Kók túrikteri

(jalǵasy) Sonymen «asana» «kók» sóziniń aýdarma maǵynasy, al ony qytaılar «ashına» dep hattaǵan. Shejirelerde Bóri-Anadan týǵan «on bala erjete kele syrttan áıel alyp, olardan urpaq tarapty», «Nadlýdyń 10 áıeli bolypty, olardan týǵan uldardyń barlyǵy shesheleriniń tegimen atalǵan eken. Ashına – Nadlýdyń kishi áıelinen týǵan uldar» degen astarly meńzeýler – ashınalar shesheleri jaǵynan tohar ekenin, ári «sheshe­leriniń tegimen atalýy» – ashına dep taıpalyq esimderin ózgertkenderine meńzeıdi. Demek, baıyrǵy kók qaýymy ashına esimin Hesıde, toharlar arasynda bolǵanda qabyldaǵan. b) Ashınalardyń Pınlıannyń aralas hý­larynan shyqqany týraly Bul shejire de tarıh bel-belesterinde ashınalardyń bastan keshken bir kezeńderine sáýle túsiredi. Pınlıan – qazirgi Gansý ólkesine qarasty óńir. Saryózenniń batys tarapy. «Súıshý» (Súı patshalyǵynyń tarıhy) túrikterdiń ótken-ketkenine qatysty shejirelik derekterdi by­laısha túzedi: «Týszıýelerdiń arǵy tegi – Pınlıan jerindegi aralas hýlar bolatyn. Olardyń áýlettik ataýy – ashına. Sońǵy Veıdiń Taıvý patshasy Szıýsıýı áýletin joıǵan kezde ashına 500 otbasyn bastap jý-jýlarǵa qashyp baryp panalaǵan. Olar urpaqtan-urpaqqa Szın­shanda turyp, temirshilikpen shuǵyldanyp keledi. Szınshan (Altaı - Á.S.) syrt qaraǵanda doýmoýǵa (dýlyǵaǵa – Á.S.) uqsaıdy, al doýmoý ádette týszıýe (túrik – Á.S.) dep te atalady, sondyqtan olar ózderin «týszıýe» (túrik –Á.S.) dep ataǵan» (QTTQD.Tom IV. Almaty, 2006). Iá, Hesı men Pınlıan Saryózenniń baty­syn­da irgeles jatqan ólkeler. Hesıde 397 jyly Szıýısıýı Mensýn soltústik Lıan patshaly­ǵy­nyń, al 407 jyly Pınlıanda Helıan Bobo Sıa patshalyǵynyń irgesin kóterdi. Olardyń ekeýi de Ǵun taıpasynyń ókilderi edi. Aınala tóńirek kúnde at tuıaǵynan shańǵa boraǵan, aıǵaı sha­bys­qa maltyǵyp jatqanda bul eki patshalyq bir-birin jeń ushynan demep, jik-japar boldy demegenmen, ashylasyp jaýgershilikke jol bermedi. Joǵarydaǵy «Súıshý» jylnamasy ashına­nyń arǵy tegi shyqqan óńir Pınlıan demeı, Hesı deýi kerek edi. Biraq qaltqysyz senimdi túrde Pınlıan degen. Demek, patsha jarlyǵymen Hesı­diń Iıan kenti tóńiregine qonystandyrylǵan Sanlı (Shyńlı), ıakı Kók taıpasy basym bóligi óziniń tól esimin saqtap qaldy. Olar birtutas tyǵyz otyryp, jergilikti halyqtyń yqpalyna boı bermedi. Al bólektenip, Hesıdegi qalyń kishi ıýechjı-toharlardyń arasyna tap bolǵan 500 otbasylyq Kók taıpasynyń ekinshi bir shaǵyn toby ashına dep atyn ózgertýge májbúr boldy. Mine, «Súıshý» jylnamasy osy ashına­lar­dy Pınlıan topyraǵyna ornalastyrady. Shama­sy, olar V ǵasyrdyń basynda atalmysh óńirge jylystap kelse kerek. Al Pınlıanda 407 jyly Sıa patshalyǵynyń