Energetıkalyq turaqtylyq: Búgin jáne erteń

Keshe Astanadaǵy Táýel­sizdik saraıynda «Qa­zaq­stan: 20 jyl or­nyqty damý, ınvestısııalar men turaq­ty yntymaqtastyqtyń jańa kók­jıegi» degen taqyrypta VI KAZENERGY eýrazııalyq forýmy óz jumysyn bas­tady. Qudireti kúshti tabıǵat ta­qyr­lanyp bara ma, qasıetti Jer-ana óz ústin mekendeıtin jeti mıllıard adamzattyń suranysyn qana­ǵat­tandyrýda jyldan-jylǵa kúr­deli qıyndyqtarǵa tap bolýda. Jahandaný úrdisi beleń alǵan saı­yn ortaq planetamyzda azyq-túlik tapshylyǵy, energetıkalyq tapshylyq atty tyǵyryqtar boı kótere bastady. Qasıetińnen aı­na­laıyn, ata-baba qaldyrǵan asyl mura – atamekenniń arqa­syn­da Qazaqstan úshin taıaý bolashaqta dúnıe júzin dúrliktirgen azyq-túlik tapshylyǵynan da, ener­getıkalyq tapshylyqtan da keler úlken qaýip joq. Degenmen, álem­dik ekonomıkalyq baı­la­nystarǵa tutasa kirikken Qa­zaqstan úshin bul jahandyq problemalardy sheshýge úles qosý adamzat erteńi úshin jaýapkershilik turǵysyn­daǵy mańyz­dy mindetterdiń biri. Mine, araıly Astananyń sáýletti Táýelsizdik saraıynda bas qos­qan álemniń ozyq oıly sarap­shylary, ǵalymdary, iri munaı-gaz kompanııalarynyń ókilderi osy bir ózekti máseleni tilge tıek etti. Bul dástúrli forým osy joly Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna oraı ótkizilip otyr. Sonaý bir jyldary endi ǵana egemendik alǵan elimiz óliara shaq­ta Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sultan Nazarbaevtyń bas­sh­yly­ǵymen jas táýelsiz memleketke ınvestısııa tartý máselesin kún tártibine shyǵardy. Elbasynyń sara saıasatymen Qazaqstan 1991 jyldan bastap, elde túbegeıli áleýmettik-ekonomıkalyq reformalar júrgizý, ashyq naryqtyq ekonomıkanyń negizin qalaý, syrt­tan keletin ınvestorlarǵa jáne bızneske qolaıly da tıimdi jaǵdaı jasaý sharalaryn birinshi kezekke qoıdy. Tarıh bul ba­ǵyttyń durys ta tabysty ekendigin dáleldedi. Osy ótip jatqan VI KAZENERGY eýrazııalyq fo­rýmy Qazaqstannyń táýel­siz­dik jyldaryndaǵy eldiń ener­getı­ka­lyq salasynda júr­gizgen órke­nıetti de ashyq saıa­satynyń tıimdiligin taǵy da dáleldep otyr. VI KAZENERGY eýrazııalyq forýmy otyrysyn ashqan KAZENERGY as­so­sıasııasynyń tóraǵasy Tımýr Qu­lybaev elimiz táýelsizdik alǵan osy jyldar ishinde ekonomıkasy turaqty da qar­qyn­dy damyp kele jatqan memleket retinde álemdik qaýymdastyqtyń belsendi mú­she­si bola bildi, dep atap kórsetti. Sonymen birge ol sheteldik ınvestorlarmen júr­gi­zilgen júıeli jumystar nátıjesinde 2010 jyly Qazaqstan jahandyq munaı rynogynda óz úlesin eki ese arttyryp, ýran óndirýden (jylyna 17,8 myń tonna) álemde birinshi orynǵa shyqqandyǵyn aıtty. Bolashaqqa belgilengen meje boı­yn­sha, elimiz 2015 jyldary munaı jáne kondensat óndirýdi jylyna 95 mıllıon tonnaǵa, tabıǵı gaz shyǵarýdy 15 mıllıard tek­she metrge jetkizbek. Tımýr Qu­ly­baev alǵashqy kezekte sózdi Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Premer-Mınıstri Kárim Má­simovke berdi. Úkimet basshysy fo­rým­ǵa qatysý­shy­larǵa mańyzdy ju­mys­­ta­rynda sáttilik tilep, bul halyq­aralyq basqosýdyń biz­diń elimiz úshin erekshe jyl bolyp sanalatyn bıylǵy el Táýel­sizdiginiń 20 jyldyǵyna oraılas ótkizilip otyrǵan­dyǵyn erekshe atap ótti. Indýstrııalandyrý Qazaqstannyń qar­­qyndy damý baǵytynda árqashan sheshýshi ról atqaryp keledi. Sheteldik ener­getıkalyq kompanııalar bizdiń elimizdegi eń birinshi ınvestorlar boldy jáne búginde de Qazaqstannyń iri ınves­tor­lary bolyp qalýda. Sondyqtan biz sheteldik ınvestorlarymyzǵa erekshe ma­ńyz­dy kóńil bólemiz. Bul ınvestor­larymyzdyń kópshiligi búgin osy zalda otyr, dedi óz sózinde Úkimet basshysy. Qazirgi kezde álemdik ekonomıkalyq damý úrdisinde báseńdik baıqalady, AQSh-tyń qarjylyq ahýalynyń nasharlaýy jáne Eýropadaǵy qaryz daǵdary­synyń qordalanýy senim tuǵyryn shaıqaltyp, resessııa qaýpin tý­ǵyzýda. Investorlar keıbir úki­metterdiń sheshýshi saıası qadamdar úshin qoldaý kórsetý múmkindigine kúdikpen qaraıtyn boldy. Úlken kólemde ınvestı­sııalyq kapıtaldar tartatyn ındýs­trııalar úshin bul erekshe aýyrt­palyq týǵyzýda. Osyǵan baıla­nysty Qazaqstan Úki­meti ınvestısııalar tartýda jáne olardy saq­tap qalýda aı­ryqsha belsendilik qajet ekendigin jete túsinedi. Jahandyq klımattyń ózgerýi barǵan saıyn úlken qater tón­dirýde. Energetıkalyq qaýipsizdik jáne ekologııalyq qaterler ener­getıkalyq tabıǵı qorlardyń azaıý­y­na ákep soǵýda. Adamzat aldynda turǵan bul qaterler jahandyq aýqymda birigýimizdi, sóıtip, ortaq qıyndyqtardy jeńýimizdi qajet etedi, dep jalǵastyrdy sózin Ká­rim Másimov. Onyń aıtýynsha, Qa­zaqstan bul problemalarda tıimdi ortaq sheshim tabýǵa tyrysady. Bul jerde másele ekologııalyq jaǵynan qaýipsiz ekonomıkalyq damý jaǵdaıyna qol jetkizý bo­lyp tabylady. Elimiz energetı­ka­lyq tıimdi ekonomıka qalyptas­ty­rýdaǵy jańa tehnologııalarǵa barynsha basymdyq berýde. Bıyl tamyz aıynda Úkimet «Energetıkalyq tıimdilik jáne energııa únemdeý týraly» zańdy maquldady. Bul zań ónerkásiptegi ener­gııa qýatynyń kólemin 2015 jyly 10 paıyz, al osy on jyldyqtyń aıaǵynda 25 paıyzǵa tómendetýdi kózdeıdi. Bul rette biz atom energetıkasyn da­mytýda alǵashqy qadamdar jasap jatyr­myz. Maýsym aıynda biz energetıkalyq damýdyń jańa baǵdarlamasyn qabylda­dyq, bul bir jaǵynan Qazaqstanda al­ǵashqy AES salý máselesin de qaras­ty­rady. Al Japonııanyń Fýkýsıma AES-inde bolǵan qaıǵyly oqıǵa bizdi bul salany damytýdaǵy jańa múmkindikter týraly oılanýǵa májbúrleıdi. Degenmen de, bizdiń oıymyzsha, Qazaqstannyń ener­getıkanyń bul salasyn damytýda úlken múmkindikteri bar. Bizdiń oıy­myzsha, Fýkýsıma oqıǵasy eń aldymen, barynsha qaýipsiz energetıkalyq salany qalyptastyrý úshin barshamyzǵa sabaq bolýy kerek, dedi Úkimet basshysy. Odan ári Kárim Másimov búgingi fo­rýmǵa qatysýshylardyń shyǵys pen ba­tysta energetıkalyq qaýipsizdiktiń al­ǵysharttaryn qalyptastyrýda erekshe ról atqaratynyn atap kórsetti. «Biz ózi­mizdiń shıkizat tasymaldaý baǵyt­tary­myzdy ártaraptandyrýǵa barlyq jaǵ­daıdy jasap kelemiz. KTK-nyń tasy­maldaý qýatyn keńeıtýdiń birinshi kezeńi bastaldy, bul qubyrdyń tasymaldaý qýa­tyn 30 mıllıon tonnaǵa arttyrýǵa múmkindik beredi. 500 shaqyrymǵa so­zylǵan Beıneý-Bozoı-Shymkent gaz qu­by­ry Batys Qazaqstan aımaǵyn ońtús­tiktiń tutynýshylaryna jalǵastyrady. Tıisinshe, bul Qytaıǵa baratyn Ortalyq Azııa qubyr jolyn baılanystyrady. Energetıkalyq salanyń ekonomıkalyq damý úrdisin qalyptastyrýdaǵy mańyzdy sala ekendigin biz barynsha jete túsi­nemiz», dedi sóziniń sońynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov. Kelesi kezekte sóz alǵan Eýropalyq odaqtyń energetıka jónindegi komıssary Gıýnter Ottınger. – Men Astanaǵa kelgenime óte qýanyshtymyn. Shynynda da Azııanyń ortasynda jańadan jaıqalyp ósip kele jatqan Astanaǵa kelý men úshin jaǵymdy jańalyq bolyp sanalady, – dep bastady óz sózin. – Sonymen qatar Qa­zaqstan Úkimeti men búgingi forýmnyń uıymdastyrýshylaryna arnaıy shaqy­rýlary úshin shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. Forýmǵa halyqaralyq qaty­sý­shylardyń quramyna qarap-aq Qazaq­stannyń táýelsizdik alǵannan beri qan­daı jetistikke jetkenin, sondaı-aq qazir halyqaralyq energetıka salasynda bul eldiń qanshalyqty mańyzdy ról atqara­tyndyǵyn baıqaýǵa bolady. Qazaqstan EO úshin Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy basty áriptes bolyp tabylady. Nur­sultan Nazarbaev myrzanyń ótken jyl­ǵy Brıýsselge sapary eki tarapqa da jaq­sy serpilis berdi. Nátıjesinde EO men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qaty­nas burynǵydan beter jaqsara túskenin aıta ketý kerek. Qazirgi tańda Eýropalyq odaq energetıkalyq sala jáne Ortalyq Azııamen aradaǵy qarym-qatynasty ózde­riniń aldyńǵy qatarly saıası basym­dyqtary retinde belgilep otyr. EO Qazaqstandaǵy eń iri birikken ınvestor bolyp tabylady. Qazaqstanǵa keletin tikeleı sheteldik ınvestısııanyń jalpy kóleminiń jartysynan kóbi EO-nyń úlesinde. Osy ınvestısııanyń úsh­ten eki bóligi energetıka, taý-ken sala­syna salynady. Jýyrda EO Keńesi Ázer­baıjan jáne Túrkimenstanmen trans­kaspıılik gaz qubyry qurylysyn salý úshin Eýroodaqtyń kelissózder júrgizýin maquldady. EO úshin mundaı qubyr qu­rylysy Ońtústik dálizdiń damýyna úl­ken úles qosady. Kópshiligi bul maqul­daýdyń EO-nyń ınfraqurylym jobasyn qoldaýǵa arnalǵan halyqaralyq kelisim-shartty bekitýdi ózi usynǵan birinshi jaǵdaı ekeninen beıhabar. Sondyqtan biz óz tarapymyzdan bolashaqta Qazaqstan­nyń Ońtústik dáliz qurylysyna qaty­sýyn qalaımyz, dedi G.Ottınger. Biz ın­vestısııalardyń kelýin quptaımyz, so­nymen qatar eýropalyq rynokqa jańa jetkizýshilerdi engizý úshin qajetti múm­kindikter jasaıtyn bizdiń rynok­tary­myzdy jalǵastyratyn tranzıttik múm­kindikterdi de qýana maquldaımyz. Biz Ońtústik dálizdiń shynaıy júzege asýy úshin jumys jasap jatyrmyz. Biz jaqsy baǵalarmen jáne úzdik tutynýshylarmen turaqty rynok qurý óte mańyzdy dep esepteımiz. Jańa gaz qubyry Kaspııdiń shyǵys jaǵalaýynan eksportty damytý úshin jańa múmkindikter ashpaq. Sony­men qatar Eýrokomıssar Qazaqstan men EO elderi arasynda energetıka salasyn­daǵy áriptestiktiń nyǵaıa túsetindigine, osy salada jańa kelisimge qol jetkizýge se­nim bildirdi. Onyń pikirinshe, EO pen Qazaqstannyń energetıkalyq áriptes­ti­giniń irgetasy myqty, biraq odan da joǵaryǵa qol jetkizýge múmkindik bar. Biz Qazaqstan men EO arasyndaǵy energetıka salasyndaǵy áriptestik boı­yn­sha ózara qarym-qatynas jáne túsinis­tik memorandýmyn paıdalanamyz. Bul so­nymen qatar ıadrolyq salaǵa, energe­tıkalyq qaýipsizdik maqsatynda birlese qyzmet isteýge, energetıkalyq saladaǵy áriptestikke de baılanysty. Sonymen birge biz EO men Qazaqstan arasyndaǵy ıadrolyq saladaǵy yntymaqtastyqqa da zor mańyz beremiz. Bul rette energetı­kalyq salada paıdalanatyn taza kómir máselesi, energetıkalyq tıimdilik jáne balamaly energııa kózderin ashý máse­lelerindegi yntymaqtastyqty damytýǵa da múddelimiz. Forýmda sóz alǵan Dúnıejúzilik mu­naı keńesiniń prezıdenti Rendall Gossen búginde 65 memleket múshe bolyp otyr­ǵan bul halyqaralyq uıymnyń jahan­dyq energetıkalyq qaýipsizdiktegi róline toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bul keńeske múshe memleketter búkil adamzat múddesi úshin álemdik munaı qoryn tıimdi basqarý men paıdalanýdy maqsat tutady. Odan ári «Qazaqstan energetıkalyq salasynyń 20 jyl turaqty damýy jáne onyń Eýrazııa energetıkasyndaǵy róli: jetistikter, damý qarqyny, problema­la­ry jáne bolashaǵy» degen taqyrypta baıandama jasaǵan Munaı jáne gaz mınıstri Saýat Myńbaev Qazaqstan energe­tı­kasynyń 20 jyldyq turaqty damý jetistikterine toqtala kelip, tómendegi derekterdi keltirdi. 1991 jyly Qazaqstanda munaı óndirý kólemi 25,2 mıllıon tonna bolsa, 2011 jyly 80,4 mıllıon tonna bolmaq. Al 2020 jyly bul kórsetkish 132,1 mıllıon tonnaǵa jetedi dep kú­tilýde. Gaz óndirý 1991 jyly 7,8 mıllıard tekshe metr bolsa, 2011 jyly 40,5 mıllıard tekshe metr, 2020 jyly 92,2 mıllıard tekshe metr bolmaq. Onyń ishinde taýarly gaz óndirý kólemi 1991 jyly 5 mıllıard tekshe metr bolsa, bıylǵy jyly bul kórsetkish 26 mıllıard tekshe metrge jetkizilmek, dep atap kórsetti. Búgingi tańda Qazaqstanda mu­naı men gaz óndirýdiń 61 zerttelgen kelisim-sharttar bar. El táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy ishinde bul salada qol jetkizgen jetistikter asa aýqymdy. Qazir Qa­zaqstannyń kómirsýtegi shıkizatyn eks­porttaıtyn áleýetti tasymal qubyrlary bar. Atap aıtqanda, búginde Qazaq­stannyń kómirsýtegi shıkizaty «Atyraý – Samara», «Kaspıı qubyr jelisi konsorsıýmy», «Atasý – Alashankoý», «Baký – Tbılısı – Jeıhan» qubyrlary jáne Aqtaý porty arqyly álemdegi tutynýshylaryna tasymaldanady. Al­daǵy ýaqytta eksporttaý baǵyttaryn keńeıtý máselesi de kún tártibinde tur. Máselen, 1991 jyly bul qubyrlar arqyly 13 mıllıon tonna munaı eks­porttalsa, 2011 jyly 72 mıllıon tonna qazaq munaıy syrtqa shyǵarylmaq. Sonymen birge mınıstrdiń málim­deýinshe, bizdiń energetıkalyq sala kásip­oryndarynyń basty mindeti ishki rynokty munaı ónimderimen tolyq qamtamasyz etý bolyp tabylady. 20 jyl ishinde bul maqsatta da aýqymdy sharalar is júzine asyryldy. Alaıda, búgingi tań­da Qazaqstannyń 3 munaı óńdeý zaýy­ty eldiń ishki rynogyn sapaly janar-jaǵarmaımen tolyq qamtamasyz etýge múmkindigi jetpeıdi. Bul baǵytta otan­dyq 3 munaı óńdeý zaýytynyń qýatyn arttyrý jáne shyǵaratyn ónimderiniń sapasyn kóterý maqsatyndaǵy modernızasııalaý jumystary qolǵa alynǵan. Elimizdiń munaı óńdeý jáne munaı-hımııa óndirisin qalyptastyrý jáne modernızasııalaý jóninde iri jobalar belgilenip, júzege asy­rylýda. Bul maqsatqa kólemdi ınvestısııa tartylǵan. Atap aıt­qanda, Atyraý munaı óńdeý zaýy­tyn qaıta qurý jáne modernızasııalaý jo­basy sheńberinde aromatty kómirsýtegin óndirý jónindegi keshen qurylysy salynýda. Bul aldaǵy ýaqytta jylyna 133 myń tonna sapaly benzol, 496 myń tonna paraksılol shyǵarýǵa múmkindik bermek. So­nymen birge osy joba aıasynda Atyraý munaı óńdeý zaýytynda munaıdy tereńdetip óńdeý keshe­niniń qurylysy iske qosylady. Pavlodar jáne Shym­kent munaı óńdeý zaýyttaryn qaı­ta qurý jáne modernızasııalaý jo­balary da elimizdiń ishki rynogyn joǵary sa­paly munaı ónimderimen qamta­masyz etýdi sheshýdegi qadam­dar bolyp tabylady. Integrasııa­lan­ǵan gaz-hımııa kesheniniń qury­lysy birinshi kezekte jylyna 500 myń tonna polıpropılen óndirýge, ekinshi kezekte 800 myń tonna polıetılen shyǵarýǵa múmkindik jasaıdy. Osy ınvestısııalyq jobalar aýqymynda jylyna 400 myń tonna ónim shyǵaratyn Aqtaý jol bıtýmy zaýytynyń óndirisin de atap ótýge bolady.

Forým fotokúndeligi

Astanadaǵy VI KAZENERGY eýrazııalyq forýmynyń alǵashqy kúniniń jumysy osy basqosýdy aqparattyq jaǵynan qoldaýǵa kelgen sheteldik jáne jergilikti bu­qaralyq aqparat quraldary ókil­de­rimen ótken baspasóz máslı­ha­tymen qorytyndylandy. Baspasóz más­lıhatyna «Samuryq Qazyna» UÁQ-tyń basqarýshy dırektory Aıdyn Kárib­janov, Dúnıejúzilik munaı keńesiniń prezıdenti Rendall Gossen, Bolgarııa Respýblıkasynyń ekonomıka, energetıka jáne týrızm mınıstri Traıcho Traıkov, Energetıkalyq hartııa kon­feren­sııa­synyń tóraǵasy Selım Kýneralp, «QazMunaıGaz» UK» AQ basqar­masynyń tóraǵasy Qaıyrgeldi Qabyl­dın jáne basqalar qatysyp, ótkizilip otyrǵan halyqaralyq energetıkalyq forýmnyń mańyzyna jan-jaqty toqta­lyp, jýrnalıster tarapynan qoıylǵan kóptegen suraqtarǵa jaýap berdi.

Jylqybaı JAǴYPARULY,Venera TÚGELBAIQYZY. Sýretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT.