Qadamy qaryshty Qaraǵandy, jańashyl isterimen daralandy

11-12 qazanda Astanada Qaraǵandy oblysynyń kúnderi ótedi О́rkendeý órisi – óndiris 1943 jyly Almatyda ótken keńes dáýirindegi alǵashqy aıtysqa qa­ty­sýshy aqyndardyń shalymyn baıqamaq bolyp Sábıt Muqanov: «Oblys­ta­ry­ńyzdyń sıpatyn tanytarlyq jaıdy bir aýyz óleńge syıdyra aıtyp shyǵa qoıyńyzdarshy», degende basqalary tosylyp qalǵanda qaraǵandylyq ha­­lyq aqyny Joldykeı Nurmaǵam­be­t­uly qolma-qol: Halqyma Qaraǵandym – qara saba, Ataǵy Alataýdan alasa ma, Elime qara altynyn berip jatyr, Aqyndar osynyma talasa ma?!- deı jónelgende Sábeń jaryqtyq rıza bo­lypty. Sol aıtylǵandaı, elimiz kúsh-qýa­tynyń qara sabasyndaı Qaraǵandy aı­maǵy ekonomıkalyq órleýdiń, áleý­mettik jańarýdyń janartaýy retinde árdaıym súıinishti isterdiń qyz-qyz qaınaýymen aıan. Jańǵyrý lebi táý­elsizdiktiń bıylǵy torqaly to­ıy jylynda erekshe sezilip, ósýde ekenin óńirdegi órkendi ózgerister odan saıyn baıqatady. Gazetimiz til­shi­si­niń tilegine oraı oblys ákimi Serik AHMETOVPEN syr-suhbat atalǵan jaılar týraly órbidi. – Serik Nyǵmetuly, bárine halyq syn­shy, baǵaǵa ádil ǵoı. О́lke ómirindegi jaqsylyqtar jurtshylyq kóńiline ja­­ǵyp otyrǵanyn bilemiz. Aýyldaǵynyń da, qaladaǵynyń da kóz aldynda órbip, ótip jatyr. Qýanady, qoldaıdy, súıinedi. – Bul Elbasynyń halyqqa qamqorlyqty barynsha jaqsartý tapsyrmasyna baıla­nys­ty atqarylýdaǵy is-sharalar shapaǵa­ty­nyń shýaǵy. Ol nuryn tóge bermek. El ishin aralaý barysynda jadyrańqy júzderdi kó­birek kórgen saıyn basty maqsat baǵy­tyn­da jasap júrgen qyzmetimizge degen jyly qabaqqa ózim de marqaıyp, jigerlenip qa­la­myn. Budan artyq ne mártebe bolýǵa tıis. – Sizdiń oblysty basqarǵanyńyzǵa eki jyl bolyp qaldy. Eńbek jolyńyzǵa kóz salǵan jan temirtaýlyq metallýrgter ortasynda shyńdalǵanyńyzdy, memlekettik qyzmettiń joǵary býyndarynda ysylǵandyǵyńyzdy baıqaıdy. Bir pikirleskende Qaraǵandydaı aımaqty alǵa bastaýǵa úlken tolqynyspen kelgenińizdi bilgen edik. Qazir ne aıtar edińiz? – Otandyq ındýstrııanyń qara shańy­ra­ǵy ári qajymas qara nary óndiristi óńi­ri­mizdiń elimizdiń ekonomıkasynda alatyn orny bir tóbe ekeni belgili. Shyndyǵyna kel­gende, jalpy damý demi onyń tynysyna qaraı soǵady deýge bolady. О́nerkásiptiń tiregi kómir, bolat, mys oshaqtary shoǵyr­lan­ǵan aımaqtyń kóshbasshylyǵyn saqtaý­dyń, jańǵyrtýdyń zor jaýapkershiligin aqtaı alý bıik syn kóringeni ras. Memleket basshysynyń senimi, bilikti maqsattastar qoldaýy, naqty mindet is-qabiletti janyp, jandyryp áketkenin aıta alamyn. – Endeshe, negizgi áńgimemizge kósheıik. О́ńirdegi eń ózekti is – óndiristi órken­detý jaıyna toqtalyp ótseńiz. – Aımaq aty atalsa, árıne, eń aldymen alyp kásiporyndar men zaýyttar elesteıtini anyq. Jańa ekonomıkalyq júıege kóshý­diń bastapqy kezinde jaǵdaıdyń qandaılyq kúıge túskenin kórgender bolmasa qazir­gi­lerge sengisizdeı tárizdigi bilinip qalady. Al, eshteńe tosynnan kelgen joq. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazar­ba­evtyń salıqaly da kóregendi basshylyǵy arqasynda naryqtyń aýyr joly birte-birte jeńildep, aldyńǵy qatarly elder úrdi­sin­degi irgeli sharýashylyq qalyptasty. Qa­lyp­tastyrylyp qana qoımaı bul kúnde ór­­­ken­­­deýdi jedeldetýge bet burǵanymyz má­­lim. Osy baǵytta oblysymyz qadamynyń nyq­­ty­ǵy ataýǵa turarlyq der edim. Buǵan my­na­daı derekter aıǵaq. Máselen, 8 aıdyń qory­tyn­dysy boıynsha ónerkásip óndiris kólemi 870 mıllıard teńgeden asty. Aımaq úde­me­li ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­dar­lamasy aıasyndaǵy jobalardy iske asy­rý jóninen óńirler arasynda kósh ba­synda. Sonymen qatar «Bıznestiń jol kar­ta­sy-­2020» baǵdarlamasyn oryndaýda da birinshi oryn­­damyz. Qazirge deıin óńirlik bıýdjetke 116,8 mıllıard teńge kiris tústi. Aı­ta ketý kerek, bul byltyrǵy sáıkes merzimdegi kór­setkishten 9,3 mıllıard teńgege artyq. Sóz oraıynda mynadaı jaǵdaıdy atap ótkim keledi. Oblys ekonomıkasynyń negizin ken óndirý jáne óńdeý ónerkásibi quraıtyn erekshelikti eskere otyryp, Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes «Ba­zalyq ónerkásip salalaryn damy­tý­dyń tujyrymdasy» jasalyp, sol boıynsha shıkizatty óńdeý jáne básekege qabiletti ónimder shy­ǵarýda ozyq ádister men men teh­no­lo­gııa­lar­­­dy endirýge baǵyttalǵan osy zamanǵy ındýstrııalyq jú­­­ıe qalyptastyrylýda. Bul rette kómir óner­ká­sibine, qara jáne tústi metal­lýr­gııa­ǵa, ken óndirýge, metall óńdeý men máshıne jasaýǵa, hımııa jáne farmasevtıkaǵa, qu­ry­lys ın­dýstrııasyna basymdyq berilgen. My­sal úshin quramyna 26 kásiporyn, 3 ǵy­lymı-zer­t­teý ınstıtýty, tehnopark biriktirilgen «Qa­­­raǵandy máshıne jasaý kon­sor­sıýmy» qa­jetti tehnıkalardy óz kúshimen qurastyryp shyǵarýda kózge túsip keledi. Jalpy alǵanda, Tujyrymdamanyń portfelinde 100-den asa ınvestısııalyq jobalar bar. Negizinen ba­sym baǵyttardy iske asy­rýda ǵylymnyń bel­sendi qatysýyna basty nazar aýdarylýda. Alǵa umtylysqa údemeli ındýstrııal­yq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń oı­da­ǵydaı atqarylýy úlken arqaý bolýda. Qa­raǵandy oblysynan respýblıkalyq In­dýs­trııalandyrý kartasyna jalpy quny 282 mıllıard teńgeden asa somany quraıtyn 45 ınvestısııalyq joba engizildi. Olardy jú­zege asyrý 5200 jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. О́tken jyly 30 mıllıard teńgege 9 joba júzege asyryldy. Solardyń arasynda «Qazaqmys» korporasııasynyń Qaraǵandy quıý-mashına jasaý zaýytynyń bazasynda qurylǵan «QazBelAZ» kásipornyn ataǵan oryndy. Onda alyp tehnıkanyń qosalqy ból­shekteri jasalyp, jańasy da quras­ty­rylady. Kásiporyn jumysyna, onyń asa ma­ńyzdy joba ekendigine Memleket bas­shy­sy munda bolǵanda joǵary baǵa berdi. Bıylǵy jyly barlyǵy 24 joba iske qosylady. Birinshi jartyjyldyqta 46,3 mlrd. teńge somany quraıtyn 9 joba júzege asyryldy. Jyl sońyna deıin taǵy 15 ınvestısııalyq joba ómirge jol tartady. – Joba demekshi, olardyń árqaısynyń ózindik artyqshylyqtaryn, mán-ma­ń­y­zyn taratyp aıtyp berseńiz. – Bárine toqtalyp jatpaı, bastylaryn tanystyraıyn. Osy oraıda olardy jasaýda, daıyndaýda damýdyń óńirlik stra­te­gııa­synyń basym baǵyttary erekshe nazarda ustalatyndyǵyn ataý kerek. Irgeli máse­le­lermen shuǵyldaný mindeti alǵa qoıylyp otyrǵanda jáne ony júzege asyrýǵa kúsh-múmkindik jeterlikteı ýaqytta ekonomı­ka­nyń búgingisine ǵana emes, erteńine yqpaly óte zor ómirsheń jobalardyń iriktelip usy­nylýyn, solardyń tańdaýlylary qolǵa alynýyn birinshi kezekte qoldaımyz. Aı­talyq, Temirtaýdaǵy «NordPromNS» JShS temir-betondy shpaldar shyǵarýdy bastady. Elimizdiń túkpir-túkpirine, kórshi memleketterge temir jol tartýdaǵy qyzý isterdi eske alsaq, bul buıymnyń qandaılyq mánge ıe ekendigin aıtyp jatýdyń qajettigi bola qoı­­­­mas. Nemese «KMK Profıl» kásip­or­nynyń bederli qańyltyr shyǵarý óndirisin keńeıtýi qanat jaıǵan qurylysqa ótimdi ónim bolyp otyr. Sondaı-aq, joǵary teh­nologııaly ınteraktıvti qural-jabdyqtar jasaýdyń jolǵa qoıylýy oqý oryndaryn, mekemelerdi ınteraktıvti taqtamen, sandyq mýltımedııalyq podıýmmen jasaqtaýǵa múmkindik ashty. Aıta ketetin jaǵdaı, bul otandyq ónimniń Qytaıdan satyp alynatyn jabdyqtan sapasy jaǵynan áldeqaıda joǵary. Temirtaý metallýrgııalyq kombınatynda ornatylǵan sorttyq ılek óndirisine arnal­ǵan ázirlemelerdi quıý máshınesi jumysqa jańasha serpin ákeldi. Osynda qýaty ús­temelený ústindegi № 2 domna peshi shoıyn óndirýdi táýligine 3 myńnan 3,7 myń ton­naǵa, al jylyna 1,3 mıllıon tonnaǵa deıin jet­kizedi. Sarandaǵy ferroquıma óndi­ri­sin­de koks aýystyrǵyshty alý úshin jalyny shalqymaly kómirdi baıytatyn jáne su­ryp­taıtyn, qurǵaq bıdaıdy kilegeıleý, krahmal suıyqtyq jáne qurǵaq azyq qos­palary qoldanatyn astyq óńdeýdiń te­reń­de­tilgen, jergilikti dáriger ǵalymdary­myz­dyń tyńǵylyqty izdenisi nátıjesinde ómir­ge kelgen, búginde ataǵy alysqa tanymal «Arglabın» dárisiniń jáne shıpalyq qa­sıe­ti baǵaly basqa da fıtopreparattar óndirisi tárizdi jobalar mańyzdylar qataryna ja­tady. Kóńilge qonymdylyǵy sol, bulardyń birazy elimizde alǵash ret óndirile bastaǵan ónimder bolyp tabylady. «KazAvıaSpektr» JShS mamandandyrylǵan aýyl sharýa­shy­lyq ushaqtary shyǵarylatyn kún de jaqyn. Mundaı mysaldar jalǵastyra berse kóp. Bir sózben aıtqanda, shıkizattyq emes salany órkendetýge, tól ónimder túrin ulǵaıtýǵa, básekelik qabiletin kúsheıtýge, qosylǵan quny joǵary eńbek ónimdiligin arttyrýǵa negizdelgen ekonomıka tuǵyryn bekitý belsendi sıpatqa engendigin aıtýǵa bolady. – Osy áńgime aldynda jurt qulaǵyn eleńdetken jaǵymdy jańalyq estilip qaldy. Sony bilý óte qyzyqty. – Iá, sátin salsa óńir ómiriniń órken­di­li­gin odan saıyn óristeter úlken bir isti bas­taǵaly otyrmyz. Ol oıdaǵy ózekti maq­sat edi. Úkimetimiz tarapynan qoldaý tap­qa­ny­na qýanyshtymyz. Buǵan deıin qurylǵan «Metallýrgııa – metall óńdeý» ındýs­trııa­lyq parki negizinde Qaraǵandy aýmaǵy «Sa­ryarqa» atalatyn erkin ekonomıkalyq aı­maq­qa aınalǵaly tur. Sonyń arqasynda ın­vestısııany molynan tartý, eksportty yn­talandyrý, tutyný rynogy keńistigin ke­ńeı­tý kózdeledi. Oǵan qatysýshylar Reseı, Qy­taı, Eýroodaq, Ortalyq Azııa elderimen taýar almasýdy, ózara tıimdi iskerlik qarym-qatynastardy jetildirýge múmkindik alady. Jumystyń baǵyttaryn atasaq, metal­lýrgııa, máshıne jasaý, hımııa ónerkásibi, qurylys materıaldary óndirisi salasyna basymdyq beriledi. Al bul jaǵynan bizde qulashtyń keń sermelýine jaqsy jaǵdaı bar. Elektr men jylý energııasynyń qýat­ty kózi, alys jerlerge júkter artylatyn, túsiriletin arnaýly stansa, Astana – Al­­maty, Qaraǵandy – Ekaterınbýrg, Qara­ǵan­dy – Pav­lo­dar avtokólik joldary qolaıly ınfra­qurylym sanalady. Sonymen birge, aldyn ala jan-jaqty taldanyp, ábden sa­rap­tal­ǵandaı jetkilikti eńbek resýrstary, baı materıaldyq baza, daıyn bilikti kadr atal­ǵan aımaqqa myqty tirek. 10 myń adam ju­mysqa qamtylady. Osynaý bastamanyń da­mý­dyń qaryshty kezeńine jańa qutty qadam jasatatyndyǵyna senemiz. – Qazirgi taǵy bir mańyzdy is-shara ınvestısııa tartý, ınnovasııa jaıy qalaı? – Aıtyp otyrǵanymyzdaı, áleýetti aı­ma­ǵymyzben ekonomıkalyq baılanys orna­týǵa kim qyzyqpasyn. Biraq solaı bolsa da ınvestor degen jurt ár qadamyna asa saq qoı. Beridegini eksheıdi, áridegini oılaıdy. Bir sózben aıtqanda, olarmen jumys isteı bilgende ǵana qyzyǵýshylyq arta túsedi emes pe. Sondyqtan sheteldik, otandyq isker toptardy ortaq iske tartýdy kúsheıtý ár­daıym basty nazarda. Memleket tarapy­nan da kómek úlken. Bıyl osy ýaqytqa deıin negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 129,2 mıllıard teńgeni qurady. Bul – byltyrǵy sáıkes merzimmen salys­tyr­ǵanda 27 paıyzǵa ulǵaıdy degen sóz. Al ınnovasııa máselesine kelsek, ob­lystaǵy kásiporyndardyń qaı-qaısysynyń da belsendiligi kóńil toltyrarlyq dáre­je­de. Innovasııalyq qyzmet kórsetkishteri turaqty túrde ósý ústinde. Muny jaıdan-jaı atap otyrǵanym joq. Máselen, kásip­oryndarymyzdyń ınnovasııalyq belsendilik kórsetkishi respýblıkalyq orta deń­geı­den edáýir joǵary. Aldaǵy ýaqytta qol jetkizgen jetistigimizdi saqtap qana qoımaı, ári qaraı da damyta berý – bizdiń mejeli mindetterimizdiń biri. – Áńgimemizdi ári sabaqtaǵanymyzda, Jezqazǵan aımaǵy turǵyndaryn tolǵan­dyryp otyrǵan jaıǵa toqtalsaq deımiz. Bul jaqtaǵy jurtshylyq mys keni qo­rynyń azaıýyna baılanysty óńirdiń al­daǵy taǵdyryna alańdaıdy. Ony sheshý jolynda qandaı sharalar jasalyp ja­tyr. Osyny ashyńqyrap aıtyńyzshy. – О́kinishke qaraı, jer qoınaýy baılyǵy sarqylyp bara jatqandyǵy belgili. Alaıda jaǵdaı sonshalyqty qobaljıtyndaı emes. Oblystyq ákimdikpen kelisimge sáıkes «Qazaqmys» korporasııasy qıyndyqqa tap bolmaýdyń qamyn kúni buryn oılastyrýda. Bizge málim bolǵany ázirge ıgerile qoımaǵan ken oryndary barshylyq. Solar ashylady. Bul bir deseńiz, sonymen qatar, kvars ken kóziniń negizinde ferrosılısıı jáne qu­ra­my kedeı sýlfıdti ken óńdeıtin gıdro­me­tallýrgııalyq jańa tehnologııa óndiristeri qurylady. Kezinde eldi mekender men kom­mýnaldyq jelilerdiń tabanynda qalǵan qyrtystar qaıtadan kádege jaratylady. Qazaqstan Úkimetimen kelise otyryp Jezqazǵan aımaǵyn damytýdyń 10 jylǵa arnalǵan keshendi baǵdarlamasy jasal­ǵa­n­dy­ǵyn erekshe ataǵym keledi. 8 bólimnen turatyn 43 túıindi másele belgilengen bul qujatta óńirdiń mıneraldyq-shıkizattyq ba­zasyn, taý-ken ónerkásibin jáne metal­lýr­gııalyq óndiristi damytý, údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý aıasyndaǵy isterdi jetildirý, kóliktik ınfraqu­ry­lym­dy jaqsartý, áleýmettik áleýetti nyǵaıtý, turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý qarastyrylǵan. Osy baǵyttaǵy óńirlik mańyzy bar jobalarǵa toqtala ketsek, jylyna 10 myń tonna qus etin ón­di­retin qus fabrıkasy salynady. «Iýtarııa LTD» JShS negizinde jeńil ónerkásip sa­lasy qalyptastyrylady. Sondaı-aq, Jez­qaz­ǵan – Qyzylorda, Jezqazǵan – Arqalyq av­to­joldaryn qalpyna keltirý, Jezqaz­ǵan­dy kóliktik, tranzıttik ortalyqqa aınal­dy­rýǵa arnalǵan strategııalyq maqsat. Sonyń ar­qasynda jergilikti ekonomıka tamyryna tyń qan júgirip, aımaq tynys-tirshiligi jarqyraı túsedi. – Jezqazǵandyqtar kóńilin ósirerlik baǵdarlama eken. Endigi sózdi aýyl sha­rýa­shy­lyǵy jaı-kúıine bursaq. О́ndirisi ba­symyraq ári halyqtyń 80 paıyzdan as­ta­my qala turǵyndary bolyp otyr­ǵan aı­maqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý má­selesi ońaı emestigi túsinikti desek, osy istiń ońtaıy qalaı tabylyp jatyr? – Aımaǵymyz aldymen óndiristi óńir retinde tanymal bolǵanymen, ashyǵyn aıt­qanda, aýylsharýashylyq salasynyń salma­ǵy ózge jerlerden esh kem emes. Múıizdi iri qara, qus sany boıynsha respýblıkada 7-shi, qoı men eshkiden 6-shy, jylqydan 4-shi or­ynda kelemiz. Astyq, kókónis, kartop ón­di­rý­den qazirshe bel ortadan oryn alyp turmyz. Bizde oblys agroónerkásip keshenin ın­dýs­­trııalyq-ınnovasııalyq damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy jasalǵan. Onda, ásirese, buǵan deıin nazardan tys qalyp kelgen isterdi ilgeriletýge basymdyq berilgen. Sonyń ishinde mal tuqymyn asyldandyrý, sýarmaly jerlerdi qalpyna keltirý jáne qaıta órkendetý et, sút, teri, jún ónimderin óńdeýdi óristetý, kar­top pen kókónisti uzaq merzimge saqtaý sııaqty jumystar aýqymy keńeıtilgen. My­saly, mal tuqymyn asyldandyrýdyń 25 ja­ńa sharýashylyǵy qurylady, qazirgi 3 bor­daqylaý alańy 10-ǵa jetkiziledi, sýdy únem­di paıdalaný úshin bıyl jazda 340 gek­tarǵa tamshylata sýǵarý ádisi qolda­nyl­sa, aldaǵy jyldarda 2 myń gektardan asy­ry­la­dy. Syıymdylyǵy 86,4 myń tonna jemis-jıdek, 10 myń tonna kartop saqtaý qoı­masy salynady. Buqar jyraý, Nura aý­dan­darynda mal soıý, et óńdeýdiń keshendi or­ta­ly­qtary, Qarqaraly aýdanynda teri men júndi birinshi retti óńdeý orny jumysty bastady. Taǵy bir erekshe ataı ketetin ilkimdi isterdiń biri – oblysymyzda «Green Tec­h­no­logy» jylyjaıy iske qosyldy. Aýmaǵy 3 gektar jerdi alyp jatqan aldyńǵy qatarly tehnologııamen jabdyqtalǵan jańa kásip­oryn aımaǵymyzdyń azyq-túlik qaýip­siz­digin qamtamasyz etýge zor yqpal etip otyr. Sonymen qatar, osy máselege qatysty tu­raqtandyrý qoryn qurý jumystary bastal­dy. Ol úshin oblystyq jáne respýblıkalyq bıýdjetten 1,5 mıllıard teńgeden asa qar­jy bólindi. Aýyldyq taýar óndirýshilermen fıýcherstik kelisim-sharttar jasaldy, olar kúzgi-qysqy maýsymda qoljetimdi baǵamen kartop, kókónis ónimderimen qala turǵyn­daryn qamtamasyz etedi. Jalpy alǵanda, azyq-túlik qaýipsizdigi Elbasynyń alǵa qoıǵan eń basty min­det­teriniń biri bolǵandyqtan, bul másele únemi bizdiń basty nazarymyzda. – Bul turǵydaǵy sóz ústinde kúzgi jı­yn-terin jumystarynyń qalaı aıaq­tal­ǵanyn bilýdi qalaısha aınalyp óter­miz. Kúz berekesi kóńil toltyrarlyqtaı ma? – Halqymyzda «Azǵa qanaǵat, kópke shúkir» degen asyl naqyl bar ǵoı. Qıyndyq ta boldy. Shúkir, mine, jaqsylyqtar jaǵy kóbeıip keledi. As atasy – nannan bastasaq, 600 myń tonnadan astam altyn dán qambaǵa quıyldy, ıaǵnı ónim deńgeıi ótken jyl­da­ǵy­dan 2 esege asyp tústi. Kartop qory bu­ryn-sońdy jınalyp kórmegen 92 myń tonna kólemine jetti. О́tken jylǵa qaraǵanda, 15 myń tonna kókónis artyq alyndy. Os­yn­sha rızyq kózin ıgilikke uqsatý, saqtaý tur­ǵyndarǵa ysyrapsyz jetkizý jaıyn sura­ǵaly otyrǵanyńyzdy sezip otyrmyn. Ol jaıǵa toqtalar bolsam, shynyn aıtqanda, úlken baılyqty kútken oblys erte qam­dan­dy. Lısenzııasy bar iri 5 elevator 170 myń tonna astyqty qabyldap alsa, osyǵan daı­yndalǵan basqa da kásiporyndar qoıma­la­ryn toltyrdy. Úkimet 150 myń tonnasyn satyp alýǵa nıet bildirdi. Bir bóligi aldyn ala ýaǵdalastyq boıynsha ońtústik óńir­lerge ótkizilýde. Mundaıda kezdespeı qoı­maı­tyn máselelerge qosymsha sharalar daıyn. Kartop pen kókónisti óndirý­shi­ler­diń búginde qalalarda ótip jatqan dástúrli azyq-túlik jármeńkelerinde ónimderin kóbi­rek ótkizip qalýǵa múmkindikteri bar. Qoı­malarda qomaqty qor saqtalýǵa qoıyldy. – Áńgimeńizge rahmet! Qazaqstanda birinshi ret Keıde aǵaıynnyń: «О́z óni­­­mimiz joq» deıtini bar. Nege bol­masyn. Bar. Qa­ra­ǵan­dy­­­da jetkilikti. Bira­zy elimizde birinshi ret ón­dirilýdegi jańa ón­im­der. О́timdi. Alys-beris­te­gi­ler­­ge aıan. Olar mynalar: Temir-beton shpaldary Temirtaýdaǵy «Nord Prom NS» JShS-niń bıyl osy zat­tar­­­dy ja­saýdy ıgerýi alys-ja­qyn­ǵa temir jol tartýdyń qyzý sha­ǵyna dóp keldi. Taban ara­lyǵy 1520 mıllımetr temir jol úshin shyǵa­ry­lady. Jyl­damdyǵy joǵary júk poıyz­d­a­rynyń 25 tonna kindik ortaǵa túsetin júktemesine tó­zim­di. Ita­lııalyq qural-jab­dyq­tar­men jasaqtalǵan óndiristiń aıaq alysy kúnnen-kúnge arshyndy. Interaktıvti taqta Qazir oqý oryndaryndaǵy úı­­­renshikti bul quralǵa endi ob­lysqa tapsyrys berýge bolady. Osyndaı taqta men sandyq mýl­tımedııalyq podıýmnyń al­ǵash­qy úlgileri ońtústik­ko­reı­lik fır­ma kómegimen Qaraǵandy polıteh­nı­kalyq kolledji ja­nyn­daǵy zert­hanada daıyndal­dy. Jappaı shyǵarýǵa kelisim ja­saldy. Talshyqty-optıkalyq sym Ol telekommýnıkasııalyq jáne elektrtehnıkalyq ónimder óndi­rýge beıimdelgen Saran qala­syn­daǵy «Qazortalyqsym» JShS úshin maqtanyshty ónim. «Qazaq­te­le­­­kom», «Transtelekom», «Qa­zaq­stan­­­temir­joly», «Qaz­­­Mu­­­­naı­Gaz» sııaq­ty­ irgeli kom­panııa­lar­men birge eli­mizdiń já­ne kór­shi memle­ket­ter­diń 400-ge jýyq kásiporny osy­naý sym­nyń qun­dy­lyǵyna qanyq. Jaryqdıodty shamdar Búginde álemde ǵımarattar, kósheler, joldar boıy, kó­pir­ler ústi osy quraldar arqyly ja­ryq­­tandyrylady. Senimdi, únem­­di, ádemi bul shamdarmen tuty­ný­shylardy budan bylaı qaraı qamtamasyz etýdi Qar­aǵan­dy­da­ǵy JShS de qolǵa al­dy. Jy­ly­na 24 myńy shyǵa­ry­lady. Elektr qýatyn únemmen qoldanýǵa paı­da­sy asa zor. Qy­zýly shamdardan qyzmet merzimi 100 ese uzaq. О́lsheý-esepteý keshenderi О́ndiris oshaqtarynyń avto­mat­tandyrylý men jańa teh­no­lo­gııaǵa kóshken zamanynda atal­­ǵan quraldyń orny bólektigi ony tutynýshy elimizdegi tran­s­ulttyq kompanııalardyń kóbine málim. TREL-58 degen qysqar­tyl­ǵan ataýmen belgili bul zat­tardy JShS brendi sanalady. Ja­salýy óte kúrdeli qondyr­ǵy­nyń jylyna shyǵarylatyn 500 danasy kúni buryn berilgen ta­p­­­syrys boıynsha daıyn­da­lady. Gıdravlıkalyq jabdyq 1 máshıne jasaý zaýyty negizgi ónimin tutastaı syrtqa eks­­port­­­­­taýshy birden-bir kásip­oryn. Atal­­­ǵan jabdyqtyń 90 paıyzy TMD elderiniń taý-ken óndirý jáne munaı-gaz óner­ká­sibine, metallýrgııa, kólik sala­syna jóneltiledi. Ony jasaı­tyn prototıpteý kesheni óndiris qýatyn arttyra túsýde. Mine, basqalaryn aıt­pa­ǵan­d­a osyndaı súıekti ón­im­der óndiriledi Qaraǵan­dy­da. Keshe joq edi, búgin bar, erteń eselenedi.   Qazaqsha oqyp júr talaı ult ulany Bul kúnde memlekettik tilge degen qur­­­­mettiń jaqsy nyshandary kóptep baıqalady desek, soǵan aıǵaq Qaraǵandy aımaǵynda da az kezdespeıdi. Sonyń birin aıtalyq. Qaraǵandydaǵy daryndy balalarǵa arnal­­­ǵan oblystyq qazaq-túrik lıseıinde qazaq jetkinshekterimen birge ózge ult ókilderiniń balalary da bilim men tálim-tárbıe alyp, talaı bıikterdi baǵyndyryp júr. Munda cheshen, ýkraın, koreı, or­­­ys, ózbek ulandary oqıdy. Olar­­­dyń arasynda oblystyq, respýb­lı­kalyq, halyqaralyq pán olım­pıadalary men ǵylymı joba ja­rystaryna, jyr keshterine, baı­qaýlarǵa qatysyp, talant-qabi­let­terimen kózge túsýshiler az emes. Ulty koreı 11-synyp oqý­shy­sy Vıacheslav Kım lıseı mereıin ósirýshilerdiń biri. Budan eki jyl buryn «Informatıka» páni boı­­­ynsha oblystyq jáne respýblı­ka­lyq pán olımpıadalarynda tur­ǵy­las ınformatıkterden oq boıy ozyp, I-oryn ıelendi. Byltyr «Eý­­­razııalyq komanda» quramynda bo­­lyp, halyqaralyq olımpıadadan III-orynmen oraldy. Sonymen birge, akademık Jáýtikov atyndaǵy baıqaýda II-oryndy jeńip aldy. Vıacheslav óz etnosynyń da bilimdi jáne ta­lantty jastary arasynda ótetin jarystarǵa qatysady. Oblystaǵy koreı etnomádenı birlestigi uıymdastyrǵan «Jas kóshbasshy» ın­­­tellektýaldyq saıysynda jeńimpaz atan­dy. Taılandta da júldeli orynnan kórindi. Qa­­­zaq­­sha oqyǵandyqtan, memlekettik tildi erkin meń­­gergen ol bilimdi solaısha tereńdetýdi oılaıdy. Qurdasy Alekseı Shvyrkov ta ozat oqýshy qatarynda. Lıseıge qabyldanǵanda qazaqsha múdirińkirep sóıleıtin ony qazir túr-sıpaty bolmasa, tili orys balasy ekenin baıqat­paı­dy. 7-synypta oqyp júrgende qazaq tili men ádebıeti páni boıynsha respýblıkalyq «KA­­TEV» olımpıadasynda I orynǵa kóte­ri­lip, altynnan alqa taqty. Sodan keıingi baı­qaýda da qazaq tili boıynsha básekelesteriniń aldy boldy. «Jarqyn bolashaq» memlekettik til olımpıadasynyń «Til bilimi» ǵylymı jo­basyna qatysýshylar ishinen jeke-dara ozyp shyqty. Únemi úırený, izdenis ústindegi Alekseı, sondaı-aq «Ǵylym jáne onyń qazirgi álemdegi róli» taqyrybynda ótken halyq­aralyq ǵylymı-tájirbıelik konferensııada qazaqsha baıandama jasap, maqalasy jınaqta jaryq kórdi. Osy balalarmen birge bilim alýshy cheshen óreni Shámil Djavtaev ta qazaqshaǵa jetik. Túrikshe, aǵylshynsha sóıleı alady. Kórkem ádebıetti oqýdy unatatyn ol, ásirese, qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalaryn jaqsy biledi. Qasym Amanjolovtyń óleńderin má­ner­lep oqýdan oqýshylar arasynda uıym­das­ty­ryl­ǵan oblystyq baıqaýda júldeli oryn­nan kó­rindi. Bul rette ustazdary Aıgúl Igenova, Gúlzınat Eginbaevalardyń eńbegi ataý­ǵa turarlyq. Qazaq tili men ádebıeti páninen «KATEÚ» olımpıadasynyń eki dúrkin jeńim­pazy Shámildiń sýret salý qabileti de kelesheginen úlken úmit kúttiredi. Igor Popovıch te qazaqsha oqýdy qalaǵan ulan. Adam aǵzasyn zertteýge qatty qyzyǵatyn ol bıologııa páninen qazaq-túrik lıseıleri arasynda ótip turatyn res­pýblıkalyq olımpıadalardyń tu­raqty qatysýshysy ári árdaıym jeńimpazy. Ustazy Arman Shanınov shákirtiniń bilikti bıolog bola alatynyna senim artady. Joǵaryda atalǵan Vıacheslav Kımniń qandasy Stanıslav Kım­niń de qazaqsha oqý arqasynda bilim órine umtylýǵa múmkindigi keń. Dáriger ata-anasy buǵan qýa­nyshty. Stas kitap oqyǵandy, kom­pıýterdiń «qulaǵynda oınaýdy» óte jaqsy kóredi. Informatıkadan eki jyl qatarynan «KATEV» olım­­­pıa­da­syn­da aldyńǵy oryn­dar­dy bermeı keledi. Sport­tyq jarys­tarǵa da belsene qatysady. Uly Abaı ósıet etken ǵylymnyń paı­da­syn bilýge, Maǵjannyń senimin aqtaýǵa, Qa­symnyń baqytty urpaq bolaryn aıǵaqtaýǵa talpynǵan qazaq baýyrlarynyń qatarynda osyndaı tili bir zamandastary bar. Memlekettik tildi qurmet etken olarǵa jarqyn bo­lashaq jol asha túsip keledi. Aqsáýle MÁMBETQYZY. Sýrette: soldan ońǵa qaraı: Vıacheslav Kım, Igor Popovıch, Stanıslav Kım, Alekseı Shvyrkov.   Atajurt – ǵarysh aılaǵy Jelbirep kókte baıraǵy, Jazıra dalam jaınady. Ǵalam men Jerdi jalǵaǵan, Atajurt – Ǵarysh aılaǵy.   Etene munda El men Er, Jeruıyq osy sen kórer. Kezdeser aqyn arqaly, Kezdeser oıshyl kemeńger.   Ǵaryshker batyr osynda, Osynda kenshi dosym da. Osynda dıqan, quryshker, Tórge shyq, tórlet, tosylma.   Jyrlaımyn Atajurtymdy, Azattyq alǵan ultymdy. Egemen bolǵan erkin el, Keleshegine umtyldy.   Gúl jaınap jerim qulpyrdy, Tósine qyrdyń nur tundy. Ǵurpymdy saqtap, dástúrlep, Oıattym ulttyq rýhymdy.   Ulytaý – ulttyń uıytqysy, Jarqyrap turar juldyzy. Jylqysy jeldeı júıtkise, Aǵyldy sonda jyl qusy.   Saryarqama qarashy, Ornaǵan kenti, qalasy. Myńǵyrǵan maly Jańaarqa, Astyqty Nura dalasy.   Kúmis tań atsa Shyǵystan, Dámeli jurtym yrystan. Kóz tartyp orman, taýlary, – Qarqaraly bir Gúlstan.   Shyǵystan atsa kúlip tań, Táńir dep Kúndi pir tutqan. Jezqazǵan, Balqash, Sátbaev Saryala mysty balqytqan.   Aǵylyp jastar tus-tustan, Otjúrekteri uǵysqan. Batyrdaı alyp Temirtaý – Somdalǵan bolat, quryshtan.   Jaınatyp qazaq dalasyn, Qanattandyrǵan Elbasyn. Otandas ardaq tutady Kóshbasshy ustahanasyn!   Tabylmas aımaq jahannan, О́rkeni ósip jańarǵan. О́ńirler úlken qurmetpen, Buqar men Abaı atanǵan.   Rızyqty bolsyn atar tań, Mol bolsyn jaıǵan dastarqan. Qalmaıdy Shet pen Aqtoǵaı, Asakópqar da qatardan.   Rıza bop turǵyn halqyna, Shabyttan, dostym, shalqy da. Sáýletti Aımaqordasy – Qut qonǵan Qaraǵandyda.  

Meniń ekinshi úıim

Qazir qazaq qyz-kelinshekteriniń úl­­­ken óndiris ortasynan tabylýy asa tańsyq qubylys emes qoı. Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetin bitirgennen keıingi eńbek jolym sol salamen bite qaınasyp keledi. Qa­tar­daǵy mamannan irgeli kásiporyn bas­shysyna kóterilýim qalaǵan kásip­ke, súıikti iske beriktiktiń arqasy shyǵar. Bul kúnde óńir óndirisi jańasha sı­patta, jyldan-jylǵa ózgerý, órkendeý ústinde deýge bolady. Bizdiń zaýyt ta sonyń bel or­ta­syn­da. Munda jóndeletin, jasalatyn taý-ken shahta jáne metallýrgııa qural-qondyrǵylardy negizinen «Arselor Mıttal Temirtaý» kompanııasy kásip­or­yndary tutynady. Tapsyrys kólemi árdaıym aýqymdy, ónim sapasyna talap qatań. Sondyqtan osy údeden kóriný jumysqa zor jaýapkershilik júkteıdi ári bıik syn. Mundaı alyptyń senimin aqtaı alyp otyrýymyz mindetimizge osal emestigimizdi tanytsa kerek. Kásiporyn kúsh-qabileti buǵan deıingi jyl­darmen salystyrǵanda ana­ǵurlym jo­ǵary. Prokatty ónimder, ıakı shvel­lerler, elektrmen dáne­ker­lenetin qu­byrlar, bederli qańyl­tyr­lar shyǵa­rý burynnan jolǵa qoı­yl­sa, iri qo­ramdy metall qurylǵyla­ryn daı­yn­daý sehynyń da jumysy qyz­dy. Byl­tyr taý-ken shahta jabdyqt­a­ryn kúr­­deli jóndeýden ótkizýdi ke­ńeıtý úshin aý­maǵy 2825, 28 sharshy metr seh qo­sym­sha ashyldy. Jalpy alǵanda, jy­lyna 2311 tonna stan­dart­ty emes qural-jabdyq, 15827 me­tall bekitpe, 3692 tonna metall tart­pa óndiriledi. Zaýyttyń óz ın­dýs­trııa­lyq-ınno­va­sııa­lyq baǵdarlamasy boı­yn­sha al­da­ǵy buıym túrleri kóbeıip, kólemi arta túsedi. Búginde qaıda da óndiristi órkendetýge múm­kin­dik jetkilikti. Sondaı jaǵdaı bizde de bar. Demek, irgeli isterdi ilgerilete alamyz degen sóz. Maqsat ta sol. Áıel adamǵa óndiriste, onyń ózinde basshy bo­lyp eńbektený ońaı mindet emestigin óz ba­symnan bilemin. Úı ishimniń eshteńege alańdatpaýy arqasynda jumysqa janym aıanbaıdy. О́ndiris ortasy – ekinshi úıimdeı. О́mirimniń qyzyǵy men shyjyǵy sonyń tynysyna baılanysty. Maqsat MURATBEKOVA, Shahtınsk standartty emes qural-jabdyqtar jáne kishi mehanızasııa zaýytynyń dırektory. Shahtınsk qalasy.   Aýylyma qamqorlyq – asyl paryzym Tyń jerlerdi ıgerýdiń ártúrli áseri boldy ǵoı. Aýdanymyzda birinen soń biri qurylǵan keńsharlardyń barlyǵy derlik astyq óndirýge bet buryp, kúsh-qarajat aldymen solarǵa tógildi. Shetkeri óńir­­­degi bizdiń jaq aýmaǵy egin egýge qo­laısyz sanalǵandyqtan bolar, qoı ósirýi saqtalyp qaldy. Sol kezde jetkinshek jasta bolsaq ta mańaıymyzdaǵylarǵa qara­ǵan­da aýylymyzdyń kómek-qoldaýdan syrt qalǵandaı ekenin úlkender renishinen ańǵaratynbyz. Máselen, kindik qanym tamǵan Balyqtykólden irgedegi Sher­ba­kovskııdiń beınesi nege múldem ózgeshe degen oı júrek qozǵaıtyn. Namys sondaıda týady eken. О́skende aýylymdy kórkeıtýdi armandaıtynmyn. Armanymnyń aqtyǵyna oraı Táýel­sizdik tańy atty. Mereıli maqsatyma qanat bitti. Bul ýaqytta is uıym­das­ty­rý­­­dan ájeptáýir tájirıbem bar edi. Sharýa­shylyǵy kúızelip, turǵyndary amalsyz jan-jaqqa kóship, jurty ǵana qalýǵa aınalǵan Izendi aýy­­­­lyn óz erkimmen ómir kóshine qosýdy qolǵa aldym. Qazir kelýshiler tynys­tas­tarymnyń turmysyna, mekeni­mizdiń sán-kórkine qyzyǵady, súısi­nedi. Aýdandaǵy, qalaberdi oblys­ta­ǵy dáý­letti, kelbetti aýyldardyń eń kór­­nek­­tisi ekeni alys-jaqynǵa aıan. Byltyr oblystyq ákim­diktiń úlgilikke usynýymen aımaq­­­taǵy aýyldardyń at ús­tindegi azamattary arnaıy kelip ta­­­nysty. Bári tańdanyp, tam­­­­sa­nyp qaıtty. Iá, búginde Izendimizdiń aja­­­ry súısinerlikteı. Ishi-syr­ty syńǵyrlaǵan mektep, máde­nı­et úıi, poshta, baı­­lanys bó­lim­sheleri ǵımarat­­­tary, boks­shy Baqtııar Artaev atyndaǵy sport kesheni, ınternat, naýbaıhana, qy­myzhana, toıhana, ata-analar búl­dir­shin­de­rin oınatatyn, seıiltetin balalar alań­qaıy jurt kózaıymy. Aıta ketý kerek, bulardyń deni seriktestiktiń óz qara­ja­tyna salyndy. Sharýanyń ońǵa basýy odan saıynǵy jańarýlarǵa, ózgeristerge arqalan­dy­ra­dy. Osy kúzdiń berekeli bolýy sol um­tylysqa sony ushqyn túsirdi. Asyl tu­qymdy Qarǵaly qoıy kezindegi 3 myńnan 12 myńǵa asty, eginnen byltyrǵymen sa­lystyrǵanda, ónim eki esege artyq jı­­­nal­dy. Osyǵan qosa, túlik tóresi – jylqy sharýashylyǵyn damytý qolǵa alynyp jatyr. Ustanǵan maqsatym oryndalyp keledi. Aýylyma qamqorlyq – asyl paryzym, perzenttik boryshym. «Tamshydan teńiz qu­ralady» degen emes pe. Elimiz ór­­ken­deýine ózindik úles qosýdan artyq ne mártebe bolýǵa tıis. Qanat OTARBAEV, «Otqanjar» JShS jetekshisi, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, Bilim jáne ǵylym mınıstr­­li­gi­niń úzdik mesenaty. Nura aýdany.   Qaraǵandy ushaǵy osyndaı Ekonomıkalyq áleýet ósti degen osy. Bir kezde múmkindik kelmesteı bolyp kórinetin isterge de qol jetti. Qaraǵandyda ja­salǵan jeńil ushaqtardyń as­pan­ǵa samǵaıtyn kúni de jaqyndap keledi. Aýyl sharýashylyǵyna kó­­mek­­ke beıimdelgen bul tehnı­ka­ny qu­­rastyrýdy «Qazavıa­spektr» JShS óz mindetine al­­ǵan bolatyn. Qa­lanyń irgesindegi Jańaózen aı­maǵynda sol úshin salynyp jat­qan óndiristik ǵı­ma­rat qury­ly­sy aıaqtalyp qaldy. Al ushaq­tar­dy synaqtan ótkize­tin ushý-qoný alańy daıyn. Tatarstanda biliktilik jetildirip jat­­­qan jergilikti mamandardyń bir toby úı­ren­genderin is jú­zin­de kórsetý úshin elge oralýǵa asyǵýda. Atalǵan seriktestiktiń óndi­ris jónindegi dırektorynyń or­ynbasary Baqytjan Seıfýl­­lın­­­niń aıtýynsha, birinshi ushaq Táý­­­elsizdik merekesi aldynda kókke kóteriledi. Sodan keıin jobalyq qýat ornyqqan bette jylyna 26-syn shyǵarýǵa kóshedi. Jumys aýqymy odan saıyn keńeıtile túsip, tótenshe jaǵdaılarda qol­­­danylatyn, týrızmdi damytýǵa septigi tıetin túrleri jasala bas­taıdy. Osy týraly qulaq­tan­ǵan alys-jaqyndaǵy tutyný­shy­­lardan qazirdiń ózinde 100-ine tapsyrys túsken. Sonyń ishinde Ýkraına alǵashqylardyń biri bo­lyp satyp alýǵa yntaly. Mun­daı suranysty aqtap, saqtaý úshin ushaqtardy halyqaralyq ta­lapqa saı shyǵarý basty nazarda ustalady. Bul ushaqtardyń bólekshe bir tıimdiligi – basqarýǵa jeńil. Oǵan kádimgi avtomobıl janar- maıyn paıdalanýǵa bolady. Ar­­naýly alańsyz-aq tegis jer betinen kóterile beredi. Osyndaı ushaq jasaýǵa da kóterilgen óńir ekono­mı­ka­­­­­­lyq qabiletiniń qaınary odan saıyn ashylatyn ýa­qyt týyp tur qazir.   Derek pen dáıek * «Bıznestiń jol karta­­­sy-2020» baǵdarlamasy aıasyn­da nesıelerdi sýbsıdııalaý men kepildendirý boıynsha 14 mlrd.-tan asa somaǵa 87 joba iske asy­rylady. * О́tken 9 aıda aýyl sha­rýashylyǵy ónimderiniń jal­py kólemi 69,7 mlrd. teńgeni qurady. Bul byltyrǵy sáıkes ke­zeń­men salystyrǵanda 18,7 paıyzǵa artyq. * Sońǵy 10 jylda tur­ǵyn­dardyń ortasha aılyq kiristeri 6 esege artty. Kúnkórisi tó­mender úlesi 39 paıyzdan 3 paı­yzǵa tómendedi. * 2006 jylmen salys­tyr­ǵanda ónerkásip jalpy ónim kólemi 2 esege ósti. Aldaǵy jyldarda aýyldy mekenderdi damytý úshin 56,8 mlrd. teńge qarjy ıgeriledi. * 500 kásiporyn halyq­ara­lyq sapa menedjmenti sertı­fı­katymen jumys isteıdi. * Eki jylda 12 bala­baq­sha, mektepter janynan 293 shaǵyn ortalyq, 25 mektep ashyldy. * Jyl sońynda aıǵaqty kó­lem ındeksi 105 paıyz bo­lady dep kútilýde. * Táýelsizdik merekesine deı­in qosymsha 1350 jumys orny ashylady. * Sýarmaly jerler 18,2 myń gektarǵa keńeıtiledi. * 41 mal asyldandyrý za­ýy­tynyń 18-i múıizdi iri qa­rany, 12-si qoı ósirýmen aı­nalysady. * Nura aýdanyndaǵy «Qaı­­­nar», «Prjeval», «Sherbakov» JShS árqaısysy 2-den 3 mıllıon putqa deıin astyq jı­nady. Betterdegi materıaldardy daıyndaǵan «Egemen Qazaq­­stan­­nyń»

Qaraǵandy oblysyndaǵy menshikti tilshisi Aıqyn NESIPBAI.