irgesin kótergen Helıan Bobo edi. Saryózenniń soltústik ólkege suǵynyp ba­ryp keri serpiletin ıininiń eki jaǵalaý japsary mal-janǵa birdeı qolaıly ózenniń ishki quı­qa­ly óńiri Ordos dep ataldy. Ǵundardyń qytaı­lar­men uzaq jylǵy damylsyz talasyndaǵy kóz­diń jaýy, kókeıdiń qurty bop osy Ordos turdy. IV ǵasyrdyń orta kezinde Ordosta ońtústik ǵundardyń 28 rýy irge qatar shyntaqtasa otyr­dy. Bul qaýymnyń shanıýıi týge rýynan taǵa­ıy­n­daldy. Qytaı ıeroglıfinde «r» dybysy sózdiń ortasy men aıaǵynda turaqty bolmaı­ty­nyn qaperge ala otyryp, týge ataýyn túrge, túrkesh dep jańǵyrtýǵa bolady. Ordostyń shanıýıi Helıan Bobonyń ákesi Lıý Veıchen edi. 367 jyly tabgach patshasy Sheıgıan Ordos túrkeshterine joryqqa attandy. Mezgil kesheý kúz edi. («Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemeleri»). Saryózende seń kóship jatty. Lıý Veıchen jaýdyń keshý keship óte almaıtynyna senimdi bop, aıaq jımady. Sheıgıan ózenge qamys aǵy­zyp, seńdi toqtatyp, túngi aıazda ustasqan muz­dyń ústi­men joıqyn shabýylǵa shyqty. Ordos túrkesh­teri­niń tutylǵany tabǵashqa tutqyn bo­lyp, at arqasyna aıaq artqandary Saryózen­niń batys qaptaly Pınlıanǵa qashyp jan saqtady. Bul bosqyndardyń aldyńǵy legi Hesıge iligip, Szıýısıýı Mensýn patshalyǵynan bas saýǵa tapty. Qytaıdyń resmı jazbalaryndaǵy uzaq áńgimeni syǵymdaı baıandaǵanda Lıý Veıchenniń tabgach qyrǵynynan aman qalǵan uly Helıan Bobo 407 jyly Pınlıanda Sıa patshalyǵynyń irgesin kóterip, teristik Qytaıda jaýyna bet qaratpaǵan tegeýrindi temir judyryqqa aınal­dy. Mine, osy patshalyq qatarynan ashınalar da tabyldy. Helıan Bobo 425 jyly dúnıeden ozyp, uldary patshalyq irgesin 431 jylǵa deıin ǵana saqtaı aldy. Tabǵachtar jasanyp kelip, taǵy da kúıretti. Sıa patshalyǵynyń jurty Hesıge Szıýısıýı Mensýnge qashty. Helıan Bobo dala kemeńgerligi men jaýyn­ger­lik mashyǵyn jete meńgergen, kúni ótýge taıa­ǵan Uly Ǵun ımperııasynyń saba túbi sar­qyn­dy qaıratty uldarynyń biri edi. Ol 25 jyl teristik Qytaıdy ashsa alaqanynda, jumsa judy­ryǵynda ustady. Ákesiniń handyq jurty Ordosty qaıtaryp qana qoımaı, Batys Veıdiń as­ta­nasy Chanandi de aldy. Kúndeı kúrkiregen soń­ǵy ǵun dúnıeden ozdy, ózi jınap-terip uıys­ty­ryp el etken qurandy jurty uly kóseminiń arýa­ǵynyń qurmetine helıan taıpasy atandy. Helıan – «ala atty» degen uǵymdy bildiredi. «Helıan Bobo» – «Ala atty Baba» degen sóz. Zamanynda bul qaýym helıan – ala atymen áreket etti. Al 500 otbasynan az ata ashınalar áý basta ózderi qonystanǵan Hesıge keri qaıtyp kelip, Szıýısıýı Mensýnnyń janynan tabyldy. Biraq bul kezde Toba-Veı qaıratyna minip, jaý izdep, ytyrynyp tur edi. Basyna pále kelse, uzaq jyldar el bılep dánikken ǵundardan keletinin bilip, ǵun áýletteriniń tuqymyn tuzdaı qurtýǵa bel býdy. 439 jyly Toba-Veı patshasy Taı Ý-dı jasanyp Hesıge attandy. Bul kezde Szıýısıýı Mensýn o dúnıelik bolǵan-dy. Onyń uldary Ýhoı men Anchjoý on myń otbasymen ar­qany syrt salyp Shanshanǵa (Lobnor kóli tóńi­regine) uzady. Onda da turaqtaı almaı, Gaochan­daǵy Turpan, Qojo (qazirgi Shurar, Turpan mańyndaǵy Qaraqojo aımaǵy) óńirine kep taban tiredi. Osynda olar jýjandarmen odaq quryp, «Lıan van» handyǵyn jarııalap, 460 jylǵa deıin tútin tútetti. «Szychjı týnszıan» jınaǵynyń málimetinshe, «jýjan tutqıyldan Gaochandy shaýyp, Szıýısıýı Anchjoýdy óltirip, Szıýısıýı áýletin birjola joıdy». Olardyń qataryndaǵy 500 úıli ashınalardy jýjandar aıdap áketip, Altaıdan temir óndirý mindetin júktedi. Joǵarydaǵy shejirelik baıan tóńire­gin­de jıǵan-tergen derekterimiz osynaý áńgimeniń basyn quraýǵa muryndyq boldy. Atalmysh qaýym­nyń 265-460 jyldar aralyǵyndaǵy ómir elesteri osyndaı. v) Túrikterdiń Sogodan shyqqany týraly «Keıbireýlerdiń aıtýy boıynsha, týszıýe­ler­diń arǵy atalary Sogodan shyqqan. Sogo sıýnnýlardyń soltústiginde mekendegen. Olar­dyń taıpa kóseminiń esimi Abanbý, ol 17 aǵa­ıyn­dy bolypty. Ishterindegi Ichjınıshıdý esim­­di bireýi qasqyrdan týǵan eken. Banbý (Abanbý-Á.S.) qatarlylardyń barlyǵy aqyl­syz bolǵandyqtan, ulystary joıylǵan. Al Nıshıdý basqalardan ózgeshe jigerli bolǵan, ol boran soqtyryp, jańbyr jaýdyra alady eken. Ol eki áıel alypty. Eldiń aıtýynsha, olardyń biri jaz táńiriniń qyzy da, ekinshisi qys táńiriniń qyzy eken. (Áıeliniń biri) qursaq kóterip, tórt ul taýypty. Tórt uldyń biri aq qazǵa aınalyp ketipti, bireýi Afý ózeni men Szıan ózeniniń aralyǵynda memleket quryp, ol memleket Sıgý dep atalypty; endi biri Chýchje ózenine memleket qurǵan; taǵy bireýi Szıansychýchjeshı taýyn meken etipti – bul onyń úlken uly eken. Osy taýda Abanbýdyń jurtynan qalǵandar da bar eken, ol jerde aýa raıy sýyq ári dymqyl bolypty. Úlken ul ot shyǵaryp, olarǵa jylý berip, asy­rap baqqandyqtan, olar túgel aman qalypty. Sonymen olar biraýyzdan úlken uldy ózderiniń basshysy etip, oǵan týszıýe degen ataq beredi. Ol Nadýlıý shad eken. Nadýlıýdyń 10 áıeli bolypty, olardan týǵan uldardyń barlyǵy shesheleriniń tegimen atalǵan eken. Ashına-Nadýlıýdyń kishi áıelinen týǵan uldar. Nadýlıý qaıtys bolǵannan keıin, on áıelden týǵan uldar óz aralarynan kósem tańdamaq bolyp, bir báıterektiń túbine kelipti. Sóıtip olar: «osy terektiń basyna qaraı kim bıik sekirse, sony kósem saılaıyq» dep ýádelesipti. Ashına (atalǵan) uldardyń ishindegi jasy eń kishi bireýi bárinen bıik sekiredi, sóıtip, qalǵan uldar ony elbasy etip saılap, oǵan Asıanshe ataǵyn beredi...» (Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemeleri. IV tom. «Chjoýshý», 50-szıýan, «Týszıýe baıany».Almaty, 2000). Túriktanýshy qalamgerlerdiń bul shejirege soqpaı ótkeni sırek. Onyń bárin jipke tizip, sózdi kóbeıtýdiń qajeti shamaly. Osynda mán berilgen jer, sý, taıpa, adam attaryna oraı pikir sabaqtaýmen shektelsek te jetkilikti. Aldymen «...týszıýelerdiń (túrikterdiń – Á.S.) arǵy atalary Sogodan shyqqan, Sogo sıýnnýlardyń soltústiginde mekendegen» degen «Chjoýshý» jylnamasynyń tosyn tujyrymyna atbasyn tirelik. Tosyn bolatyn sebebi, ózge jylnamalar túriktiń arǵy tegin ǵunmen (sıýnnýmen) baılanystyrǵan ǵoı. Álem ǵalymdary­nyń nobaıy jáne osy jylnamany qytaı tilinen qazaqshaǵa aýdaryp, túsinik jazǵan Shyńjan tarıhshylary «Sogony» – «saq» dep tanyǵan. Q.Salǵarauly bul oraıda árgi-bergi pikirlerdi oı elegimen eksheı kelip: «Meniń paıym­daýym­sha, «Jyý kitabynda» berilgen «sıýńnýlardyń teristigindegi So memleketi» degen derektegi «so» osy «sary» ataýynyń dybystyq berilýi sııaqty», – dep tujyryp, qaǵandyqtyń ortalyq uıytqysy «sary qypshaqtarǵa» jaqyndas­tyra­dy (Q.Salǵarauly. Uly qaǵanat. Astana, 2008).Túrik tarıhshysy Bahaddın О́gel tyń pikir usynady. «Sııanbı taıpasy sotoý rýyna jata­dy. Soltústiktiń jabaıylar turatyn aımaǵyna ornalasqan. Maý qaǵan dáýirinde kúsheıip, kóbeıe bastady. Olardyń memleketi 36, al úl­ken otbasylary 99 bólimge bólinip basqary­la­tyn edi» deı kelip, «Chjoýshý» shejiresindegi So, Sogony – senbıdiń Sotoý taıpasyna meńzeý dep biledi (Bahaddın О́gel. Uly Hýn ımperııasynyń tarıhy. Almaty, 1998). Bizdińshe, túriktiń arǵy tegi saqpen de, sotoýmen de janaspaıdy, Q.Salǵaraulynyń meńzeýi durys: «So», «Sogo» – Sary ataýynyń qytaısha tárjimesi. Dýlyǵaly taýdan ashınalarǵa kep qosylǵan 17 taıpaly Abanbý jurty – sary qypshaqtar bolǵan. Shejire Bóri-Anadan týǵan tórt uldy atap kórsetip, olardyń qonystanǵan jerleri men memleket qurǵan ólkelerin meńzeıdi. «Tórt uldyń biri aq qazǵa aınalyp ketipti». Orys, Eýropa ǵalymdary bul tirkesti «aq qýǵa» dep aý­da­ryp, altaılyq qypshaqtardyń «qý kijji», qýmandy qaýymmen baılanystyrady. Tórt ul­dyń endi «bireýi Afý ózeni men Szıan ózeniniń aralyǵynda memleket quryp, ol memleket Sıgý dep atalypty». Afýdyń – Abakan (Kemchık), Szıan ózeni Eneseıdiń joǵarǵy saǵasy Uly Kem ekeninde talas joq. Al osy óńirde irge kó­ter­gen Sıgý memleketin zertteýshiler biraýyz­dan Qyrǵyz dep biledi. Jalǵyz L.R.Qyzylasov qana Sıgýdi – Chıký, Chıkı dep tanıdy (Ky­zylasov L.R. Srednevekovaıa ıstorııa Tývy. M, 1369).Osy pikir shyndyqqa oraılas kórinedi. Qyrǵyzdar qytaıdyń jylnamalary men ensık­lo­pedııalyq jınaqtarynyń