ÚKIMET «Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

О́nerkásiptik ınvestısııa – ekonomıkalyq damý kepili Jyldan-jylǵa damı túsken Qa­zaq­stan ekonomıkasyn jedel ósip kele jatqan jas balanyń beınesinde elestetýge bolady. Balanyń durys ósýi úshin, árıne, eń aldymen tamaq qajet. Al qazirgi ýaqyttaǵy Qazaq­stan ekonomıkasynyń basty qoregi ınvestısııalar ekendigi túsinikti. Nege? Sebebi, Qazaqstan ekonomıkasy qazirgi ýaqytta óziniń tabıǵı shı­kizattyq resýrstaryn tolyq kóle­min­de ashyp, ony tıimdi jaǵdaıda ıge­rý úshin elimizge kóptegen ká­siporyndardyń jańa túrleri, olar­dyń ónimderin syrtqa tasymal­daı­tyn jańa temir joldar men avtokólik joldary, elimizdiń jan-jaqty kemeldene damýy úshin jańa tehnologııalarǵa negizdelgen basqa da ınfraqurylymdar men qural-jab­dyq­tar qajet etilýde. Mine, osylar­dyń barlyǵyn alyp kelip ornatýǵa, qajetti qurylystardy júrgizýge birinshi kezekte qarjy qajet ekeni túsinikti. Jan basyna shaqqanda ınvestısııa tartý jóninen bizdiń elimiz TMD boıynsha kósh bastap keledi. Táýel­siz­dik alǵannan beri elimizge 120 mıllıard dollardan astam sheteldik tikeleı ınfestısııalar quıylǵan eken. Mine, osy qarjyǵa elimizdiń shıkizat salasynda úlken ózgerister júrip, osynyń nátıjesinde Qazaq­stan munaı men gaz, astyq, birqatar tústi jáne qara metallýrgııa ónim­derin eksporttaý jóninde álemdegi aldyńǵy qatarly elderdiń arasynan oryn alǵandyǵy belgili. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha endi shıki­zattyq emes sektordy kóterýge kóp kúsh jumsap jatyrmyz. Elimizdiń ekonomıka salasyndaǵy basty qu­jaty bolyp esepteletin 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdar­la­masynyń ózi osy maqsatty júzege asyrýǵa arnalyp otyr. Atalǵan baǵdarlamanyń aıasynda ótken jyldyń ózinde 152 ınvestı­sııalyq jobanyń júzege asqandyǵy belgili. Al ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda ǵana 75 jańa joba qatarǵa qosyldy. Bul degenińiz 6 aıdyń ishinde ǵana elimizde osynshama jańa óndiris oryndary, ónimdi óńdeý isimen shuǵyldanatyn kásiporyndar  paıdalanýǵa berildi degen sóz. Mine, osylardyń barlyǵy ekonomıkamyzǵa tartylǵan ınvestı­sııa­lardyń nátıjesinde múmkin bol­dy. Endigi mindet osy yrǵaqty saq­taı otyryp, elimizdiń óndiristerin jańǵyrtý, osylaısha Qazaqstandy álemdegi básekege qabiletti elderdiń birine aınaldyrý, birte-birte shıki­zat­tyq elden ónim óńdeýshi elge aýysyp, ol ónimderdi syrtqy rynok­tarǵa sátti jaǵdaıda shyǵarý bolyp tabylady. Bul asa mańyzdy, jemisti nátıjeleri ýaqyt óte kórinetin stra­tegııalyq mindet. Osy mindetti jú­zege asyrý úshin Qazaqstan Úkimeti elimizge sheteldik tikeleı ınvestısııalar tartý máselesine, ásirese, ony shıki­zattyq emes sektorǵa tartý máse­lesine birinshi kezekte nazar aýdarýda. Osy aptada Úkimet basshysy Ká­rim Másimov ótkizgen