07 Qazan, 2011

Kók túrikteri

638 ret kórsetildi
(jalǵasy) Taqyrypty keńeıte túsetin mysaldar jetkilikti. Maqsat – olardy monshaqqa tizip túgendeý emes, álemdik órkenıetke túrikter ákelgen ónerdiń bir salasy ekenine mán berý ári ǵajaby sol – munda realızm men abstraksııa birdeı qabys­qan­dyǵy. Salystyra zerttep, oı kózimen tereń zerdelesek – Eýropa jıvopısi men grafıkasyndaǵy abstraksıonızm úrdisine túrtki bolǵan osy jartas sýretteri dep qısyndaýdyń ábestigi joq. Túrik jartas sýretteriniń Eýropada keń taralýy men abstraksııa óneriniń bastalýy bir kezeńge jatady. Al eń bastysy, túrik jartas óneriniń basty qaǵıdalary men ólshemderiniń Eýropa abstraksııa­lyq beıneleý óneri men grafıkasynda túgel qaı­ta­lanýy. Qısyq syzyqtar gıperbolasy arqyly adam múshelerin qalypty jaǵdaıdan ózgerte sýretteý, aıaq-qoldardyń denege saı kelmeýi, adam-haıýan, haıýan-adamdar, jynystyq vahhanalııa – kóshpeliler ómiriniń aınasy emes, kóshpelilerdiń ómir garmonııasynyń buzylǵanyna qarsylyq aı­ǵaǵy. Kóshpelilerdiń «basy aıaǵyna, aıaǵy basyna kel­gen ómir» fılosofııasy – tirshilik dısgor­mo­nııasy keıingi abstraksııalyq ónerdiń boıyna qan júgirtken nár boldy. Sóıtip, jańalyq qumar Eýropa jańa óner bastady. Tyńnan túren salǵandaı bop kóriný úshin ol jańalyqtyń qaınar bastaýyn jarııalaýǵa qulyq tanytpady. Alaıda, uly shyndyqtardy bilgizbeı sińirip ketý eshkimniń qo­ly­nan kelmegen. Abstraksıonızm men ımprı­sıo­nızmniń atasy P.Pıkassonyń «Gernıkasynda» jartas stılıstıkasy men ádis-tásilderi kórer kózge menmundalap tur. Demek, túriktiń jartas grafıkasy ólgen joq, ol jańa ónerge muryndyq bolyp, jańa sapada damý ústinde. Túrikterdiń monýmentaldy óneriniń basty­lary­nyń biri – músindeý. Ol Qıyr Shyǵystan Eý­ropaǵa deıin tarap, osy endiktegi elderdiń mý­zeı-muraǵattarynyń kórki bop tur. Arnaıy kúr­deli zertteýlerdi qajet etetin taqyryp kól­de­neń kók attyǵa ıgerte qoımaıdy. Kezinde «kamennaıa baba» dep qyzyq úshin oba, qorǵandardan jıyp-terilip alynǵan músinder baı, ǵajap ári qundy kollek­sııa­ǵa aınaldy. Kezinde ol qabir ıesiniń jazym etken adamynyń músini dep teris paıymdalý sal­dary­nan tarıhqa qajetsiz nárse qataryna jatqy­zy­lyp, búlinshilikke ushyrady. Keıin ǵana olar­dyń kezinde aty aımaqqa dabyra bolǵan ataqty erlerimiz ben keıýana analarymyzdyń portrettik kóshirmesi ekenine kóz jetkizip otyrmyz. Osy músintastarǵa qarap babalarymyzdyń keskin kelbeti qandaı bolǵanyn qatelespeı tanyp-bilemiz. Sońyna munshama baı monýmentaldi mura qaldyrǵan halyq sırek. Eýrazııa keńistiginde músintastardyń alýan túrleri kezdesedi. Olardyń aımaqtyq erekshelikteri de joq emes. Alaıda, bárine ortaq, ózger­meı­tin bir qaǵıdasy bar: músinderdiń qolyna tostaǵan ustap otyrǵandary. Osynda ashylmaǵan bir uly syr jatyr. Bul oraıda talaı boljamdar aıtyldy, biraq kóńilden shyqqanynan, shyqpaǵany kóp. Túrik qaǵandyqtarynyń jetilgen, órkenıetti el bolǵandyǵynyń jarqyn aıǵaǵy – bitiktas jazý­lary. XIII ǵasyrǵa deıin qaǵandardyń halqy­na arnaý sózderi jazylǵan ustyndar baryq (hram) ishinde saqtalyp, shyraqshylardyń qamqorlyǵynda bol­ǵany anyq. Odan keıin kútimsiz qalyp, buzyla bastaǵan. Mońǵol lamalarynyń qolymen qıra­tyl­­ǵandary da az emes. Sonymen bul jazýlar 1000 jyldaı óziniń izdeýshisin kútip jatty. Osy­dan 300 jyl buryn tasqashaý jazýlary týraly alǵashqy málimet álem ǵalymdarynyń qulaǵyna iligip, shamamen 100 jyl buryn jazý syry ashyl­dy. Bilge qaǵan jazýynda ólgen ulyna keshen or­nat­qanyn ataǵanyna qaraǵanda, ustyndar, keshender Ashına áýletiniń o dúnıelik bolǵan kópshi­ligi­ne turǵy­zyl­ǵan syńaıly. Kózden tasalanyp, qum astynda kómilip jatqandary áli de az bolmasa kerek. Atalmysh jazýlardyń eń mańyzdylary Kúl­te­gin, Bilge qaǵan, Tonuquq ustyndary ekeni talas­syz. Olar kórkemdik turǵysynan jetilgen, oı-órisi bıik, derektilik jóninen óte baı. Osy úsh ustynda Túrik qaǵandyǵynyń tarıhy hattalǵan. Ony alǵashqy oqýlyǵymyz desek te bolady. Onyń syrtynda túrki qaýymynyń tanymy, bastan keshken taǵdyry, kósemdik oıy, taqpaqtap sóıleıtin sheshen de shuraıly tili barlyq boıaý-naqyshymen jarqyrap kórinedi. Osynaý «tas kitaptardy» jaz­ǵan Tonuquq pen Iolyǵ-tegindi alǵashqy qalam­ger­lerimiz, alǵash­qy tarıhshylarymyz desek te bolady. Osy úsh jazýdy salystyra zertteýshiler – olar­dyń saıası kúres, taq talasy, ishki qaıshy­lyq­tardan týǵanyn tilge tıek etip, kúmándi qısyn­dar­ǵa, tarıhı shyndyqty burmalaýǵa jol bergenderi baıqalady. Tonuquq Kúltegin men Bilge qaǵanǵa qarsy bolǵan, óziniń halyqqa arnaý sózin sol tur­ǵy­da, Kúltegin men Bilge qaǵan eskertkishine talas­ty pikir turǵysynda jazǵan desedi. Bizdińshe, Tonuquqqa taǵylǵan bul aıyp negizsiz. Kúltegin 731 jyly ólip, 732 jyly eskertkish qoıyldy, al Bilge qaǵan 734 jyly qaıtty. Eskertkish 735 jy­ly kóterildi. Al Tonuquqtyń ólgen jyly týra­ly málimet joq. Onyń jazýyndaǵy derek 720 jyl­men úziledi. N.Bazylhan ony 731-732 jyldary 85-86 jasynda qaıtys boldy dep shamalaıdy (Qazaq­stan tarıhy týraly túrki derektemeleri. Almaty, 2005. tom II). Tarıhı ýaqıǵalar aıasynda bajaı­la­ǵanda onyń ómiri 726-727 jyldarmen shektelgen sııaqty. Demek, ol Kúltegin men Bilge qaǵannan buryn óldi, ol óz jazýynda áli qashalmaq tursyn hatqa túspegen Kúltegin, Bilge qaǵan jazýlarymen pikir talastyrdy degenge senýge bolmaıdy. Tonuquqty qaǵandyqtyń bıleýshilerine qarsy top qatarynda baıandaý, ataqty abyzdy Túrik qaǵandyǵynyń túbine jetken toǵyz-oǵyz qaýy­my­men tektik jaǵynan baılanystyryp, qatege qate jamaıdy. Iá, Tonuquq ashade taıpasynyń – ana­lyq qanattyń ókili ekeni ras, biraq toǵyz-oǵyzdyń analyq qanatqa qatysy eshteńemen dáleldenbegen boljam ǵana. Túrik qaǵandyǵynyń uıytqy toby Ashına men Ashadenyń bir-birine qarsy kelgeni týraly joǵarydaǵydaı qorytyndy jasaǵandaı basy ashyq derek kezdespeıdi. Olar búlik salǵan toǵyz-oǵyzdarmen aqtyq aıaqqa deıin birigip kúresti. Munyń bári Ekinshi Shyǵys Túrik qaǵandy­ǵy­nyń ishki qurylymyn durys túsinbeýshilikten bolyp júrgen qatelik. Olar «úsh týly», ıakı úsh qanatty el boldy: qaǵandyq top Ordalyq, shyǵys – Tóles, batys qanat – Tardýsh dep jikteldi. Aldymen eskertkishterdegi nasıhat sózderdiń kimderge arnalǵanyn anyq túsinýimiz kerek. «Kúl­tegin» jazýy: «Sózimdi túgel estińder. Ulaıy ini-týystarym, urpaǵym, áýletim, ebtegi, ıeligimdegi halqym! Ońymdaǵy shad, apyt bekter, solymdaǵy tarhat bekter, otyz-tatar, toǵyz-oǵyz bekter, hal­qy, bul sózimdi jaqsy esit, muqııat tyńda!». Mine, sózdiń baǵyshtalǵan aýdıtorııasy ap-anyq. Ol – qaǵannyń ózine tikeleı baǵynatyn ortalyq jurty – orda halqy, sonsoń oń qanat pen sol qanat taıpalary. Bilge qaǵan bolsa sózin «alty sir men toǵyz-oǵyzǵa» óziniń qaǵan taǵyna otyrǵanyn jarııalaýdan bastapty. Ara-tura árpi óshken osy sóılemdi qalpyna keltirý shıeli másele bop tur. S.E.Malov aýdarmaı attap ótipti, N.Bazylhan mátindi kómeski kúıinde qaldyryp, túsinik bermegen. Qaıta Q.Sartqojaulynda ilgeri basýshylyq bar: «onda ıgi....alty esir (taq), toǵyz-oǵyz ıesi, ediz jeriniń dańqty bekteri, halqy...» dep túzet­ken. Ol «Baıyrǵy túrik jazýy» kitabynda T.Te­kın­niń aýdarmasy yqpalynda ketip «ediz» ataýyn engizgeni asyǵystyq bolǵanyn túsingendeı, bul joldardy: «Onda ıgi alty (alash) alty esirdiń (taq), toǵyz-oǵyz kıiz turlyqty bekter, halqy» dep qaıta qalyptapty. Túrik ǵalymy T.Tekın «kıiz» degendi – «ediz» dep jiberipti (Q.Sartqojauly. Baıyrǵy túrik jazýynyń genezısi. Astana, 2007). Al endi Q.Sartqojaulynyń Bilge qaǵan, Tonuquq mátinindegi túpnusqada, ıakı ustyn qashaýynda bultaqsyz anyq-qanyq «sir» dep jazylǵan ataýdy «esir» dep oqyp, «taq halqy» dep túsinik berýi áli aıaǵy jerge tımegen paıymdaý. О́ıtkeni, Bilgeni de, Tonuquqty da alańdatqan ortalyqqa baǵynǵan orda taıpalary, ıaǵnı qaǵandyq taıpalar, bılik taı­pa­lary, uıytqy taıpalar emes, olardyń qatary­nan aýa jaıylǵan selkeýlik baıqalmaıdy, oqtyn-oqtyn búlik shyǵaryp, kóńildi alań ǵyp turǵan oń qanat, sol qanat taıpalary edi. Mine, úndeý sóz negizinen solarǵa arnalǵan. Tonuquq mátininde «sir» ataýy tórt ret kezdesedi. «Túrik sir halqy jerinde Bod (taq kıesi) qalmady», «Túrik sir hal­qy­nyń jerinde (...) ıesi bılik júrgizbesin», «Elteris qaǵan ıelik etpese, joq bolsa, men ózim Bilge Tonuquq ıelik etpesem, men eger joq bolsam, Qa­pa­ǵan qaǵan, túrik sir jerinde Bod (taq kıesi) ta, halyq ta, adam da, el ıesi de bolmas edi. Elteris qaǵan, Bilge Tonuquq ıelik etkendikten, Qapaǵan qaǵan, túrik sir halqy, jurty keldi. Bul Túrik Bilge qaǵan túrik sir halqyn, oǵyz halqyn jarylqap otyrar». Ekinshi Shyǵys Túrik qaǵandyǵy ózderinen bu­rynǵy sir (seıanto) patshalyǵynyń jerinde dú­nıe­ge keldi. Birinshi, ekinshi sóılem sony meńzep tur. Úshinshi sóılemde uıǵyrlar talqandaǵan sir patshalyǵynyń jurty Qapaǵan tusynda kelip qosylǵany aıtylǵan. Mátin sońynda Bilge qaǵan­nyń sirler men oǵyzdardy syrtqa teppeı, qam­qor­lyqpen el qyp ustaıtynyna senim bildiredi. Mine, mátinderdi osylaı oqyǵanda, bári de ta­las­syz oryn-ornyna keledi. Endigi bir kúrdeli má­se­le túrki jazýynyń tegi, onyń shyǵýy men qalyp­tasýyna baılanysty daýly oı-pikirler. Orhonnan Birinshi Túrik qaǵandyǵy kezeńine (545-630 jj.) qatysty úsh keshen tabyldy: Buǵyty, Qaraǵol, Ider keshenderi. Bulardyń bir soǵdy tilinde (Buǵyty), ekinshisi qytaı tilinde (Qaraǵol), úshinshisi brahmı (Ider) tilinde qashalǵan. Birinshi Túrik qaǵandyǵy tusynda túrik álipbıiniń qol­da­nylmaýy – túrik jazýy VIII ǵasyrda paıda boldy degenge mańdaı tireýge májbúr etip otyr. Túrik jazýynyń tórkinin árige aparýǵa septese me degen, shyǵý kezeńi b.d.d VI-IV ǵasyrlarǵa meńzeıtin Esik jazýy ázirshe syr ashpaı keledi. O.Súleımenov, A.Amanjolov aýdarmalarynan V.Lıvshıs tigerge tuıaq qaldyrmady («Sovetskaıa tıýrkologııa», 1978. №4). Alaıda, týǵan topyraǵymyzdan tabylǵan kóneniń kózi tóńiregindegi izdenis toqtalmaq emes. A.Amanjolov: «aǵa sańa ochýq; bez chok boqýn ichr (?) e azýq» dep áliptep, «Aǵa saǵan (bul) oshaq! Bóten (jat el adamy) tizeńdi búk! Halyqta azyq-túlik (mol bolǵaı)!» dep aýdarsa, T.Dosanov: «Kez al (tiriletin keziń kelsin)... Tirilmish (tirilmekshi) Alash. Tegi jaqynnyń etilsin (bolsyn) degen az ǵana ótinishimen Ashına» syndy nusqa usyndy (T.Dosanov. Taına rýnıkı. Almaty, 2009). Eski aýdarmada da zarlap ııý amaly baıqalady. Esik jazýy­nyń árip tańbalary túrik bitigine uqsa­ǵan­men, kibirtiktep, tutyǵyp, erkin sóılep kete almaı tur. Munyń syryn A.Ákishev, M. Ábýseıitovalar dál basqan sııaqty. Esik qorǵanynyń jazýyn olar kóneúndilik kharoshthı álipbı negizinde jasalǵan saq jazýymen jazylǵan dep taýyp otyr (Kalendar 2000 g. Sostavıtelı A.Akıshev, M.Abýseıtova. Instıtýt vostokovedenııa). Orhon bitik jazýy­na árgi tarıhtan dálel izdeý talpynysymyzdyń tuıyqqa tirelgenine qapa bolýdyń qajeti shamaly. «Bir jamandyqtyń – bir jaqsylyǵy bar» demekshi, esesine, b.d.d. VI-IV ǵasyrlarda Ile boıynda kharoshthı esimdi halyq jasaǵanyn, olar ońtústik ólkelerge uzaǵanmen, juqanalary Jetisý saqtary arasynda qalyp, túrik zamanyna ilikkenin ań­daı­myz. Talas jazyǵyndaǵy Aıyrtam – Oıdan ta­byl­­ǵan jazýdy S.Malov ta, Ch.Jumaǵulov, A.Aman­jolov, T.Dosanov ta aýdardy. Jeke-dara sóz tulǵa­laryn aýdarýda aıyrmashylyq bolǵanmen, mátin­niń jalpy mazmunynda úlken aıyrmashylyq joq. Tarıhı qubylystardy baǵalaýda asyǵystyqqa salynbaı, barynsha keńirek qaraǵanymyz jón. Túrikterdiń baıyrǵy otany dep sanalatyn Altaı, Saıan, Ońtústik Sibirdiń ejelgi jurtynyń ońtús­tik ólkelerden aýyp kelgenine dáleldi pikirler aıtylǵanyna kóp boldy. Kóshi-qon mezgilin 10-50 myńynshy jyldyqtyń aralyǵy dep bol­jaı­dy. Sońǵy mejege den qoıýshylar kóp. Amerıka úndisteriniń b.d.d 35 myń jyldyqtarda Altaıdan ketkeniniń álemdik ǵylymda moıyndalýy, túrik tildi halyqtyń bul ólkege aıaq basýyn odan árgi kezge – 50 myńjyldyqtarǵa aparyp tastaıdy. XIII-XII myńjyldyqtarda altaı-oral tilin tu­tyný­shylar aılapat mol óńirlerdi – qazirgi Reseıdiń batysynan shyǵysyna deıingi ulan-ǵaıyr ólkeni, Qazaqstan, Orta Azııa, Aýǵan, Batys Úndistan, Elam, Aldyńǵy Azııany túgel qamtyp jatty. Orta Azııa, Aýǵan óńirinde b.d.d. XII ǵasyrǵa deıin ıran elementi bolǵan emes. Osynaý tarıhı keńistik aıasynan qaraǵanda, túrik jazýyn ejelgi arameı jazýymen baılanystyra sóılegen pikirlerge de at-tondy ala qashpaı, aqyl kózimen qaraǵan jón. Tarıh bizden góri aqyldyraq. Túrik bitik jazýy áripteriniń arameı jazýyna uqsastyǵy V.Tomsennen bastalyp, S.Donnermen jalǵasyp, P.Melıoranskıı, A.Amanjolov, O.Prı­sak, A.Sherbak pikirlerimen tııanaqtalyp, bir bel asqandaı edi. Q.Sartqojauly salystyra taldap, anyqtyq engizdi: syndy al­ty árip tańbalanýy ja­ǵynan da, dybystalý jaǵynan da uqsas eken. Al syndy 5 árip bitik jazýǵa keskindes bolǵanymen, dybystalýy bólek. «Bul 11 keskindi arameı álip­bıinen aldy dep kúshpen uqsattyq delik. О́ıtse, baıyrǵy túrkiniń 39 árpiniń qalǵan 28 keskinin qaıda qoıamyz?» – dep túrik álipbıi arameı bas­taýynan sýsyndady degenge qarsy shyǵady (Q.Sartqojauly. Baıyrǵy túrik jazýynyń genezısi. Astana, 2007).Osy tusta arameıler týraly túsinik bere ketkenniń artyqtyǵy joq. Olar b.d.d XIV ǵa­syrda Sırııaǵa kep turaqtap, semıtterge sińis­ken jurt. Bul qaýym týraly birinshi ǵasyr avtory Gaı Plınıı Sekýnd tómengideı derek qaldyrdy: «Ol ózenniń (Aqsart-Syrdarııanyń – Á.S.) arǵy ja­ǵyn­da skıf halyqtary turady. Parsylar olarǵa ortaq esim «saq» degen ataý berdi, ertedegiler olar­dy arameılikter dep atady. Olardyń taıpa­laryna san jetpeıdi, parsylar sııaqty ómir súre­di. Ol taıpalardyń arasyndaǵy eń belgilileri – saqtar, massagetter, daqtar, essedondar, astaqtar, gemodottar, arımaspııler, antakattar jáne basqalar» (Plınıı. Estestvennaıa ıstorııa. VII (19) //K.Es­maǵambetov. Kóne Qazaqstandy kózimen kórgen­der. Almaty, 1979). Demek, arameıler kól­de­neń kók atty qaımana bireý emes, b.d.d. XIV ǵasyr­larda Syrdarııada jasaǵan baıyrǵy saqtar bop shyqty. Jazýlary b.d.d. XII ǵasyrda paıda boldy. Arameı jazýy men túrik jazýyndaǵy uqsas 11 tańba birinen birine aýysqan emes, ortaq bastaýdan alǵandary bolýy da múmkin. Ol kezde qoldanysta qandaıda bir jazý bolǵan sııaqty. Birinshi Túrik qaǵandyǵyn 571-582 jyldar ara­lyǵynda bılegen Taspar qaǵan ordasynda soǵ­dy saýdagerleriniń yqpaly kúshti bolǵany anyq. Taspar solardyń yqpalymen býdda dinin qa­byl­dap, býdda dininiń kitaptaryn túrikshege aýdartty. Ol dúnıeden ushqanda basyna kóteril­gen eskertkish te soǵdy árpimen qashaldy. Osy jaǵdaılar Birinshi Túrik qaǵandyǵynda soǵdy jazýy qoldanysta bolǵanyna ılandyrady. Osy derekter negizinde V.A.Lıvshıs, S.G.Klıash­tor­nyılar túrki álipbıi soǵdy kýrsıv jazýy negizinde qalyptasty degen pikir ustanyp, túrik jazýynyń jolyna bóget qoıyp, óresin taryltyp otyr. Alaıda, V.A.Lıv­shıs dáleldemeleri sendirmeıdi. Soǵdy jáne túrik álipbıi tabıǵaty basqa jazýlar. V.A.Lıvshıstiń túrik jazýyn soǵdy jazýynyń «aınalyq kóleńkesi» deýi kúlki týǵyzady. Qys­qa­sy, Lıvshıs uqsastyq tapqan 22 árip te kóńilge qonbaıdy. Soǵdy jazýy bar-joǵy V ǵasyrda paıda boldy, al túrik jazýy­nyń tamyry áride jat­qany anyq. 759 jyly El Etmish Bilge qaǵanǵa (Moıyn-chor) qoıylǵan «Selenga tasy» eskertkishiniń 21-shi jolynda tómengideı asa qundy silteme bar: «myń jyldyq, túmen kúndik bitigimdi, biligimdi sonda jazyq tasqa jarattyrdym». Qaǵan túrik jazýynyń «myń jyldyq» tarıhy baryn atap kórsetedi. «Myń jyldyq» tirkesin birneshe myń­jyldyq dep emes, týra maǵynasynda «bir myń jyl» dep túsinsek, ǵun dáýirine ıek artady. Qy­taılar ǵundarda «jazý joq» deı otyryp, súıekke kertip jazatyn «kegý», aǵashqa kertip jazatyn «kemý» degen jazýlary bolǵanyn aýyzǵa alady. Ǵun shanıýıleriniń qytaı saraıyna hat joldap turǵany da Ǵun tarıhynan belgili. Maý­dýn­nyń qytaı patshalary Ǵaý Hyýǵa, Vyn-dıge joldaǵan hattarynyń mátini ǵylymı aınalymda bar (Sıýńný. Almaty, 1998). Hýlýǵý táńirquttyń da hatynyń mazmuny saqtalǵan (Sonda). Olar qytaı ıeroglıfimen jazylsa, ǵun tarıhyn hattaýshylar ony atap ótpeýleri múmkin emes-ti. Irgedegi qytaılar ǵun jazýy týraly ashyp aıtpaı, bar men joqtyń arasyndaǵy bultalaqqa salsa, úndiniń ataqty «Ganjýr» ensıklopedııasy ǵundardyń álipbıin «hono árpi» dep atapty (Q.Sartqojauly. Baıyrǵy túrik jazýynyń genezısi. Astana, 2007).Osy oraıda L.Gýmılev oı toqtatarlyqtaı mándi derek usynady. 245 jáne 250 jyldary Kambod­joǵa elshi bop baryp qaıtqan Kan Tan, sol óńirde Fýnan degen bektik baryn aýyzǵa ala kelip: «Olarda kitap bar, muraǵatta saqtaıdy. Olardyń jazýy hýn jazýyna uqsas» degen (L.Gýmılev. Hýnný. Hýnny v Kıtae. M, 2003).Qytaı elshisi ǵun jazýyn jaqsy bilgeni baıqalady. Ol jazý, shamasy ońtústik ǵundardyń arasynda saqtalǵan bolsa kerek. Kharoshthı jazýyn da, ǵun jazýyn da kóne úndi jazýymen jalǵastyra sóıleý – mán bermeı attap ótetin másele emes. Al kóne úndi jazýy – arııler aýyp kelgenge deıin qoldanysta bolǵan dravıd túrikteriniń jazýy ekeni daýsyz. Paıym­daýymyzsha, túrik jazýynyń túbiri ǵun jazýynda, túǵun jazýynyń biri dravıd jazýynda bolýy ábden múmkin. Osy rette kharoshthı jazýy dep paıymdalǵan Esik jazýyn bótensinýge bolmaıdy. Onyń tańbalanýy túrki áripterimen birdeı, tek oqylýy, dybystalýy basqa. Talaı etnıkalyq toǵysý – ajyraýdy bastan keshken qaýymdarda til­dik ózgeristerdiń bolýy zańdy. B.d.d. III my­ńyn­shy jyldyqta soltústik-batys Úndistanda, Indy jazyǵynyń batysynda Harappo, Mahandjo-Daro qalalyq mádenıeti dúnıege keldi. Keskindi músinshelerden, alqalardan, mórlerden protodravıd jazýlarynyń tańbalary kezikti. Olar eki qabatty úıler salýmen, kanalızasııa júıe­lerin ıgerýmen erekshelenedi. Arheologııa­lyq qazba jumystarynan kezigetin zattyq aıǵaqtar olardyń Altaı, Saıan, Baıqal, Ońtústik Sibir jádigerlikterimen tyǵyz baılanysty ekenine kóz jetkizedi. Aldymen, saz balshyqtan ılengen qol basyndaı Ana beınesin mysalǵa alalyq. Angara saǵasy Malta-Býretten kezikken beınelerdiń kópshiligi – amýlet-Ana beınesi. Ereksheligi, Sibir óńirinde ol múıizden, súıekten qyrnalǵan. Taǵy bir ǵajaby, Hakasııadan tabylǵan «úsh júzdi» qudaı beınesi de osynda, aıaqtaryn búgip otyrǵan qalpynda áliptelgen. Kisi basty, pil tumsyqty, jolbarys quıryqty buqa, basynyń joǵarǵy jaǵy aqbóken, tómengi jaǵy buqa qodas, ártúrli ańdardyń basy qabattasqan múıiztumsyq – «Oǵyz name» eposyndaǵy basy buqa, denesi ań Oǵyz qa­ǵan­nyń beınesin eske túsiredi. Baıyrǵy dravıd­terdiń keıingi jalǵasy tamıl, kannada, kodagý, týlý, telegý, kolamı, kon, kýı, kývı, bragýı, kýrýkh, malto taıpalary dep eseptelinedi. Olar­dyń mıfterinde topan sý tasqyny, ózderiniń tý­ǵan topyraqty tastap bir jaqtan aýyp kelgendikteri, ekinshi bir ańyzdarda sýǵa jutylǵan Lımýrııa álde Gondvana qurlyǵyn tastap shyqqandary aı­tylady. Bular da shýmerler, samarlar sııaqty Altaıdan, Ońtústik Sibirden ketken sııaqty. Parsy shyǵanaǵy men Altaı arasy oral-altaı tildi bir tekti halyqtyń ilgeri-keıin sapyryla kóshken uly dańǵyly boldy. Bireýleri ketip, ekinshileri keri oralyp jatty. Joǵaryda túrik-arameı, túrik-dravıd jazý-syzý tańbalaryn keltirip, uqsastyqtaryna nazar aýdara ótkenbiz. Sondaı jazý uqsastyǵy shýmer-túrik jazýlarynda da bar.   Shýmer belgileri              Túrik belgileri                     Sýret Asan Bahtıdiń «Shýmery, skıfy, kazahı» kitabynan alyndy. Uqsastyq kópe-kórneý. Mundaı uqsastyq arameı, dravıd belgileri men tań­ba­laryna tán. Uqsastyqtar birinen-biri aldy degendi emes, tarıhtyń bir kezeńderinde bulardyń bir ortada aralas-quralasty bolǵanyn aı­ǵaq­taıdy. Shýmer syzý tańbalary b.d.d. 2900 jyldary kórinis taýyp, 2400 jyldary júıeli jazýǵa aınaldy, dravıd túrikteriniń alǵashqy jazýlary b.d.d 2300 jyldarǵa jatsa, arameı álippesi b.d.d HII ǵasyrda qalyptasty. Bul jazý-syzýly halyq­tardyń qaı-qaısysy da baıyrǵy otandary Altaıdan qaısybir tańbalardy ózderimen birge ala ketken. Sol tańbalardy álipbılerine engize otyryp, jańa jazý qalyptastyrǵan. Ońtústikke aýyp barǵan kóshpeli qaýymdar arasynda jazýdyń erte qalyptasýy Egıpet áseri bolsa kerek. Al Altaıda tańba belgileri óte erte damyǵanmen, onyń júıeli jazýǵa aınalýy keıingi kezeńderge silteıdi. О́rkenıettiń damý joldaryn oı eleginen ót­ki­zip kórsek, kórshi memleketter men qaýymdar yq­paly, bıleýshilerdiń ıgi básekelestigi bolmaı qoı­maıtyn sııaqty. Máselen, Assırııa patshasy Ashshýrbanıpal óziniń kitaphanasyna shýmer jazýy taqtaı­shalaryn jınatyp, oqyp otyrǵan. Shýmer áserimen osy óńirdiń úlken-kishi memleketterinde, tipti taıpalyq qaýymdastyqtarynda tól jazýlar paıda boldy. Olardyń da bir-birinen alǵany az emes, biraq anadan aldyń, mynadan aldyń degen áń­gime joq. Al túrikterdiń óz álipbıin oılap tap­qanyna kúdiktený, túriktiń oılaý qabiletine kúdik­tený – evrosentrızmniń sarqynshaǵy demeske laj joq. Prototúrik jazýy qytaı jazýlarymen bir shamada paıda bolǵan syńaıly. Henan ólkesiniń Sıaotýn aýyly irgesinen tabylǵan Shan memle­keti­niń pıktografııalyq jádigerlikteri – qurbanǵa sha­lynǵan maldyń súıegine, tasbaqa súıegine ja­zyl­ǵan jazýlar – qytaı ıeroglıfiniń bastaýy dep baǵalanady. Bul jazýlar b.d.d HIII ǵasyr dep tań­balanǵan (Istorııa Vostoka. M, 1997). Q.Sart­qo­ja­uly jınastyryp, bir júıege keltirgen túrik álemine qatysty qyrýar tańbalar áli talaı zertteýlerge muryndyq bolary sózsiz. Solardyń arasyn­da Saryózenniń soltústik jap­sarynan ta­byl­ǵan qalaıy qańyltyrdaǵy tańba­lar. Qytaı ǵalym­dary ony In, Chjoý dáýirine jatatyn kósh­peli taıpalardyń murasy dep taýyp otyr. Al In memleketiniń tarıhy b.d.d XIV ǵasyrdan basta­la­tyny belgili. Bul óńirde ejelgi zamandarda Ǵun memleketiniń quramyna engen laýlen, baıan taıpalary jasaǵany anyq. Qalaıy qańyl­tyr­ǵa 22 tańba shenelgen. Olardyń bári de túrik bitiktas jazýlarynyń tańbalaryna saı kep tur. Al ǵundar men túrikterdiń mekeni Chende, Jehedan kezdesken úshkil bákidegi 45 tańbanyń 20-sy Eýropadaǵy etrýsk, 20-sy Orta Azııa, taǵy bir 20-sy Orhon tańbalarymen birdeı bop shyqty. Bákidegi tańbalar b.d.d VII-IV ǵasyr jádigerligi dep tabylyp otyr. Kitapqa engen VIII, H kesteler negizinde biraz mándi qorytyn­dylar shyǵarýǵa bolady. Saryózen tańba­larynyń Eýropaǵa b.d.d VIII ǵasyrda uzaǵan skıfterden, tipti odan da ertede b.d.d. HIII ǵasyrda áýeli Kishi Azııaǵa kelip, keıin Troıanyń tiri qalǵan batyry Eneımen Rım topyraǵyna aýǵan etrýsklerden kezdesýi oı qoz­ǵamaı qoımaıdy. Qıyr ketip, arqany syrt salǵan qaýymdardyń bireýlerdiń tańbalaryn «arqalap kóship» ne azaptary bar, olar tańba áketpegen, Saryózen, Mońǵol, Altaı ejelgi kósh­peli taıpa­larynyń ortaq murasy jazý áketken. Sóıtip, prototúrik jazýynyń alǵashqy nusqaýlary b.d.d. HIII ǵasyrda kórinis tapty deýge sebep jetkilikti. Olar Ǵun, Úısin memleketterinde qoldanysta bop, ońtústik ǵundar arasynda jáne Jetisýda saqtal­ǵan. «Hannama» jylnama­synda kezdesetin Laýshan, Hýhane táńirqut hattarynyń úzindi­leri, Úısin kúnbıleriniń Han saraıyna joldaý­lary ǵun jazýynyń keń kólemde qoldanylǵanyn aıǵaqtaı­dy. Onyń kóz úırengen qalypty jaǵdaı bolǵany sonshalyq – jylnamashylar ǵun, úı­sin­derdiń qaı tilde, qandaı álipbımen jazǵa­nyn táp­tishtep jatpaǵan. Talas jartastarynda saq­tal­ǵan úısin jazýlarynyń nusqalaryn Batys túrik qaǵandary elshilik qarym-qatysta erkin qoldandy. 568 jyly túrik elshileri Vızantııa ımperatory Iýstın II-ge tapsyrǵan hatyn Menandr Protektor «skıf jazýy­men» jazylǵan dep kórsetken. S.G. Klıash­tornyıdyń aq qaǵazǵa qara sııamen jazylǵanǵa kúmán keltirip, asyly «soǵdy» jazýymen jazyl­ǵan shyǵar deýin túsiný qıyn. Túrikterdi skıf dep jazý Vızantııa daǵ­dysy ekenine Anna Komına kitaby kýá. Hat, sha­ma­­laýymyzsha, Talas túrik jazýymen jazylǵan. Ánes SARAI. (Sońy. Basy ótken nómirlerde).
Sońǵy jańalyqtar

Pavlodarda taǵy da qus tumaýy tirkeldi

Aımaqtar • Búgin, 16:00

Urlanǵan 28 kólik tabyldy

Oqıǵa • Búgin, 15:11

Qazgıdromet aldaǵy qysqa boljam jasady

Qazaqstan • Búgin, 14:11

Atyraýda 23 adamdy shaıan shaqqan

Aımaqtar • Búgin, 13:35

Túrkistan oblysynda brakonerler ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:40

Aqtaýda er adam bıikten qulap mert boldy

Aımaqtar • Búgin, 10:53

Sport jańalyqtaryna sholý

Sport • Búgin, 09:11

Bárimiz bir aspannyń astyndamyz

О́ner • Búgin, 09:10

Sýretshiler úıi ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:08

Bal bulaq bolyp aqty

Aımaqtar • Búgin, 09:07

Ońaılyqpen em qonbaıdy

Medısına • Búgin, 09:05

Bárekeldi, Vıktorııa!

Sport • Búgin, 09:02

Taı elinde qola medal buıyrdy

Sport • Búgin, 09:00

Seısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 08:57

Mazmun men sapaǵa mán berilse

Bilim • Búgin, 08:55

Atyraý oblysy «sary» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 08:54

Salada sheshimin tabar is kóp

Bilim • Búgin, 08:52

Bala súıý – baqyt

Qoǵam • Búgin, 08:50

Qamba toldy astyqqa...

Aımaqtar • Búgin, 08:49

Barlyq salada ósim bar

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Erekshe balalardy elegender

Aımaqtar • Búgin, 08:43

Uqsas jańalyqtar