bárinde szegý, jıan­kýn, segýn, szıangýn, sıaszıasy dep tańba­lan­ǵan. Másele onda da emes, kóshirmede árip qa­te­leri oryn alýy múmkin. Másele – qyrǵyz­dar­dyń Bóri-Anadan taraǵan tuqymǵa jatpaı­tyn­dyǵynda. Olar Qyzyl Taıǵannan (tóbetten) taraıdy delinedi. Shejire Bóriden taraǵan uldardy saraptap otyryp, totemdik tegi basqa qyrǵyzdary Bóri uldaryna jatqyzýy aqylǵa qonbaıdy. Túrikter jańa ǵana esin jıyp, kimniń qany bir-týysqan, kimniń jat ekenin elekten ótkizip, tórt ta­rapyna túgendep jatqanda mundaı jańsaq­tyq­qa jol berýi múmkin emes. Bóri-Anadan taraǵan uldyń úshin­shisi – «Chýchje ózeniniń boıyn­da memleket qurǵan». Chýchje – Qatyn, Bıı ózenderi aımaǵyndaǵy Chýe sýy, túrikter ony Shúı dep ataǵan. Túrik tarıhynda «shý taıpalary» degen ortaq ataýǵa ıe bolǵan chýmýgýn (shóme­keı), chýmı (shybyl) chýıýe (shúıe), shúnish-chýban (janys) qaýymdary – Bóriden týǵan úshin­shi uldyń jurty. «Taǵy bireýi Szıansy­chých­jeshı taýyn meken etipti – bul onyń úlken uly eken». Aýdarmashylar aqylǵa qonymdy túsinik bere almapty. Bul sózdi «Basychýchje» – «Shúıbasy taýlary» dep aýdar­ǵan jón. Bul – Belýhadan bastalyp, mońǵol Altaıymen jal­ǵa­syp jatqan taýly aımaq. Úlken uldyń esimi Nadýlıý shad edi. Sonymen «Chjoýshý» shejiresi ejelgi túrik­ter­diń terbelip ósken ata kúldiginen habar beredi. Ol Batys Saıan men Altaı aralyǵy jeriniń kindigi Belýha taýy. О́zeni Eneseıge quıatyn Abakan, Úlken Kem, Kishi Kem, Obqa quıatyn Katýn, Bı, Shúı ózenderiniń taýly-tasty shat-shatqaldy, sire qarly, ný ormandy túleıi. Isi túriktiń áý bastaǵy ottaı ystyq jyly uıasy, mine, osy. Osynda aýyzǵa alynǵan Belýha mýzarty – altaı túrikteriniń ańyz-áńgime, óleń-jyrlary­nan oryn alǵan túrik mıfologııasyndaǵy «jer kindigi» – Sýmer taýy. Anyǵyn aıtqanda, «Chjoýshý» jylnamasyna engen «Túrikterdiń Sogodan shyqqany týraly» baıan Ashına túrikteriniń emes, jergilikti Altaı túrikteriniń shejiresi... Ańdaıtynymyz: olar­dyń 17 rýly el bolǵany, kósemderi – Abanbý esimdi adam. Osy Abanbý kezinde irgeni jaýǵa aldyryp, ulystarynan kóz jazyp, tutas el shildeı bytyrap, «balapan basyna, turymtaı tusyna» kún keshipti. Álbette, munyń qaı zamanda bolǵanyn shamalaý qıyn. Budan keıin bóriden týǵan Ichjınıshıdýdyń kezeńi bastalady. Tabıǵattyń tylsym kúshin meńgergen, baqsylyq qabileti zor, aıtýly shaman Ichjınıshıdý el basyn qaıta qurap, tórt ulys el etedi. Altaı taıpalarynyń tizgini «bóri tektilerdiń» qolyna kóshedi. Tórt ulys eldiń kindik ordasy Shúıbasy taýlarynda edi. Abanbýdyń 17 rýly eliniń qalǵan-qutqandary osynda edi. Ichjınıshıdýdan keıin áke taǵyna úlken ul Nadýlıý otyrdy. Laýazymy «shad», ıakı jasaqtyń qolbasy edi. Nadýlıýdyń 10 áıelinen 10 ul týady, Ashına kenje áıeldiń uly. Baıannan baıyrǵy Altaı túrikteriniń shejiresi sońyna Ashınanyń qoldan jabysty­ryl­ǵany anyq baıqalady. Shejireshiler onyń bılik basyna kelýin ózge sebeptermen túsindire almaı, terek butaǵyna jasy kishi kenje ul «bıik sekirip» áke taǵynyń muragerine aınalady. 460 jyldan keıin jýjandardyń jelkeleýimen Altaıǵa qonys aýdaryp, «Dýlyǵaly» taýdan temir óndirgen ashınalardyń jergilikti Altaı túrikterimen bite qaınasyp, aralasýy, aqyry ol qaýymǵa jetekshi bolýy shejirede kózge ur­ǵandaı badyraımaı, jigi jazylyp, astarly aýanda sáýlelenedi. Shynynda da, osylaı bol­ǵa­ny ras-ty. Onyń aqıqattyǵyn qytaı jylna­ma­lary da, túriktiń tarıhı «tas kitaby» – bitiktas jazýlary da anyq kýálandyrady. Ashınalar taý qoparyp, ken qazyp, temir balqytqan ónerli jandar edi. Sol zamannyń qolóner kásibiniń ozyq úlgilerin jete meńgergen shenen, shyńshy, zerger, temirshi, qarý-jaraq soǵýdyń ustalary boldy. Olar Jýjannyń kiriptarlyq qamytyn moıynǵa ile júrip, aldaǵy dabyraly bostan kúnderiniń shyńyn shyńdap, kórigin gúmpildetip jatty. Kók túrikterdiń jasyndaı jarqyldap, jaýyna bet qaratpaýynyń bir syry – olardyń temirshilik kásibine tikeleı baılanysty. Joǵarydaǵy baıannyń derekterin «SınTan shý» (Tan patshalyǵynyń jańa tarıhy) máli­met­terimen tolyqtyra kelip, tómengideı shejire túzeýge múmkindik bar: Abanbý jáne onyń inisi Ichjınıshıdý, Ichjınıshıýdan – Nadýlıý shad, Nadýlıýdan – Ashına, Ashınadan – Týbý, Týbýdan – Bumyn men Istemı (Qazaqstan tarıhy týraly Qytaı derektemeleri...tom IV. «Sın Tan shý», 215-szıýan, «Batys Týszıýe baıany»). Alaıda, bul joqtan bar jasaýdyń amaly, túrik shejiresiniń tolyq sulbasynan alys, uzyn jeliniń bir shyntaq úzindisi ǵana. Bulaı deýimizge túrik qaýymynyń óz qolynan shyqqan bitiktas jazýlary jol kórsetip, baǵdar silteıdi. Tarıat ustyny óz baıanyn áp degennen: «Iolyǵ qaǵan... Bumyn qaǵan, bul úsh qaǵan patsha taǵyn eki júz jyl bıledi» dep bastaıdy (S.Qarjaý­baı. Obedınennyı kaganat tıýrkov. Astana, 2001). Al Ongın bitiktasy bolsa: «Ata-baba­lary­myz Iаmy – qaǵan álemniń tórt burysh­ta­ǵy­laryn qysty, baǵyndyrdy, basyp aldy...4... Eletmish ıavǵý urpaǵy Yshbyra Tamǵan – shor ıavǵý, inisi bilikti Yshbara Tamǵan-tarhan aı­ma­ǵy­men (barlyǵy) alpys bes ata»... dep túıin­deıdi. Keshen ıesi 716 jyly dúnıeden ushqan Baǵa Teńirken shad (M. Joldasbekov, Q.Sartqo­ja­uly. Orhon eskertkishiniń tolyq atlasy. Astana, 2005). Bul tozyp, mújilip, óshýge aı­nal­ǵan bitiktas jazýlary arasynan aıdyń jary­ǵyndaı jylt etken úzik-úzik sáýleli ushqyndar. «Iolyǵ qaǵan. Iаmy qaǵan». Eshkim eshteńe bilmeıdi. Kók túrikteriniń qarańǵy dáýirin jartas qana jarlaıdy. Ekinshi Túrik qaǵandyǵynyń irgesin kótergen Elteris Qutlyq qaǵannyń ortanshy inisi Baǵa Teńirken shad (qytaısha Dýsıfı (Dýsı-bek) bolsa úrim-butaqtarynyń bul kúnge (716 jyl) taralyp jetkenine «65 ata» dep málimdeıdi. Ár atany 25 jastan belgilegende, Túrik qaǵandyǵynyń belgili tulǵasy shejirelik babalarynyń bastaýyn 1625 jylǵa uzar­typ, b.d.d. birinshi myńjyldyǵynyń bastaý ke­zeńine bir-aq jetkizedi. Muny «tıse terekke, tımese butaqqanyń» keri emes, shyndyq ushqy­ny bar dep eseptesek, kók túrikteriniń Kaspıı syrtyndaǵy baıyrǵy memleketine silteıdi. Túrik shejireleriniń kómeski meńzeýlerin tarqata otyryp, kók túrikteri qaýymynyń qaǵandyqqa uıysqan tarıhı kezeńge deıingi bastan ótkergen ótken-ketkenderin synyqtan bútin qurastyrǵandaı qursaýlap baqtyq. Onyń qanshalyqty senimdi bolǵanyn oqyrman biledi.   Túrik jazý-syzýy Budan 300 jyl buryn Altaı-Saıan-Baıqal óńirine aıaq basqan orys adamdary men Eýropa jıhankezderi jol boıyndaǵy jartastardaǵy jazýlar men sýretterdi kórip, tańǵalǵan eken. Iesi joq uly mádenıet jurnaqtary kóz al­daryn­da jaırap jatty. Onyń túrikterge qaty­sy bar degen oı mıǵa kirip-shyqpady. Áńgimeni jartastaǵy sýretter – petroglıftardan bastamaqpyz. Ǵalymdar olardy jınaq­tap, birazyn hattap basyp shyǵarǵanmen, ony kósh­peliler ómirin tanyp-bilýdiń bir quraly retinde eńbekterinde qoldanǵanmen, óner týyn­dy­sy dep tanyǵandar neken-saıaq. Endi ǵana ony «beıneleý óneri týyndylary» («ızobrazıtelnoe ıskýsstvo») dep ashyqtan-ashyq jaza bas­ta­dy. Iá, jar­tastaǵy bederli sýretterdiń – óner týyndysy ekeni daýsyz. Eýropa óziniń maıly boıaýmen jazǵan «jıvopısimen» maqtansa, bul da soǵan bara-bar, aıyrmashylyǵy keski, úskilermen tasqa qashap salynǵan jáne jel óti, jańbyr astynda turyp neshe myńdaǵan jyldar óshpeı saqtalǵan. Paleolıt dáýirinen bastap kúni keshegige deıin jalǵasyp kelgen jartas sýretteriniń ara-jigin ajy­ratyp, qaı kezeńge, qandaı qaýymǵa jata­ty­nyn jańylyspaı dóp basyp taný da ońaı sharýa emes. Desek te, jartastaǵy túrki beıneleý óneri­niń týyndylary óz erekshelikterimen kózge túse­di. Buryndar negizinen teskimen sheký ádisi qol­danylsa, túrkiler temirdi ıgerýge baılanysty kesip, qashap beıneleý ádisin meń­ger­di. Beıneni bir qyrynan álipteýge áýestik ta­nytty. Beıne aıasyndaǵy oıý-órnek naqyshtarǵa kóbirek mán berildi. Jylqylardy bederleýde sharttylyq oryn alyp, esesine at-ábzelderin, at ústindegi sarbaz ben onyń qarý-jaraqtaryn  naqtylaý tásili etek aldy. Túrik beıneleý óneri memlekettik rámiz – tý, baıraq, jalaýlarǵa aı­ryqsha mán berýmen erekshelenedi. Qazirgi tilde tý, jalaý, baıraq sınonım retinde biriniń orny­na biri qoldanyla bergenimen, zamanynda olar­dyń ara-jigi anyq ajy­ra­tylǵan. «Chjoýshý» jylnamasy Ashına túrik­teri týraly «Týlaryna altyn bóriniń bas beınesin salady» degenine qaraǵanda, memlekettik tý­dyń turpaty bólekshe bolǵan. Muny basqasha emes, týda altyn qańyl­tyrdan istelgen bóriniń basy boldy dep uǵyný­ǵa týra keledi. Al altyn qańyltyrdy shúbe­rek­ke ne shuǵaǵa bekitý múmkin emes. Osy rette Armenııa memlekettik mýzeıinde saqtaýly altyn bóriniń basy bekitilgen mys jalaýdy mysalǵa alýǵa bolady. Demek, memlekettik tý juqa mys­tan qaqtalǵan. Belgili arheolog Z.S.Samashev jınap bastyrǵan jartasqa qashal­ǵan týlar negizinen taıpalyq týlar (Samashev Z.S. Naskal­nye ızobrajenııa Verhnego Prıırtyshıa. Al­maty, 1992). Munda Prıbaıkale óńirinen kezikken quryqan taıpasynyń týlary anyq ta áserli. Olar túzý syryqtyń ushynda jelbirep tur. At ústindegi tý ustaýshynyń da bederi anyq. Al Ońtústik Sibir jáne Qazaqstan topy­raǵy­nan kezigetin týlardyń kópshiligi naıza­lar­dyń syry­ǵy­na ilingen. Olar, asyly, jalaý dep atalsa kerek. Epos­tyq shyǵarmalarda «jalaýly naıza qol­ǵa alyp» tirkesiniń kezigýi teginnen emes. Al baıraq jylqynyń qylynan, sharshy matadan istelgen sııaqty. Ondaı bederler de kezdesedi. Al Mońǵo­lııa­dan tabylǵan «harkadan sarbazdary» qoldary­na «qońyraýly naıza» ustapty. Memleket rámizi – týdy dáripteý jartas sýretterinde bu­ryn bolma­ǵan, túrik qaǵan­dyǵymen ilese kelgen jańalyq. Baıyrǵy qyrǵyzdardyń otany Mınýsın shúńgilindegi Tasheba ózeni men Tepseı taýy jartastarynan kezigetin atty sarbazdar beıneleri de túrik dáýiriniń týyndylary (Iý.S.Hýdıakov. Obraz voına v Tashtykskom ızobrazıtelnom ıskýsstve. Semantıka drevnıh obrazov. N-s, 1990). Qyr­ǵyzdyń aýyr qarýly atty sarbazdary joı­qyn shabýyl ústinde áliptelgen, qashyp jatqan jaýlary bet álipi kavkazdyqtarǵa uqsas, bastary­na sharshy oramal tańǵan, qalqanmen qarýlanǵan jaıaý ásker. Alaıda, Mınýsın shúńgilinen uzap shyqpaǵan qyrǵyzdardyń Kavkazben janasýy aqylǵa qonbaıdy. Túrik qaýymdastyǵy arasynda syrt poshymymen kavkaz jurtyn eske túsiretin sarmat, alan, tipti oǵyz taıpalary az bolmady. Asyly, bul taıpaaralyq qaqtyǵystardyń bir kóri­nisi. Paıymdaýymyzsha, qyrǵyz-sıýeıanto soǵysynyń jańǵyryǵy. Túrikter arasynda jaıaý soǵysqa mashyqtanǵan tek osy sıýeıantolar. Olar­­dyń árgi túbi sarmattardan shyqqan edi. Tú­rik Qaǵandyǵynyń maqtanyshy aýyr jaraq­tanǵan atty ásker jartas beıneleý óneriniń ózekti ta­qy­rybyna aınalýy zańdy qubylys. Kopen chaa­tasy­nan, Turpandyǵy Astana, Shosın oba­lary­nan, Qa­ra­shardaǵy Shıshın monastyry úńgi­ri­nen, Chıkoı salt attysy, Gobıı salt attysy (S.P.Nesterov. Konı...Sýret XI, XII,  XIII) sýretteri Ashına túrikteriniń beıneleri. Ánes SARAI.