otyrysta bul másele taǵy da sóz boldy. Jemisti nátıjeler de joq emes eken. Negizi ta­qyrypta baıandama jasaǵan Pre­mer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshevtiń aıtýyn­sha, údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damýdyń memlekettik baǵdar­lamasy iske qosylǵan birjarym jyl ýaqyttan beri el ekonomıkasynyń óskeleń áleýeti, ınvestısııa tartý múmkindikteri kóptegen elderge ta­nyst­yrylǵan. Jıyrmadan astam sheteldik ınvestorlardyń qatysýymen halyqaralyq bıznes-forýmdar ót­kizil­gen. О́tken jyly ǵana Qazaq­stanǵa 5 myńǵa jýyq sheteldik ınvestorlar kelip, bizdiń jaǵdaıy­myzben tanyssa, bıylǵy jyldyń 8 aıynyń ishinde ǵana olardyń sany 10 myńǵa jetken. Solardyń arasyn­da Fransııanyń, Ońtústik Koreıanyń, Qytaıdyń iri kompanııalarymen ke­lis­sóz júrgizýde tabysty nátıje­lerge qol jetkizildi. Mundaı jumys Germanııa, Japonııa jáne Taıaý Shyǵys elderindegi kom­panııalarmen de qyzý jolǵa tústi. 2010 jyly álemniń 12 tilinde aqparattar men máli­metter beretin ulttyq ınvestısııalyq veb-saıt iske qosyldy. Bul saıt­ta bızneske qa­jet­ti barlyq aqpa­rattar, so­nyń ishinde, árbir óńir­degi kommý­naldyq qyzmet baǵa­syna deıin berilgen. 8 aıdyń ishin­de bul saıt­qa álemniń 140 elinen 43 myńnan astam kirý tirkelgen eken. Solar­dyń ishinde 100-ge tarta áleýetti sheteldik ın­ves­tor­lar­dyń su­raq­taryna naq­ty jaýaptar berildi. Investısııalyq zań­­dylyqty odan ári jetildire túsý maqsa­tyn­da arnaıy ekono­mı­kalyq aımaqtar tý­raly jańa zań qabyl­dandy. Sóıtip, elimiz­diń sheteldik ınves­tor­larǵa tanymal­dy­ǵy arta túsýde. Mine, osyndaı jan-jaqty, ár­tarapty júrgizilgen jumystardyń nátıjesinde búkil álemdi daǵdarys meńdep, tikeleı sheteldik ınves­tı­sııalardyń aǵymy eki esedeı tó­mendegen 2007-2009 jyldardyń ózin­de Qazaqstan sheteldik tikeleı ın­vestısııalardyń rekordtyq kóle­min tartýǵa qol jetkize aldy. Sonyń ishinde údemeli ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy iske qosylǵan sońǵy kezderi óńdeý ónerkásibine kelip jatqan ınvestısııalardyń kólemi arta túskendigi baıqalady. Máselen, metallýrgııa salasyna kelgen sheteldik tikeleı ınvestısııalar kólemi 12 paıyzǵa, elektr qýatyn óndirý men elektrondy qural-jabdyqtar óndi­ris­terinde 16 paıyzǵa óse túsken. Qazirgi kúni ınvestısııa tartýdyń ádis-tásilderin odan ári jetildire túsý maqsatynda bizge básekeles bo­latyn elderdiń tizimi jasalyp, olar­daǵy osy máseleniń jolǵa qoıylýy zerttelindi. Mundaı básekelester arasynda bizben kórshiles jáne bir aýmaqta ómir súretin Reseı, Ýkraına, Ázerbaıjan, Grýzııa, О́zbekstan sekildi elder bar. Qazirgi kúnderi sheteldik tikeleı ınvestısııalar úshin tartys álem elderiniń arasynda barǵan saıyn kúsheıip keledi. Sebebi, Eýropa elderindegi ahýaldyń nasharlaýyna baı­la­nysty onyń aýqymy tómendeı túsedi