Azamattyq qoǵam aldyna asqaraly mindetter júkteıdi

Keshe elorda tórindegi «Kórme» ortalyǵynda Qazaqstannyń Aza­mat­tyq alıansy uıymynyń uı­yt­qy bolýymen «Qazaqstandaǵy jáne burynǵy Keńes odaǵy keńistigindegi azamattyq qoǵam: qa­lyp­tasýy jáne 20 jyl boıy damýy» atty úkimettik emes uı­ym­dardyń halyqaralyq konferensııasy óz jumysyn bastady Tarıhy tereńge tartqan, táýelsizdigine qol jetkizgenine 20 jyl tolǵan Qazaqstan memleketi ósý men damý ústinde. Árbir atqan tańy, batqan kú­nin­de ótkizgen árbir sharasy táýel­siz­dik shejiresine jazylyp jat­qany da aıdan anyq. Demo­kra­tııa­lyq ósý jolyn tańdaǵan mem­leket úshin azamattyq qo­ǵam­nyń damýy, onyń úniniń aıqyn estilip jatýy mańyzdy. О́ıtkeni, azamattyq qoǵam belsendiligi ózi­miz ómir súrip otyrǵan zamannyń aınasy ispetti. Sózimiz dáleldi bolýy úshin ǵalamtordaǵy «Ýkıpedııadan» alynǵan azamattyq qo­ǵam, úshinshi sektor degen túsinik­ter­diń anyqtamasyna úńileıikshi. Onda: «Azamattyq qoǵam – saıası bı­likke táýelsiz jumys isteıtin jáne oǵan yqpal jasaýǵa qabi­let­ti áleýmettik qatynastar men ınstıtýttar jıyntyǵy, derbes jeke adamdar men áleýmettik sý­bek­tiler qoǵamdastyǵy. Azamat­tyq qoǵamnyń qalyptasý jáne damý úderisi úshinshi sektordyń damýymen tyǵyz baılanysty. Úshinshi sektor – bul óz maq­sat­taryn múddeler boıynsha klýbtarda, kásibı odaqtarda, áleý­met­tik qozǵalystarda, odaqtarda icke asyratyn epikti azamattardan qu­ralatyn ózin ózi basqaratyn sektor. Azamattyq qoǵamnyń ajy­ra­mas quramdas bóligi bola otyryp, «úshinshi sektor» eldegi qoǵam­dyq-saıası úderisterdi ári qaraı demo­kra­tııalandyrýǵa oń yq­pa­lyn tı­gi­zedi. Memlekettiń demo­kra­tııalyq júıesi ázipshe damy­maı otyrǵan jaǵdaıda, dál osy beı­úkimettik uıymdar nemese úki­mettik emes uıymdar arqy­ly azamattyq qo­ǵam kóbine ilgeri damyp oty­rady», degen anyqtama berilgen. Sonymen, konferensııaǵa qa­tysýǵa óz elimizben qatar at arytyp, shetelderden jetken azamattyq qoǵam belsendilerimen birge jýrnalıster qaýymy – biz de osy jıyndy betke aldyq. Shynynda da, konfe­ren­sııa­ǵa elimizdiń barlyq ob­lys­tarynan, alys-jaqyn shetelderden delegattar kóptep jı­na­lypty. Konferensııany ót­ki­z­ý pishini de burynǵydaı emes, ózgeshe. Qoǵamdy árqashan tyń ıdeıalarymen serpiltip júre­tin belsendi qoǵam ókilderi ásheıindegideı negizgi baıandama, odan jaryssóz dep taptaýyryn jolmen júr­meı, birneshe spıkerdi tórge shy­ǵaryp, olarǵa azamattyq qoǵamnyń ty­nysy, damýy men ósýi syndy máse­leler boıynsha saýaldar tastap, kon­fe­rensııany á degennen erkin otyryp áńgimelesetin, oı aıtatyn alqaly jıynǵa aınaldyrǵan. Biraq, kóńilde bir túıtkil oryn alyp, ol konfer­en­sııa­nyń ón boıynda bir jazylmaı qoıdy. Ol – belsendi qoǵamnyń