsken soń adamdardyń qoly bosaıdy. Adamzattyń 30 paıy­zy tek mádenıetpen, mádenıetti qalyptastyrýmen jáne nasıhattaýmen aınalysatyn bolady. Mine, osyǵan baılanysty ulttyq naqyshtaǵy mádenıetimizdi álemdik deńgeıge kóterýge talpynýymyz, soǵan jetýge úlgerýimiz tıis.
 Qazaqstanda opera óneri de, kıno ındýstrııasy da damyp jatyr. Tól mádenıetimizdiń bastaýy – baǵzyda. Mysaly, «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» − ellınder zamanynan bergi alǵashqy mahabbat jónindegi dastan. Al «Trıstan men Izolda», «Romeo men Djýletta» jyrlary kósh kerýen keıin shyqqan. Sondaı-aq,  sheteldik dastandardaǵy adamdar ómirde bolmaǵan laqap esimder. Al Qozy men Baıan esimdi ǵashyqtar ómir súrgen, oqıǵanyń ótken jeri de saqtalǵan. Mine, bizdiń mádenıettiń osy ispetti basymdyqtary kóp. 
Nomad mádenıeti basymdyǵy­nyń biri – úzeńgi. Bylaı qarasańyz, at­tyń ústindegi qarapaıym qural táriz­di. Al ertede úzeńgini oılap tabý qazir­gi ushaqty oılap tabý ispetti edi. О́ıt­keni, at ústindegi jasaqtyń nyq otyrýymen basymdylyǵy paıda boldy. Ǵylymı-tehnıkalyq prog­ress zertteýshisi L.Ýaıld «Eýro­pada úzeńginiń paıda bolýy alǵashqy feodaldyq memleketterdiń damýyna alyp keldi» degen tujyrym jasaıdy. Bul − nomadtar áseriniń negizgi kórinisi. Qazaqtyń barlyq jaýharlaryn shyǵaryp, eksporttaýshy mádenıetke aınala alsaq, bolashaqqa úmitimiz zor bolmaq. 
Rýhanııat pen ekonomıka bir-birin tolyqtyryp otyratyn salalar. Kóshpendiliktiń murageri retin­de Qazaq eliniń álem mádenıetine qosqan úlesi úzeńgi, kıiz úı, dóńge­lek. Batys álemi aıtqandaı emes, sa­lyq júıesi men kedendik alymdar Shyǵys elderinde paıda boldy. Arab halıfaty men Altyn Orda memleketterinde ekonomıkalyq júıe jumys istedi. Mysaly, sol kez­degi kerýen saraıy kádýilgi bız­nes-ortalyǵy edi. Kerýen saraıyn­da kerýenniń búkil qaýipsizdigi saq­talady. Qazirgi ekonomıkalyq júıe­niń bári burynnan bar. Biraq, bizdegi tamyry úzilip qaldy. 
Izraıl memleketiniń aýmaǵy shaǵyn ári klımaty jaısyz bolsa da jylyna 3-5 mıllıard dollar­dyń aýyl sharýashylyǵy ónimin shyǵa­rady, 6 mıllıard dollardyń tehnologııasyn eksporttaıdy. 8 mıllıon halyq turady. Al jan-jaǵyn qorshaǵan arab memleketterinde 200 mıllıon halyq bar. Dese de, Izraıl dúnıe júzindegi damyǵan 8 memlekettiń qatarynda. Mine, rýhtyń negizgi máni osynda. Mysaly, Danııada búkil elektr energııasynyń 30 paıyzyn jel elektr stansalary beredi. Germanııada 10 paıyzyn kún batareıalary beredi. Bul − balamaly energııanyń kúni týady degen sóz. Latyn qarpi – gýmanıtarlyq joba. Biz keıde Qytaı, Japonııa sııaqty elder ıeroglıfpen jazady deımiz. Olar óz ıeroglıfterin latyn qarpine beıimdegen. Dúnıe júzinde halyqtyń 90 paıyzy latyn qarpin qoldanady. Latyn qarpine kóshkende, osy 90 paıyzben gýmanıtarlyq jáne mádenı turǵydan básekege qabiletti bolamyz. Munyń saıasatqa esh qatysy joq, bul − qazaq qoǵamynyń ishki gýmanıtarlyq máselesi.
– Elbasy adamı kapıtaldy damytý týraly únemi aıtyp keledi. Osy kapıtaldy baıyta túsetin taǵy bir qasıet pragmatık bolý jónindegi oı deýge bolady. Kózqarasyńyz? 
–  XVII, XVIII, XIX ǵasyrlar túrki halyqtaryna ońaı bolǵan joq. Týysqan halyqtardyń kóbi etnostyq top retinde kúshin joıdy. Al qazaqtar qaldy. Onyń negizgi sebebi – basqalarmen bitimge barý. Bitimge beıimdele bilýdiń arqasynda surapyl zamandarda saqtalyp qaldyq. Muny  pragmatıkanyń úlken nátıjesi deýge bolady. Bú­gin­gi jahandyq saıasatqa keletin bol­saq, Shanhaı yntymaqtastyq uıy­myna múshemiz, BUU-da ıadrolyq qarý­syzdaný boıynsha kóshbas­shy atandyq. Ýkraına daǵdarysy, Sı­rııa prosesi bolsyn, dúnıe júzindegi iri geosaıası prosester kúrmeýiniń sheshimin Astanada tabýǵa qadam jasalý­da. Bul – elimizdiń dúnıe jú­zin­degi saıası prosester men kıkil­jiń­­derden joǵary turyp, arbıtr bolýy. Tórelik atqarǵan mem­le­ketter árqashan óz múddesin qorǵaý­ǵa qabiletti. Memlekettik turǵy­daǵy pragmatızm – osy. Al jeke adamnyń pragmatızmine kelsek, ol  − jáı ǵana únemshil bolý emes, ol − jańashyldyqqa umtylý. Qandaı jańa tehnologııa paıda boldy, qandaı noý-haý bar, barlyǵyn ıgerý, óziniń noý-haýyn, jańashyldyǵyn engizý degen sóz. Pragmatızmdi osy turǵydan qaraý kerek.
Orhan Pamýktiń «Meniń atym - Qyzyl» atty kitaby bar. Shyǵarmada bes sýretshiniń tarıhyna toqtala­dy. Biraq kóptegen oqyrman týyn­dydaǵy negizgi jiptiń ushyn joǵal­typ alady. Bul − Sultannyń Rım Papasy sııaqty óziniń portretin salǵyzǵysy keletin tus. Mine, sol kezde Sultannyń aınalasynda shıelenis paıda bolady. О́ıt­keni, bul − jańa men eskiniń kúresi. Eskiler aıtady: «Sultan – Alla taǵalanyń ókili, onyń sýretin salýǵa bolmaıdy». Al jańashyldar: «Bul portretti salsaq, keleshek urpaqqa qalady», deıdi. Eger jańa jeńip, portret salynatyn bolsa, Osman ımperııasynyń tarıhy qalaı órbıtin edi?! Kishkene ǵana túıtkil jańa men eskiniń qalaı kúresetinin, tarıhtyń tegershigi de osyǵan oraı aınalatynyn beıneleıdi. Bul − barlyq elderge tán. 
Dúnıe júzinde ımperııa degen qubylys bar. Bul ımperııalardyń barlyǵy túrki mádenıetimen baılanysty. Mysaly, arab halıfatynda túrki faktory 60-70 paıyzǵa deıin boldy. Halıfattyń búkil qolbasshysy, keńsesi túrkilerden quralǵan edi. Altyn Orda 100 paıyz túrkilerden turdy. Delı sultanaty da túrkiler qurǵan memleket. Barlyǵy úlken ımperııalarǵa aınalǵanymen aıaǵynda ydyrap ketti. Nege? О́ıtkeni, tolysyp, myǵym jaǵdaıǵa jetken kezde jańashyldyqty, basqa mádenıettiń elementterin alýdan bas tartyp, tomaǵa-tuıyqtalyp qalyp otyrdy. Sondyqtan bolashaqqa baǵdar jasap, memleketimiz myǵym bolsyn desek, jańashyldyqqa batyl bolý, ony ózimiz jasaý, jasaı almasaq,  damytyp otyrý qajet. Biraq jańashyl bolamyz dep ótkenimizdi umytyp ketpeýimiz de kerek. Orhan Pamýktiń taǵy bir aıtqany bar: «Vavılon patshalyǵynyń joıylýy olardyń bıik munara salamyz dep táńirge jaqyndaǵanynan emes, aspanmen astasqan munarany salamyz dep bıikke kóterile berip, óziniń tamyrynan ajyrap qalýynda», dep.
– AQSh prezıdenti T.Djef­for­son Eýropada oqyp júrgen amerıkalyq jastarǵa hat jaz­ǵanynda osy tamyrdy umyt­paý jóninde aıtady. Shetelde oqyǵan jastardyń keıbiriniń eýropalyq mádenıetke den qoıyp ketip jatqanynan da habardarmyz. Tarazynyń eki basyn qalaı teń ustaýǵa bolady?
– Qazaq sosıýymynyń ishinde úlken ózgerister júrip jatyr. Qazaq bolý birtindep trendke aınalyp keledi. О́ıtkeni, qazaq ulty máde­nıet pen ǵylymda halyqaralyq turǵy­dan belgili bir jetistikterge jetti. Dı­mash Qudaıbergenovtiń  ózin my­salǵa alsaq ta jetkilikti. Osy áleýmettik-rýhanı jańashyldyqty demep jiberý qajet. Qazaqstannyń ishinde qazaq bolýdy dáripteýimiz kerek. Máselen, «Nıkelodeon» arnasyn qosyp qalsańyz «Narýto», «Avatar» sııaqty mýltfılmderdi kóresiz. Bular − japon halqynyń XV ǵasyrdaǵy ańyzdary. Olar osy ańyzdaryn mýltfılm arqyly dáriptep, ózderine ulttyq kod jasap otyr. Biz de ulttyq dúnıelerimizdi dúnıe júzinde dáripteýdiń ınstıtýtyn qalyptastyrýymyz kerek. Sonda dúnıeniń qaı tarabynda bolsańyz  da, ózińizdiń qazaq ekeni­ńizdi sezinip, kókiregińiz kóterilip júredi. Qazaqstannyń jahandyq mádenıeti baǵdarlamasy osyǵan baǵyttalǵan. 
Ulttyq kod – qazaq ultynyń damýy­nyń negizgi alǵysharty. Ult­tyq kod qalyptastyra almasaq, qazaqtyń antropologııasyna uqsas halyqtarǵa sińisip ketý ońaı. Sasa­nıd, sabýr degen halyq bolǵan. Sabýrlar basqa halyqtarmen saýda jasaımyz dep júrip, sońynda sasanıdtarmen birigip, solarǵa sińip ketti. Assımılıasııaǵa ushyramaý úshin ar jaǵyńyzda qazaq ekenińizdi sezinip turý kerek. Bul − basqa mádenıetti, órkenıetti alshaqtatý emes. Kerisinshe, qazaq ekenińdi sezine otyryp, ony basqa mádenıetke laıyqty dárejede kórsetseń, olar syımen qaraıtyn bolady. Rýhy kúshti eken, mádenıeti bıik eken deıdi. Árıne, óz mádenıetińdi ıgere otyryp, basqanyń da ishki jan dúnıesin bilýiń kerek. Qazaq osyndaı maıtalman bolmaı, dúnıejúzilik damýdyń kelesi satysyna ótýi qıyn. Qytaı, Japonııa, Úndistan, Izraıl elderiniń barlyǵy etnostyq negizde qurylǵan. Bul elderdiń árqaı­sysy etnostyq sezinýin birinshi orynǵa qoıady. Odan keıin baryp dúnıejúzilik mádenıetke nazar aýdarady. Bizdiń  de osyndaı deńgeıge jetýimiz kerek. 
– Joǵaryda passıonarlyq týraly aıttyńyz. Eldiń el bolýy úshin ár adamnyń passıonarlyq úlesi bolýy kerek sııaqty ma, qalaı? 
– Árıne, passıonarlyq jeke adamdarda bolýy múmkin, biraq bul − ujymdyq kúsh. Eýrazııanyń kindigi Altaıdan tórt-bes baǵyttaǵy passıonarlyq aǵymdar tarady. Halyqtardyń uly kóshi kezinde túrkiler Eýropaǵa bardy. Eýropanyń ishindegi ortalyq memleketterdiń qaǵıdasy, ekonomıkalyq-qarjylyq jáne rýhanı júıesi ǵundardyń áseri­men quryldy. Ekinshi passıo­narlyq kúsh Shyńǵys hanmen tarady. Onyń áskeriniń 80 paıyzy túrkiler edi. Ibn Battýta Shyńǵys han áskeri qypshaqtardy jaýlap alǵanymen, olardyń tilin qabyldap, sińip ketkenin jazady. Bul − túrki halqynyń ekinshi passıonarlyq jarylysy. Olar da Eýropaǵa kelip, áleýmettik jańǵyrýdyń  bastaýyn túzdi. Reseı sııaqty ortalyq­tandyrylǵan memlekettiń eń negizgi elementterin jasady. 
Dál sol kezde Iýan ımperııasynda Qubylaıdyń bıligi boldy. Onda saraı ishindegi qarjy men kadr máselesin qypshaqtar sheship otyrdy. Delı sultanatyn da qypshaqtar quryp, ortalyqtandyrylǵan mem­le­kettiń negizderin jasady. HH ǵasyr­daǵy Alash orda – qazaq­tyń jańa passıonarlyq kúshi. Bul qazaqtyń ábden qaljyrap, ulttyq rýhynyń joıylyp bara jatqan kezeńinde ultty basqa deńgeıge kóterdi. HH ǵasyrda M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, S.Mu­qanov, Ǵ.Mustafın, I.Esenber­lın men 70-80-jyldardaǵy «Meniń Qazaqstanym!», «Atameken» syndy óleń-jyrlarmen qazaq mýzykasy, poezııasy qazaqtyń bıik rýhy bar ekenin tanytty. Qazirgi tańda bizge taǵy bir sondaı úlken passıonarlyq baǵyt kerek. Mine, Elbasy maqalasy osy passıonarlyq baǵytqa negiz bola alady. Memleket tarapynan oǵan barlyq resýrs qarastyrylyp otyr. Sondyqtan, qoǵam bul máselede sanaly qoldaý tanytýy tıis. 

Áńgimelesken Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»