degen boljamdar bar. Máse­len, kóptegen bilikti sarapshylar 2012 jyly álem ekonomıkasyndaǵy jaǵdaı qazirgige qaraǵanda aýyrlaı túsetindigin aıtyp otyr. Solardyń keıbireýiniń sózderine qulaq túre keteıik. Ulybrıtanııanyń burynǵy qar­jy mınıstri A.Darlıng: «Grekııa­nyń memlekettik qaryzynyń shamadan tys ulǵaıýy bul eldiń defolttan qashyp qutyla almaıtyndyǵyn kór­setedi. Sondyqtan eýromaımaq elde­ri­niń basshylary tıisti sharalardy dereý qabyldaýy qajet. Meniń oıymsha, olar bul qaterdi tym kesh túsinip otyr. Eýropalyq kóshbasshy­lar 2008 jylǵy qarjy daǵdary­synan eshbir qorytyndy shyǵara almaǵan sekildi. Áıtpese, qazirgi qaterdiń aldyn alýǵa ábden bolar edi dep esepteımin. О́kinishke oraı, biz oǵan tym keshigip qalyp otyrmyz. Al AQSh prezıdenti Barak Obama Eýropanyń ortaq aqshasy bolǵany­menen onyń ortaq ekonomıkalyq saıa­satynyń qalyptaspaǵandyǵyn aıt­qan. Onyń pikirinshe, bul jaǵdaı aldaǵy ýaqytta úlken problema­lardy týdyra beretin bolady. «UBS» kompanııasy shıkizat ry­noktary taldaý bóliminiń basshysy D.Shnıder: «Álemdik ekonomıkanyń qazirgi jaǵdaıy osydan 6 aı buryn­ǵyǵa qaraǵanda aýyrlaý bolyp otyr. Osy jaǵdaıǵa baılanysty negizgi shıkizat ındeksteri qazirgiden 10-15 paıyzǵa tómendeıtin bolady. Árıne, bul tómendeýdiń túbi emes. Jaǵdaı ońalmasa bul quldyraý odan ári jalǵasa bermek». Álemniń ekonomıkalyq jaǵdaı­lary týraly aıtylǵan mundaı qaýip-qaterge toly pikirlerdi odan ári jalǵastyra berýge bolady. Al munyń bizdiń elimizge de áser etetindigi aıqyn. Úkimet otyrysynda mine, osyn­daı faktorlardyń áserinen ústimiz­degi jyly elimizge keletin sheteldik tikeleı ınvestısııalar aǵymynyń azaıý qaýpi joq emes ekendigi de basa aıtyldy. Árıne, ne bolsa da «kóppen kór­gen uly toı» deımiz. Biraq qamsyz otyrýǵa taǵy bolmaıdy. Sondyqtan Úkimet elimizdiń shıkizattyq emes sektoryna ınvestısııa tartýdyń ulttyq josparyn ázirledi. Ol tórt taraýdan turady. Osy máselege baılanysty óz sózinde Áset Isekeshev ınvestısııa tartýdaǵy elimizdiń básekelesterin zerttep, olar qoldanatyn neǵurlym tıimdi ádis-tásilderdi engizý jóninde sheshim qabyldanǵandyǵyn aıtyp ótti. Sonyń biri ınvestorlarǵa qoldaý kórsetýdiń qosymsha shara­laryn qarastyratyn «Arnaýly rejim» tártibin engizý bolyp otyr. Bul rejim negizinen strategııalyq-ınves­tısııalyq jobalarǵa qatysty qolda­nylatyn bolady. Mundaı joba­lardyń tizimin Úkimet óz qaý­lysymen bekitedi. Strategııalyq ınvestısııalyq jo­balardy irikteýdiń tıisti ólshemderi jasalynǵan. Ol joba «Investısııalar týraly» zań talaptaryna sáıkes kelýi tıis. Ekinshiden, salynatyn ınvestısııanyń kólemi 50 mıllıon dollardan joǵary bolýy kerek jáne iske qosylatyn joba joǵary tehnologııalyq ónimder túrin shyǵarýǵa qabiletti bolýy tıis. Mine, osyndaı jaǵdaıda olar múlik jáne jer salyǵynan bosaty­latyn bolady. Mundaı jeńildikterdi qoldaný merzimi tıisti esepteýler arqyly aıqyndalady. Sonymen qatar, mundaı jobalar memlekettik tapsyrystarmen de qamtamasyz etiledi. Munymen qosa, keıbir jaǵdaı­larda áleýmettik turǵydan mańyzdy dep tabylǵan óńirlerde ornalasatyn jobalarǵa ónerkásiptik sýbsıdııalar berý máselesi de qarastyrylyp otyr. Qazirgi kúni elimizben yntymaq­tastyq ornatqysy keletin kóptegen ınvestorlar eldiń óńdeý salasyna ózderiniń ınvestısııa salýǵa ázir ekendigin, biraq sol ınvestısııa­laryn qaıtaryp ala alamyz ba dep qaýiptenetindigin, buǵan Qazaqstan zańdylyǵynyń turaqtylyǵyn qam­ta­masyz etetin tıisti normalardyń jetildirilmeı otyrǵandyǵy sebep bolatyndyǵyn keltirgen. Máselen, elimizde sońǵy ýaqyttardan beri jumys isteı bastaǵan  100 jańa ınvestordyń 80-i osyndaı qaýip bildirgen. Sondyqtan «Investısııalar týraly» zańǵa osynyń aldyndaǵy 1994-2004 jyldar aralyǵynda ju­mys istegen zań turaqtylyǵy tý­ra­ly normany qaıta engizý usynylady. Tek bir ereksheligi, buryn bul norma shıkizattyq saladaǵy ınvestorlar úshin de qoldanylǵan bolatyn. Árı­ne, ol kezde elimizde údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasy sekildi arnaýly stra­tegııalyq qujat bolǵan joq. Endi osy qujattyń negizinde mundaı yntalandyrý faktoryn shıkizattyq sektordaǵy ınvestorlarǵa emes, tek qana óńdeý salasyna keletin ınves­torlarǵa qoldanýǵa bolar edi. О́ıt­keni, shıkizattyq sektorǵa qaraǵan­da ónimdi óńdeý salasynyń táýekeli qashanda zor bolyp keledi. Onyń ústine munda salynǵan qarjynyń qaıtarymy da uzaq merzimdi quraı­dy. Mine, osyny eskere otyryp bul normany 10 jyl merzimge deıin qaıtadan qoldaný qajet bolyp otyrǵan sekildi. Árıne, jańadan iske qosylatyn bul jospar aıasynda qarastyry­latyn sharalar joǵaryda aıtqany­myzben ǵana shektelip qalmaıdy. Jospardyń ınvestorlar úshin basqa da jaǵymdy jańalyqtary bar­shylyq. Sonymen qatar, jospardy naqty júzege asyrý úshin onyń naqty kórsetkishteri de belgilengen. Máse­len, 2014 jylǵa taman shıkizattyq emes sektorǵa keletin ınvestısııa kólemin bazalyq jyl bolyp taby­latyn 2009 jylǵa qaraǵanda 15 paıyzǵa ósirý josparlanyp otyr. Mundaı jaǵdaıda 2011 jyldan bastap salaǵa keletin tikeleı ınves­tısııalardyń kólemi ár jyl saıyn 3,8-4 paıyz aralyǵynda ósip otyrýǵa tıisti. Sonymen qatar, ınvestısııa tartýdaǵy jaýapkershilik mınıstr men ákimge, sonymen qatar sheteldik elshilikterge tikeleı júkteletindigin aıtýǵa bolady. Bul tarap olardyń qyzmetin baǵalaýdaǵy reıtıngtik kórsetkishterge qosylady. Sóıtip, el ekonomıkasyn odan ári damytý, onyń básekelestik qabiletin arttyrý, osy arqyly halyqtyń ómiri men turmysyn jaqsarta túsý úshin bizdiń óskeleń elimizge sheteldik tikeleı ınvestısııalar aýadaı qajet. Qazirgi kúni onyń joldary men tár­tibi, basymdyq beriletin salalary tolyq aıqyndalyp otyr. Suńǵat ÁLIPBAI.