memlekettik tilge kelgende belsendi­ligi­niń jartykeshtenýi. Mádenıet vıse-mınıstri Ǵazez Telebaev bolmaǵanda tipten qazaq tilinde bir aýyz sóz aı­tylmaı keter me edi. Árıne, halyq­ara­lyq konferensııalardyń orys, aǵyl­shyn tilderinde ótetinin, aýdar­ma­lardyń da sol tilderde júretinin eldiń bári biledi. Biraq, eshbir memlekette memlekettik tilge dál osyndaı kózqarasty kezdestire almassyz. Bul joly da sheshenderdiń sózderi tek orys jáne aǵylshyn tilderine aýdarylyp, ana tilimiz shetkerilep qaldy. Elimizdegi kreatıvti sanalatyn, óz sońdary­nan azamattardy erte alatyn azamat­tyq qoǵamǵa memlekettik til qajet­ti­giniń bolmaýy neni kórsetedi?! Qazaq tili kimge qajet, degen saýaldar sana­ny shyńyldatyp, oıǵa maza bermegeni ras. Jıynǵa moderatorlyq etken Medıa standarttar ınstıtýtynyń bas dı­rektory Erjan Súleımenov aza­mat­tyq qoǵamnyń qalyptasý joldary men úderisi jaıly baıandaı kele, memleket úshin alatyn ornyna jan-jaqty toqtalyp ótti. Moderatordan keıin alǵash sóz tizginin alǵan elimizdiń Má­de­nıet vıse-mınıstri Ǵazez Telebaev Qazaqstandaǵy azamattyq qoǵamnyń tarıhy men ózindik ereksheligin áńgi­me ózegine aınaldyrdy. «Táýelsizdik alǵan kúnderden bergi 20 jyldyq tarıh kezeńinde biz kóp jetistikke jettik. Sonyń biri – azamattyq qoǵamdy qa­lyptastyrý. Azamattyq qoǵamdy qa­lyptastyrýda ÚEU-nyń orny erekshe. Negizinen Qazaqstanda 35 myń kom­mersııalyq emes uıym bar bolsa, sonyń jartysynan astamy, ıaǵnı 18 myńy – ÚEU. Shynynda da, alǵashqy kezde bizdiń úkimettiń ÚEU-ny qar­jy­lyq qoldaýǵa múmkindigi bolmady. Sol sebepten olardyń damýy da kesheýildedi. 2005-2006 jyldary memleket tarapynan kózqaras ózgere bas­ta­dy. Iаǵnı, sol kezden bastap ÚEU-ǵa áleýmettik tapsyrys negizinde qar­jy­laı kómek kórsetý múmkindigi ja­sal­dy. 2006 jyly arnaıy zań qabyl­dan­dy. Qazirgi tańda ÚEU-lardy memleketpen áriptes dep aıtsaq, artyq bolmas. Búgingi kúnge deıin elimizde birneshe márte azamattyq forýmdar ótkizildi. Bir forýmnan bir forýmǵa deıin ÚEU-lardyń orny da, bedeli de arta túsýde. Mysaly, birinshi, ekinshi forýmdardy uıymdastyrý men ótki­zýdi memleket óz moınyna alsa, keıingi forýmdar Azamattyq alıanstyń uıytqy bolýymen ótýde. Bizdiń aldymyzda turǵan mindetter óte kóp, ÚEU-lar men memleket óz­ara áriptestik baılanysyn budan keıin de jalǵastyra beredi. Parlamentte memlekettik áleýmettik tapsyrystar týraly zań talqylanýda. Ol qazir Májilisten ótip, Senattyń qaraýynda jatyr. Oǵan kóptegen ózgerister engizemiz. Ol zańda ÚEU-larmen jumys isteıtin ýákiletti oryn arnaıy belgilenbek, dedi vıse-mınıstr. Osydan keıin Reseı Federasııa­sy­nyń Tıimdi saıasat jónindegi qorynyń bas dırektory, saıasattanýshy Kırıll Tanaev sóz aldy. Ol óz kezeginde