CNN arnasynyń málimetinshe, Tramptan basqa sammıtke qatysýshylardyń bári klımat ózgerýi men jahandyq jylynýdyń kún tártibinde turǵan másele ekenine kelisken. Áıtse de, AQSh-qa qatysty saýda-sattyq máselesinde oń ustanymda qalǵan syńaıly.
GFR kansleri Angela Merkel sammıttiń jabylýy kezinde: «О́kinishke qaraı, AQSh klımat kelisimin tastap shyqty nemese solaı jasaýǵa múddeli ekenin málimdedi», ‒ degen bolatyn. CNN-niń habarlaýynsha, G20-nyń 19 múshesi Parıj kelisimin jalǵastyra beretinine ýáde bergen. Alaıda, AQSh kelisimnen shyqsa da, aýaǵa bólinetin kómirqyshqyl gazy mólsherin azaıtýǵa talpynatynyn jetkizdi.
«Sammıtten keıin Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın klımat ózgerýin «basty másele» dep atap, Merkeldiń «jaqsy ymyraǵa» kelgenin aıtty. «AQSh shyqsa da, olar bul máseleni talqylaýdy jalǵastyra beredi. Menińshe, bul oń sheshim jáne muny Angela Merkeldiń tabys-
ty qadamy retinde esepteýge bolady», ‒ dedi Pýtın. Brıtanııa premer-mınıstri Tereza Meı de AQSh-tyń ustanymyna kelispeıtinin bildirip, Trampty asyqpaı oılanýǵa shaqyrdy. Al Kanada premeri Djastın Trıýdo «áleýetti ekonomıkalyq damý men qorshaǵan ortany qorǵaý qatar júredi», dep aıtty», ‒ delingen CNN-degi maqalada.
Time jýrnaly AQSh-tyń Parıj kelisiminen bas tartýy basqa elderdiń birlese, burynǵydan áleýetti jospar qabyldaýǵa ákelgenin jazady.
«Jyl basynda Prezıdent Tramp AQSh-ty Parıj kelisiminen shyǵatynyn málimdegende, bul jaıtty jahandyq jylynýǵa qarsy saıasatty álem boıynsha qoldaıtyndar máselege kedergi keltiredi dep qaýiptengen. Alaıda, Tramptan basqa álemniń ozyq ekonomıkasynyń kóshbasshylary G20 sammıtine jınalyp, taza energııa óndirý men klımat ózgerýine qatysty Parıj kelisimine saı áreket etetinin qaıta naqtylady», ‒ dedi Time.
BBC agenttigi álem kóshbasshylary Tramptyń pikirin ózgertýge qaýqary jetpedi dep esepteıdi.
«Germanııada ótken G20 sammıtinde 19 eldiń basshylary AQSh-tyń shyǵyp ketkenine qaramastan, ózderiniń klımat ózgerýine baılanysty Parıj kelisimine adaldyǵyn bildirdi. Gambýrgtegi kelissózderdiń sońǵy kúninde tyǵyryqqa tirelgendeı bolǵan, alaıda, aqyrǵy kelisimge qol jetkizildi. Onda Prezıdent Donald Tramptyń basqa elderdiń ustanymyna qaramastan, Parıj kelisiminen shyǵatynyn kórsetti», ‒ dep málimdedi BBC arnasy.
Donald Tramp kómirqyshqyl gazyn azaıtý saıasatynan bas tartý óziniń basty ustanymy ekenin áldeqashan málimdegen. Onyń aıtýynsha, Parıj kelisimi AQSh úshin ońtaıly emes. Ári Aq úı basshysy jahandyq jylynýǵa sene qoımaıtynyn burynnan beri aıtyp keledi. Tramp bul másele AQSh-tyń básekege qabilettiligin azaıtý úshin Qytaı tarapynan uıymdastyrylǵan másele dep esepteıtinin 2012 jyly tvıtterge jarııalaǵan-tuǵyn.
Jalpy, Parıj kelisimi BUU-nyń klımat ózgerýi jónindegi konvensııa aıasynda 2015 jyly qabyldanyp, bir jyldan keıin qol qoıylǵan-dy. Qujat 2020 jyldan bastap álem elderin aýaǵa bólinetin kómirqyshqyl gazy mólsherin azaıtýǵa mindetteıdi. Búgingi tańda oǵan álemniń 195 eli qol qoıyp, 153-i bekitti. Kelisimniń basty maqsaty ‒ jahandyq jylynýdy 2 gradýs Selsııden tómen deńgeıde ustap qalý.
Álem elderiniń AQSh-tyń mundaı sheshimine alańdaýynyń negizi bar. О́ıtkeni, jahandyq jylyný 2 gradýs Selsııden asyp ketse, teńiz deńgeıiniń kóterilip, sý jaǵalaýdaǵy qalalardy shaıyp ketedi. Bul týraly ǵalymdar kóptegen zertteýler jasap, áldeqashan dabyl qaǵyp úlgergen-di. Qazirdiń ózinde klımat ózgerýiniń áseri orasan zııan tıgizip otyrǵany belgili. Máselen, keıingi kezdegi álem temperatýrasynyń 0,5 gradýsqa kóterilýi Antarktıda muzdyqtarynyń opyrylyp, jedel erýine ákelip soǵýda. Tipti, buryn muz basyp jatatyn aımaqtar búginde qara sýǵa aınalǵan. Munyń «domıno áseri» de bar. Sondaǵy sý jalpy muhıt temperatýrasyn jylytyp, olardy Antarktıda astyna aparyp, muzdyń erýin odan ári jedeldetip keledi. National Geographic jýrnaly alda-jalda osyndaı úrdispen kete berse, 2100 jyly teńiz deńgeıi 1-2 metrge kóterilýi múmkin ekenin aıtady.
Negizi, Antarktıda muzy túgeldeı erise, jer betin sý basyp qalý qaýpi bar. Alaıda, ázirge eń kóp zııan shegip otyrǵan ‒ Batys Antarktıda bóligi. Ondaǵy muzdyqtar sany azaıyp barady. Máselen, Larsen A jáne B muzdyqtary túgeldeı opyrylyp, ashyq muhıtqa aǵyp ketti. Qazirgi tańda Paın araly muzdyǵy da sonyń kebin kııýi yqtımal. Álemdegi muhıt deńgeıin 1 metrge kóterýge qabiletti Týeıts muzdyǵy da úlken qaýiptiń aldynda tur.
Bul ‒ Antarktıdanyń batys bóligine ǵana qatysty. Máńgi aq kontınent muzynyń negizgi bóligi onyń shyǵysynda ekeni málim. Buryn ǵalymdar Shyǵys Antarktıda qaýipten aman dep eseptep kelgen. Keıingi júrgizilgen zertteýler ondaǵy jaǵdaıdyń máz emes ekenin kórsetti. 2015 jyly avstralııalyq ǵalymdar Shyǵys Antarktıdaǵa attanyp, biraz derekterge qol jetkizdi. Máselen, erigen jaǵdaıda teńiz deńgeıin 4 metrge deıin joǵarylatatyn Totten muzdyǵy astynan jyly muhıt sýy aǵyp jatqany anyqtalǵan. Iаǵnı, bul ‒ alyp muzdyq astynan erı bastady degen sóz. Alda-jalda atalǵan muzdyqtardyń erýi toqtamasa, endi bir ǵasyrdan keıin jaǵalaýlarda ornalasqan álemniń alpaýyt qalalary sý astyna ketýi múmkin. Endeshe, kómirqyshqyl tutynymyn azaıtý ‒ kún tártibinde turǵan úlken másele.
Qazaqstan da bul máselege beı-jaı qaraǵan emes. Elimiz Parıj kelisimine qol qoıyp, aldaǵy ýaqytta osyǵan baılanysty jumys atqaryp keledi. Byltyr Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaev «Jańartylatyn jáne balamaly energııa kózderin damytý baǵdarlamasyna sáıkes, olardyń úlesin 2020 jylǵa qaraı 3 paıyzǵa, 2030 jylǵa deıin 30 paıyzǵa, 2050 jylǵa qaraı 50 paıyzǵa jetkizý kózdeledi», ‒ dep málimdegen bolatyn. Sonyń nátıjesi shyǵar, el aýmaǵynda birneshe balamaly energııa óndiretin stansalar salynyp, olardyń keıbiriniń qurylys jumystary bastalyp ketti. Osy oraıda, Astanada ótip jatqan EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń taqyryby «Bolashaqtyń energııasy» bolýy Qazaqstannyń álemdi alańdatqan máselege beı-jaı qaramaıtynyn kórsetse kerek.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
