Mapyrashtaǵy Atyǵaı eli

Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy tól tarı­hy­myzdyń tamyryna tereń boılap, ótken-ket­kenimizdi elep-eksheıtin kezeń. Osynaý úlken maq­sat-murat turǵysynan alǵanda shaǵyn bir aýyl­dyń shejiresiniń ózi úlken mánge ıe bolady dep oılaı­myz. Endeshe, sol aýyl týraly sóz sabaqtaıyq. Kórikti Kókshe óńirindegi Býrabaı aýdanynda Kindikqaraǵaı atty aýyl bar. Bul erterekte Mapyrashty jaılaýy, Mapyrashtaǵy Atyǵaı eli dep atalǵan kóne meken. Sonyń ishinde Áıtimbet bı áýletiniń áýelgi qonystarynyń biri bolǵan. Áıtimbet bıdiń ózi de, Serkesh, Qydyr, Baqtybaı syndy ataqty baýyrlary da tarıhtan belgili. Al bıdiń ózi Abylaıǵa keńesshi bolyp, qanattas jú­rip, qatar qonǵan. Qa­raýyl Qanaı bıge ónege, jol kórsetken tóbe bı. Kezinde bul óńir bıdiń Qyzylaǵashtaǵy, Jamantuzdaǵy, Qylshaqtydaǵy aǵaıyndaryn qosa alǵanda «Alty aýylnaı Áıtimbet» eli dep atalǵan. Mapyrashty jaılaýy – Abylaı hannyń qarasha jurtymen birge jaılaýǵa shyǵyp, keńes qurǵan, Túrkistan, Tashkent, Jetisý sııaqty ártarapqa saparǵa shyqqanda atbasyn tiregen qutty mekeni. Kenesarynyń da kezinde at shaldyrǵan jeri. Osy jerdegi el aǵasy Janǵal batyr han Kenemen syılas bolǵan adamnyń biri. Osy mekendi Qarasaı batyrǵa qatysty qasıetti oryndardyń biri deýge bolady. Mapyrashty ataýy da soǵan baılanysty aıtylady. Aýdan aýmaǵynda Asyl qaraǵaı, Tileý qaraǵaı, Qonys beıiti, Mapyrashty tóbesi (Báıbishe beıit) ataýlary kezdesedi. Budan ári Qalýtanǵa qaraı Shabyra, ıaǵnı Shapyra jaılaýy sozylyp jatyr. Al Aıyr­taý­daǵy Qarasaı zıraty kópshilikke belgili bolyp, qasıetti orynǵa aınalǵaly ne zaman?! Bul týraly naqty tarıhı derekterdi alǵa tartaıyq. 1742 jyly Jetisýdyń bas batyry Naýryzbaı orys elshisi K.Mıllerge jolyqqanda, buryn qalmaqqa bodan bolyp, úsh jyl buryn olarǵa alym tólemeı sheginip ketkenin, qazir Orta júzben birge kóship júrgenin baıandaıdy. 1785 jyly kapıtan Andreev Oshaqty (bir bóligi bolsa kerek), Baısýan, Qońyr­bórik, Qyzylbórik, Shapyrashty, Qaıshyly rý­lary­nyń Orta júzdiń elimen birge júrgenin jaza­dy. Osy taqyryptardy sóz etkende, biz 1913 jy­ly Sankt-Peterbýrgte basylyp shyqqan Rýmıansev­­tiń «Vernenskıı ýezd» kitabyna kóbirek den qoıamyz. Munda Shapyrashty eline jáne olarmen tyǵyz aralasqan jurtqa qatysty naqty tarıhı derekter aıtylady: «V obshıný vhodıat trı rodovye grýppy: Saýrýk, Baspan ı Kýdaıberdı... rodonachalnıkov Kashke ı Tanatar. Iz prejnyh kochevok pomnıat ýr. Kara-otkel (v Akmolınskom ýezde) ı Arka (Karkaralınskom ýezde). Sıýda prıshlı ız Kopalskogo ýezda let 40 nazad». «Kondybaı ne prınadlejıt daje k Bolshoı orde, a otnosıtsıa k potomstvý Argyn, ız Sredneı ordy. Ostalnye grýppy, Sarke, Daýlet, Tastambek ı Ajıke, kak ı vsıa Vostochno-Kastekskaıa volost otnosıtsıa k potomstvý Chaprashty». «V davnye vremena rod Karasaı jıl v predelah nyneshneı Akmolınskoı oblastı; po predanııý mogıla Karasaıa nahodıtsıa na ýr. Aırtaý v Kokchetavskom ýezde. Otsıýda «karsaı» pereshlı v Kopalskıı ýezd na ýr. Djonke (po blızostı ot vyselka Arasanskogo); s etogo poslednego mesta perekochevalı v Vernenskıı ýezd...». «Poslednıı rodonachalnık, obedınıaıýshıı obshıný – Atygaı, vnýk Karasaıa» deıdi. Bul derekterge jan bitirip aıtatyn bolsaq, sol bir tusta Jetisýdyń kóp eli Ileniń arǵy betinde, joǵaryda baıandalǵandaı Qapal, Qaratal boıynda qystap shyǵatyn bolǵan. Ol qys aılarynda Qy­taı­dyń, Qyrǵyzdyń, Qoqannyń barymta-lańynan qaýipsiz jer bolǵan. Al jaz aılarynda qazaqqa keń jaılaý kerek ekendigi belgili. Sondyqtan olardyń birazy Aıagóz ben Balqashtyń ortasy arqyly Qarqaralyny basyp ótip, Arqaǵa, Qaraótkelge qaraı jaılaýǵa shyǵyp, keń óris tapqan. Minekeı, qaı zamanda da, tipti beıbit kezeńde de qazaq balasy tomaǵa-tuıyq qalmaı, bir-birimen tyǵyz baılanysta bolǵan. Sonyń bir kýásindeı, Jetisý jerinde erterekte kirikken Arqabaı, Nurabaı, Altaı, Qarpyq, Temesh, Bórishi, Bógen­baı, Qazybek, Alshynbaı sııaqty esimder kezdesse, Arqa jurtynda Qarasaı, Qarasha, Qanaı, Qoısoı­mas atty elaǵalary ushyrasady. Bizge málim bol­ǵan Qarasaı batyrǵa qatysty tarıhı qujat­tardyń bir alýany osyndaı. Jetisý jeri qalmaq basqynshylarynan azat etilgennen keıin de Alataý men Kókshetaýdyń ara­syndaǵy baılanys úzil­megen. Osy eki ortada qyr­ǵyz máselesiniń tú­ıi­nin sheshý kerek bol­dy. Bul joryqqa taǵy da Kókshetaýdan Abylaı ja­saqtarynyń barýyna týra keldi. Oǵan qosa, Qabanbaı, Baraq, Berdi­qoja batyrlar, Jetisý­dyń ataqty elaǵalary Qaý­­men, Áıteı, Káshke, Qarash batyrlar da bu­ǵan belsene qatysty. Odan Qytaımen, Qyrǵyz­ben, Qoqanmen teń dárejede ıyq tiresýge, qalyń naımannyń qabyrǵaly sultany Ábilpeıizben birdeı deńgeıde bolýǵa Uly júzge Abylaıdyń quzy­reti qajet bolǵany da tarıhtan belgili. Jalaıyr, alban, sýan, dýlat, shapyrashty rýlarynyń bı-baǵlandarynyń suraýymen Abylaıdyń Ádil degen balasynyń Jetisýǵa sultan bolyp saılanǵanyn tarıh rastaıdy. Osy Ádildiń jáne onyń bala­lary­nyń arqasynda Alataý men Kókshetaýdyń ara­syndaǵy baılanys qaıtadan jandanyp, damı túsedi. Endi Kindikqaraǵaı, Mapyrashty jeriniń tu­raq­ty qystaýǵa aınalý tarıhyna toqtalaıyq. Ata-babalardyń aıtýyna qaraǵanda jáne el tarı­hy­nyń naqty derekteri boıynsha, bul aýyldyń tu­raq­ty, menshikti qonysqa aınalýy 1854-1861 jyl­darǵa tuspa-tus keledi. Muraǵattan tabylǵan naqty qujatta (QR Or­ta­lyq muraǵaty, 345-qor, 1-tizbe, 1911- is) ata­lar­dyń Kindikqaraǵaı, Mapyrashty qoınaýyn­da qys­taý turǵyzyp, turaqty qonys belgileýi anyq aıtylady: «Oblastnoe Pravlenıe Sıbırskıh Kırgızov. 28 oktıabrıa 1954 goda. №7514. Omsk. Kokchetavskıı okrýjnoı prıkaz prı raporte ot 25 sentıabrıa za №7613... Zasedatelem ot kırgız Man­daevym ýdostoverenıı o prınadlejnostı ýrochısha Kyndyk-Karagaıa ı Maprasha, prosımyh pod postroıký 15 derevıannyh domov, Babasan-Ba­gyshev­skoı volostı aýlnım starshınoıý Tenalı Esen­baevym, bıem Djmýkom Kosýmovym, s rodovıchamı Esetom Ký­symovym, Kýlom Baıanovym, Tlekoı Baıanovym, Esengýlom Djarkynovym, Akaem Baı­galovym... vsego v 15 ıýrtah...». 5-qarashada qujatqa general-maıor fon Frıdrıh ruqsat berip, qol qoıady. Osy qujat boıynsha Kindikqaraǵaı-Mapyrash­ta qystaý salý 1854 jyly bastalyp, 1861 jyl­dary aıaqtalady. Iаǵnı, bul derek boıynsha Kindik­qaraǵaıdyń turaqty mekenge aınalýyna bıyl 150 jyl tolady eken. Al endi Keńes ókimetiniń kolhoz­dastyrý naýqanyna sáıkes usaq aýyldardyń orta­lyq­tandyrylyp, biregeı qonys qurǵany belgili. Ol 1931-1932 jyldary júrgizildi desek, Kindik­qaraǵaı­ǵa 80 jyl. Buǵan qosa aýyldaǵy jalǵyz oqý ordasy, mádenıet oshaǵy bolyp tabylatyn mekteptiń quryl­ǵanyna da aǵymdaǵy jyly 80 jyl tolyp otyr. Bul arada taǵy bir aıta ketetin nárse – Kindikqaraǵaı, Qyzylaǵash aýyldary qa­raı­tyn aımaqta 1861 jyly meshit-medrese qury­ly­sy bastalyp, iske qosylǵan. Muny arhıv derekteri aıǵaqtap otyr. Ony Babasan-Baǵys bolysy­nyń jáne kórshi elderdiń ıgi-jaqsylarynyń qol­daýymen Aqylbaı Tilepov degen elaǵasy uıym­das­tyrǵan kórinedi. Bilim bastaýynyń tarıhyn sol medreseden bastap eseptesek, oǵan da 150 jyl tolady eken. Bul bir Kindikqaraǵaı aýylyna ǵana emes, baýyrlas bolǵan, qatar qonǵan Qyzylaǵash, Kenesary, Yntaly, Urymqaı, Kýltstan, Qoıandy, Sarykól, Qarashilik, Kórnekti, Jańajol, Jasyl sııaqty barlyq kórshi aýyldarǵa da qatysty, aýdan kóleminde atap ótiler mańyzdy oqıǵa dep bilemiz.