Reseıdegi úkimettik emes uıymdardyń qyzmet etý ereksheligi tóńireginde áń­gi­me órbitti. «Reseıdegi ÚEU-lardyń qyzmeti, ásirese, qazirgi saılaýaldy ke­zeńde jandana túsýde», – degen saıa­sattanýshy azamattyq qoǵam keńestik kezeńde de bolǵandyǵyn, biraq bas­qa­sha sıpatta kórinis tapqandyǵyn, al qazir ol jańa qoǵam suranysyna saı damyp kele jatqanyn tilge tıek etti. Kırıll Tanaevtan keıin «Nur Otan» HDP-nyń Strategııalyq damý jó­nin­de­gi hatshysy, saıasatker Erlan Qa­rın­ sóz aldy. «Búginde úkimettik emes uıymdar – mańyzdy áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelerdi, qo­ǵamdyq mańyzdy jobalardy jáne bas­tamalar­dy, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrý­dy sheshýde memlekettiń senimdi árip­te­si, demokratııalyq qaıta qu­rýlardyń, kúshti jáne tıimdi azamattyq qoǵamdy qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan lıberal­dyq reformalardyń ótkiz­gishine aınal­dy. Biz elimizdiń osy 20 jyl ishindegi je­tistikterin sóz etsek, kóbine-kóp mem­lekettik organdar men qurylymdardyń jetistikterin birinshi kezekte aýyzǵa alyp jatamyz. Al shyndyǵyna kelsek, osy jetistikterdiń barlyǵy jalpy qoǵamnyń, ondaǵy azamattardyń ortaq jetistigi. ÚEU-lar qoǵamdaǵy barlyq ótkir prob­le­malardyń túıisken jo­lynda tur. Sol arqyly olardy sheshýde memleketke septigin tıgizýde. Búginde Qazaq­standaǵy 18 myńnan astam ÚEU-lar jumysyna jarty mıllıonnan astam adam tartylǵan. Bul shynynda da úlken kórsetkish. Jáne bul san salany qam­tıdy. Máselen, Ortalyq Azııadaǵy Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan sekildi eldermen salystyrǵanda, Qazaq­stan­daǵy úkimettik emes sektordyń keńge qanat jaıǵanyn baıqaýǵa bolady. ÚEU kóptigi eldiń alyp jatqan aýma­ǵy­men, aýqymdylyǵymen IJО́-niń mól­she­rimen ólshenbeıdi, ol – qoǵamnyń ashyqtyǵynyń kórinisi. Jáne úkimettik emes sektor kez kelgen máseleni sheshýde saıası partııalar men memlekettik or­gandarǵa qaraǵanda, ilkimdilik tanytyp qana qoımaı, ony tıimdi júzege asyra alý múmkindigine ıe. Úkimettik emes sek­tordyń endigi bir artyqshylyǵy – ol qoǵamdaǵy keıbir túıindi másele­ler­di sheshýde azamattardy, partııalyq mú­shelikteriniń ártúrliligine qaramastan, sol másele tóńiregine toptastyryp, túıt­kilder túıininiń tarqatylýyna yqpal ete alady. Mysaly, ekologııa, tabıǵat qorǵaý syndy máselelerde saıası partııalardan góri azamattyq qoǵam­nyń jurtshylyq­ty kóbirek tartýǵa múmkindigi bar. Sebebi, olar bul iste ÚEU-ǵa azamattyń qaı partııanyń múshesi ekendigi ma­ńyzdy emes», – dedi nurotandyq. Amerıka Qurama Shtattarynan kelgen «Digital Democracy» kompanııa­sy­nyń prezıdenti Mark Belınskı úki­mettik emes sektordyń jumysyn jan­dan­dyrýdaǵy jańa sandyq tehnologııa­lar­dyń róline, sol jańalyqtarǵa qo­ǵam­daǵy azamattardy úıretý, oqytýdyń tıimdiligine toqtaldy. Konferensııa barysynda Qazaq­stan­nyń Azamattyq alıansynyń prezıdenti, Májilis depýtaty Aıgúl Soloveva sóz alyp, Qazaqstandaǵy úkimettik emes uıymdardyń 20 jyldyq merzim ishindegi damýy, TMD keńistigindegi úki­mettik emes uıymdardyń qyzmeti men bolashaǵy tóńireginde áńgimeledi. Aıgúl Soloveva óz kezeginde kon­ferensııaǵa qatysýshylar men syrttan kelgen qonaqtarǵa aýqymdy jıynǵa ar­naıy kelgenderi úshin alǵys bildire kele, keleli máseleler tóńireginde óz oıyn tarqatty. «Árıne, eldiń jan-jaqty damýy úshin 20 jyl son­sha­lyqty úlken merzim emes. Desek te, Qazaqstan osynaý az ǵana tarıhı merzim ishinde qol jetkizgen jetistikteri úshin maqtana alady. Bul rette men Elbasynyń bastamasymen uıymdasty­ryl­ǵan birinshi Azamattyq forýmdy eske alǵym kelip otyr. Bul forýmda Memleket basshysy bılik, bıznes jáne úkimettik emes uıymdar arasynda árip­testik baǵytta altyn kópir ornatý jaı­yn­da másele kótergen bolatyn. Osy tur­ǵydan kelgende, V Azamattyq fo­rým­nyń qarsańynda memlekettik organdarmen birge jumyldyrýshy kúsh retindegi mindet júgin arqalap júrgen úki­mettik emes uıymdar qyzmetiniń belgili bir kezeńin saralaı kele, belgili bir qorytyndyǵa kelýge bolady. Bál­kim, bıznes pen úkimettik emes uıym­dar, sondaı-aq, memlekettik organdarmen aradaǵy yntymaqtastyq máselesin sońyna deıin júzege asyra almaǵan bolarmyz. Alaıda, meniń oıymsha, mu­nyń barlyǵynyń basyn úlken áleý­mettik saıasat biriktiredi. Bizdiń qoǵam­da nege memleket úkimettik emes uıym­darmen birlese jumys isteý kerek degen saýal jıi týyndaıdy. Bul rette biz ortaq túıisý núktesi men joldaryn taba bilýimiz qajet. Al túıisý núktesi «Qazaqstan-2020» strategııasy bolyp otyr. Bul strategııanyń 75 paıyzy áleýmettik baǵdarlamalar men áleý­mettik máselelerge arnalǵan. Memleketten úlken mólsherde qarajat bó­linýde. Iаǵnı, bul oraıda ÚEU mindeti atalǵan baǵdarlamalardyń júzege asýyn baqylaý. Qoǵamdaǵy kez kelgen azamattyń osy baǵdarlamalardyń paı­dasyn sezinip, memlekettiń ózine qam­qorlyq kórsetip otyrǵanyn uǵy­nýy mańyzdy. ÚEU-lardyń taǵy bir mindeti – Konstıtýsııa kepildik bergen mindettemelerdi júzege asyrýǵa óz úlesin qosý. Al Ata Zańda halyq – bı­liktiń qaınar kózi dep kórsetilgen. Budan kóretinimiz, ÚEU – qoǵam damýyna qajetti kez kelgen máseleni sheshýde belsendilik tanytyp, sheshýshi ról atqarady. ÚEU – bılik pen bıznes arasyndaǵy baılanystyrýshy, dáneker qyzmetin de atqaryp keledi. Ol memlekettik uıym da emes, bıznes qurylym da emes. Sondyqtan da ol áleýmettik jańǵyrýlardyń tıimdi tasymaldaýshysy. Bılik sol sebepten de ÚEU-ǵa kóbirek senim artyp, olar­dyń belsendiligin halyq ıgiligine ja­rat­qany abzal. Keı jaǵdaıda memle­kettiń nazarynan tys qalyp jatatyn túıinderdi ÚEU-lar atqara alady. Jáne ony mindetim dep sanaǵany jón. О́ıtkeni, jergilikti jerlerde ony olar ózderi sezinip, túısinip otyr. Má­se­len, shetelderde ÚEU IJО́-niń 10 paıyzǵa deıin artýyna úles qosa­dy eken, al biz áli ony sanaı almaı jatyrmyz. Ony sanaý tetikteri de joq. Qazirgi tańda Parlamentke «Statıstıka týraly» jańa zań jobasy keldi. Soǵan biz ÚEU-lardyń joǵary­da­ǵydaı úlesin sanaıtyndaı tetikti engizýimiz qajet», – dedi A Soloveva. Spıkerler osydan keıin zaldan túsken saýaldarǵa jaýap berdi. Olar­dyń deni jastardy ÚEU-lar jumy­syna, erikti volonterler qataryna jastarmen birge tájirıbeleri mol qarttardy tartý jáne ÚEU-lar bel­sendiliginiń keıbir salalardaǵy tómendeýi tóńireginde boldy. Máselen, ÚEU-lar qyzmetiniń bel­sendiligi nege tómendedi degen saý­al­ǵa jaýap bergen sheshender, bul má­seleni belsendiliktiń tómendigimen emes, olardyń qyzmetiniń durys nasıhattalmaı jatqandyǵymen, buqara­lyq aqparat quraldary ÚEU-lar qyz­metin kórsetýde onsha yqylas tanyt­paıtyndyǵymen baılanystyrdy. Sol sebepten ÚEU-lardyń ózderi BAQ-pen baılanystaryn kúsheıte túsýi tıis. Olardyń oı-paıymy: «Kóbine olar, atqarǵan jumysyn kórsetýden qash­qaq­tap, jasaǵan qyzmetimizge alǵysty azamattar aıtqany jetkilikti dep oılaıdy. Osyndaı «sypaıylyqtyń» saldarynan atqarylǵan ıgilikti is kózge kórinbeı qalady. Qoǵam jaqsy isterdi kórip qana qoımaı, oǵan baǵa da berip otyrýǵa tıisti. Sonda bar­ly­ǵy da túgendeledi», degenge saıdy. Osy otyrystan keıin konferensııa jumysy túrli seksııalarda jal­ǵasty. Máselen, «Bıznestiń korporatıvtik áleýmettik jaýapkershiligi jáne óńirlerdiń damýy», «ÚEU-lar­dyń esep berý tetikteri: verıfıkasııa­laý jáne etıka kodeksi», «TMD daǵy fılantropııa mádenıetiniń damýy: úr­dister jáne boljamdar», «ÚEU-lar men bıliktiń ózara áriptestigi», «Aza­mat­tyq belsendilik: damý múmkin­dik­teri jáne qoǵamdaǵy ózgerister», «Qazaqstandaǵy ÚEU sektory jónin­de­gi zertteýlerdiń nátıjeleri» syndy taqyryptarda konferensııaǵa qatysý­shy­lar jan-jaqty pikir almasty. Máselen, «ÚEU-lar men bıliktiń ózara áriptestigi» degen taqyrypta ótken seksııada sóılegen Ortalyq Azııa men Qyrǵyzstandaǵy azamattyq qoǵamnyń damýyn zerttep júrgen Charlz Bakstonnyń, fılantropııa má­selesi boıynsha áńgime órbitken Qaıy­rymdylyq uıymdar assosıa­sııa­synyń dırektory Asqar Qalıevtiń, verıfıkasııalaý jaıynda sóz qozǵaǵan Úndistandaǵy «Samhita» úkimettik emes uıymynyń quqyqtyq menedjeri Sıddhart V.Raonyń oı-paıymdary jınalǵandardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Anar TО́LEÝHANQYZY, Láıla EDILQYZY. Sýretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT.