О́ndirisi men óneri órge júzgen Mańǵystaý

11-12 qazanda Astanada Mańǵystaý oblysynyń kúnderi ótedi

«Ǵasyrlar kútip, ázer qol jetken azattyqtan aıyry­lyp qalmaý úshin ishki tatý­lyqty da, syrtqy tatýlyq­ty da kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilý kerek».

                                          Nursultan NAZARBAEV. *** Mańǵystaý... tarıh pen tabıǵattyń birge tolǵaǵan tamasha dastany, birge salǵan tańǵajaıyp sýreti, birge shertken taǵylymdy shejiresi. Ony tańdanbaı kórip, tamsanbaı túısinýiń múmkin emes. Bul dalanyń jel ekesh jeli de úsh júz alpys eki áýlıe birge quran oqyp, birge namazǵa jyǵylǵandaı saı-súıegińdi syrqyratyp, kúńirenip turǵandaı. Uǵymtalǵa uqtyrary kóp ulaǵatty ólke, kósegeń kógere bergeı!                                             Ábish KEKILBAIULY.   Mańǵystaý túbegi – bul tarıhy óte baı ólke, Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin ol óziniń shyn mánindegi gúldenýin bas­tan keshýde. Jer qoınaýynda mıne­raldy shıki­zat­tyń, eń aldymen, munaı men gaz­dyń mol qory­nyń bolýy arqa­syn­da, Mań­ǵys­taý ın­ves­tısııalar tartý jó­ninen el óńirleri ara­synda kóshbas­shy­lar sapy­nan kórindi. Ob­lys turǵyndary osy kezeń­di, osydan jıyr­ma jyl buryn eli­mizdiń jáne óńiri­mizdiń ekonomı­kalyq jáne geo­saıa­sı stra­te­gııasyn durys aıqyn­daǵan El­ba­sy Nur­sul­tan Nazar­baevtyń kúsh-jigeri­men oryn­dy baılanys­ty­rady. Mań­ǵys­taý elimiz­degi 16 óńirdiń ara­syn­da áleý­mettik-ekono­mıkalyq damý qarqyny boıynsha birinshi orynǵa jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damý deńgeıi boıynsha kósh­basshylyq oryn­ǵa ıe boldy. О́ńir­diń qol jet­kizgen jetis­tik­teri týra­ly ob­lys ákimi Qyrymbek KО́ShERBAEV áńgimeleıdi. – Qyrymbek Eleýuly, áńgimeńizdi Mańǵystaý oblysynyń Qazaqstannyń basqa oblystarynan ereksheligi týraly aıtýdan bastasańyz? – Ol osynaý ejelgi ólkeniń biregeıliginde. Birinshiden, óńir jaǵalaýyn Kaspıı teńizi shaıyp jatyr. Sondyqtan da biz kóp­shiligi alǵash ret iske asyrylyp jat­qan, keń aýqymdy synaq alańymen salys­ty­rýǵa bolatyn, osynaý nárli jerdi, ob­lys ekonomıkasynyń ıgiligine paıda­laný­ǵa talpynamyz. Bul úshin barlyq múmkindikter men alǵysharttar bar. Mysalǵa, bıylǵy jyly memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrý úshin tek qana bıýdjettik kózderden 73,5 mlrd. teńge, onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetten – 31,5 mlrd. teńge, jergilikti bıýd­jetten 42 mlrd. teńge qaraldy. Aǵym­daǵy jyldyń 8 aıynda ǵana ónerkásip óndirisi kólemi 1,6 trln. teńge, naqty kólem ındeksi 103,7 % qurady. Bizdiń óńir ónerkásip óndirisiniń jalpyres­pýb­lı­ka­lyq ósiminiń 16,5 %-yn qamtamasyz etedi. Bul 28 % ósim baıqalǵan Atyraý obly­sy­nan keıingi 2-oryn. О́ńdeý ónerkásibiniń kólemi 13%-ǵa ósip, búginde 40 mlrd.-tan astam teń­geni quraıdy. Ekonomıkanyń negizgi sek­to­ryn­­­daǵy eńbek ónimdiligi 12% -ǵa( (bir adam­ǵa 116,9 dan 131 myń dollarǵa deıin) ósti. Bizdiń óńir ınvestorlar úshin tar­tym­dy, mysalǵa, bıylǵy jyldyń 8 aıyn­da óńir ekonomıkasyna tikeleı 250,5 mlrd. teńge (1,7 mlrd. AQSh dollary) ınvestısııalar tartyldy. Bul rette ekonomı­ka­nyń basym sektorlarynda (munaı-hımııa, hımııa ónerkásibi, máshıne jasaý, qurylys ındýstrııasy) ótken jylǵy 385 mln. teńgeden bıylǵy jyldyń 8 aıynda 2,9 mlrd. teńgege deıin ósim baıqalady. Qory­tyn­dysynda halyqtyń jan basyna shaq­qan­daǵy ınvestısııalardyń kólemi boıyn­sha oblys ortasha respýblıkalyq kórset­kishten 2,5 esege artyp tústi. Mańǵystaý oblysynyń búgingi ekono­mı­kalyq tabystary joǵary bolsa da, men osylardy elimizdiń basshylyǵy taıaý jyldary bizdiń óńirimizde júzege asyrýdy kózdep otyrǵan budan da góri aýqymdy ekonomıkalyq jobalardyń iske asyryl­ǵan «alǵashqy qarylǵashtary» dep atar edim. Qazirgi kezde Kaspıı jaǵalaýynda mu­naı-gaz ónerkásibiniń jańa, qazirgi za­man­ǵa saı ınfraqurylymy – eks­porttyq qu­byrlar, termınaldar, te­ńizdegi munaı operasııalaryn qol­daý bazalary, keme jasaý kom­mýnıkasııalary men basqa da ny­san­dar turǵyzylýda. Biz­diń oblysymyz kólik jol­dary­nyń toǵysynda ornalasqan, sondy­q­tan da logıstıkalyq turǵydan óte qolaı­ly. Tabıǵat tartqan artyqsha syıdy paıdalanbaý orynsyz bolar edi. Son­dyq­tan da ınvestısııalardyń edáýir kólemi ha­lyq­aralyq teńiz porty bar Mańǵys­taý­ǵa tartylýy tıis. – Mańǵystaý qashan Kaspıı teńizin­de qazirgi zamanǵa saı port keshenine ıe bolady? Nelikten bizde áli kúnge deıin jalǵyz ǵana port? – Aqtaý porty – Azııa men Eýropanyń kólik marshrýt­tarynyń túıisken tusyn­daǵy asa mańyzdy strategııalyq jáne kóliktik torap. Biz bú­ginde jylyna 4 mln. tonna júk bolatyn­daı qýatyn ulǵaıtý úshin, port aýmaǵyn soltústik baǵytta ke­ńeıtýmen ju­mys­­taný­damyz. Budan basqa, Baýtıno júk porty jańǵyrtylýda, Aleksandr Bekovıch – Cherkasskıı shyǵana­ǵyn­da jáne Sartas shyǵa­na­ǵynda porttyq ınfraqurylym qurý jó­nindegi jobalar belsendi iske asyrylýda. Jýyq arada Quryq porty Kaspıı mańyn­daǵy óńirde asa iri portqa aınalmaq. Port aýmaǵynda Aqtaý arnaıy ekono­mı­kalyq aımaǵyn ashý mańǵystaýlyqtar úshin aıtýly oqıǵa boldy. «Aqtaý teńiz porty» AEA – óńirlik ekonomıkany árta­rap­tan­dy­rý­dyń basty quraldarynyń biri. Sońǵy úsh jylda AEA-nyń aýmaǵy 9 esege – 227 –den 2000 gektarǵa deıin keńeıtildi, qoldanylý me­r­zimi 2028 jylǵa deıin uzar­tyldy. Qazaqstanda alǵash ret keme jasaý zaýyty, «Qashaǵan» jobasynyń aıasynda paı­dalanylatyn metall konstrýksııa­laryn shyǵarý zaýyty salyndy. Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryn ıgerý jáne úde­meli ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý­dyń óńirlik baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda, elimizde alǵashqy bur­ǵylaý eritindilerin daıyndaý zaýyty iske qosyl­dy, sondaı-aq Beıneý astyq termı­naly t.b. óndirister paıdalanýǵa berildi. Sonymen birge, respýblıkada alǵash ret konsessııalyq negizde Aqtaý halyq­ara­lyq áýejaıynyń jolaýshylar termınaly salynyp, iske qosyldy. Ushyrý-qondyrý jolaǵyn qaıta qurylymdaý aıaqtaldy, bolashaqta jańadan ushyrý-qondyrý jola­ǵy salynbaq, bul áýejaı ınfraqury­ly­myn halyqaralyq standarttar talap­tary­na jetkizýge múmkindik bermek. – Sońǵy kezderi adaı asyl tuqymdy jylqysynyń jetistikteri el aýzyn­da. Adaı jylqysynyń fenomeni nede jáne elimiz osynaý dala tulpar­lary jaıyn­da áli kúnge deıin qalaısha bilmeı kelgen? – Bul ólkeniń óz erekshelikteri bar. Mańǵystaý 362 áýlıeniń qutty qonysy. Olarǵa ózge óńirlerden tabynýshylar kún saıyn aǵylyp kelip jatady. Mańǵystaý aımaǵy ejelgi órkenıettiń arheologııalyq, qoryqtyq, tasqa qashalǵan sýretter tárizdi eskertkishterge óte baı. Ejelgi qorymdardaǵy qoıtas, qulpytas, sarkofag, saǵdııa tam, mavzoleılerdiń sy­ry ketse de syny kete qoımaǵan músinderi kózdi qaryqtyrady. Bylaısha aıtqanda, ólke 25 myń tarıhı eskertkishterden tura­tyn ashyq aspan astyndaǵy murajaı dese de bolady. Olardyń kóbi memleket tara­pynan qorǵaýǵa alynǵan. Mańǵystaý Ústirt ústinde aıryqsha jyl­qy tuqymyn ósirýmen aınalysýda belgili deý­ge bolady. Osy jylǵy mamyr aıynda aýyl sharýashylyǵy salasy asyl tuqymdy sáı­gúlikti daıarlaýdyń arnaıy mártebesin aldy. Bizdiń sáıgúlikter res­pýblıkalyq jáne azııa­lyq báıgede eren jeńiske jetti. Shilde aıyn­daǵy Reseıde ótken Dostastyq el­deriniń kýbogynan da tabyspen oraldy. – Elbasynyń qoldaýymen ómirge kelgen «Jer-Teńiz-Aspan» yqpaldasty­ryl­ǵan megajobasy mán-mańyzy jaǵy­nan aımaqtyń ǵana emes, respýblıka­myz úshin de erekshe ról atqaratyn jasampaz joba deýge bolady. Sondaı-aq, sońǵy jyldary el qulaǵyn eleńdetip júrgen «Aqtaý Sıtı» qalasy men «Kendirli» demalys aımaǵynyń qurylys­tary jaıly ne aıtasyz? – «Jer-Teńiz-Aspan» yqpaldastyryl­ǵan megajobasy álemdik qarjy daǵdarysy kezinde de eshbir toqtaýsyz júrdi. Bul kúnderi bul jobany «Kaspıı» áleýmettik-kásip­ker­lik korporasııasy júzege asyrýda. Jalpy, bizder Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń tap­syr­masyna oraı, aımaqtyń tranzıttik áleýe­tin tolyqtaı paıdalanýdy júzege asyrýǵa jumystanýdamyz. Sol kezde temir jol, avıasııa, teńiz, avtokólik jobalary Eýropa men Azııa arasyndaǵy júk aınalymy tasqynyn joǵary­la­ta tú­se­tin bolady. Bú­gin­deri AEA-nyń aýmaǵy ınvestısııalyq jo­balarmen tolyǵa tústi. Osy jyldyń ózin­de onda 3 óndiris or­ny­nyń qu­ry­lysy bas­ta­lyp, taǵy da 17 jo­bany iske asyrýǵa ınves­tısııalyq kelisim-sharttar jasaldy. Osy joba arqyly Mań­ǵystaý tuıyqtaǵy qa­zy­naly túbek emes, toqsan joldyń torabyna aınalǵaly otyr. О́ńirde ekinshi «Kaspıı» arnaıy-ekonomı­ka­lyq aımaǵy qurylady. Onyń or­ta­lyǵy – «О́zen-Túrkimenstan memlekettik she­k­ar­a­sy» temir joly jelisin biriktiretin «Bo­lashaq» stansa­sy. «Kaspıı» energetıka­lyq habiniń ınjenerlik jelileri­niń joba­sy da­ıyn, qurylysy jaqyn arada bas­tal­maq. «Aqtaý Sıtı» qalasy qury­ly­sy­nyń jobasyn naqty iske asyrý ótken jyly bastaý aldy. Kazir ondaǵy «Aqqý» dep atalatyn birinshi shaǵyn aý­dan­nyń al­ǵash­qy turǵyn úıleriniń qury­ly­sy qar­qyn­dy júrýde. Ol jerde turǵyn úılermen qatar saýda, bıznes ortalyqtary qonaq úıler boı kóteredi. Jaqynda Táýelsiz Qa­zaq­stannyń Tuńǵysh Pre­zı­denti­niń zııatkerlik mektebi men jalpy bilim beretin eki orta mektep, úsh bala­baq­sha, basqa da áleý­mettik nysandar qury­ly­sy bas­talady. «Kendirli» kýrorttyq dema­lys aımaǵy men halyq­ara­lyq áýe­jaı­dyń syrtqy ınfraqurylym ny­sandarynyń jobalyq-smetalyq qu­jatta­ma­syn ázirleý jumysy aıaq­talý­da. Qurylys jumystary kelesi jylǵa josparlanyp otyr. – Sizdiń pikirińizshe, bola­shaq­ta ob­lystyń Kaspıı aıma­ǵyn­daǵy, álemdik deńgeıdegi róli qandaı bolmaq? – Sońǵy kezde álemdik qaýym­dastyqta Kaspıı aımaǵynyń saıası da, ekonomı­ka­lyq ta mańyzy artyp otyr. Bul birinshi kezekte aımaǵymyzǵa ener­getıkalyq re­sýrs­tardyń iri qorynyń bar­ly­ǵynan bolsa kerek. Aq­taý Kaspıı óńirin­de halyq­aralyq már­tebege ıe bolǵan qala­lardyń biri. Onyń aı­qyn aıǵaǵy – Ázer­baıjan men Iran mem­leketteriniń bas kon­sýl­dy­q­tarynyń Aqtaý qalasynda ashylýy. Sony­men birge, elimiz­diń Syrtqy ister mınıstr­liginiń konsýl­dyq qyzmet depar­ta­mentiniń ókildigi de jumys isteıdi. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, oblys energetıkalyq qýatty, kóliktik-logıstı­kalyq jáne servıstik-týrıstik múmkindik­terge ıe aımaq. Tórt halyqaralyq kóliktik dálizdiń ekeýi – TRASEKA men Soltústik-Ońtústik Mań­ǵystaý arqyly ótedi. Qazaqstannyń qazirgi kartasynda Aqtaý teńiz, áýe jáne jerdegi joldardyń túıisken tusy bolyp kirgen. 2007 jyly Qazaqstan, Reseı, Túrki­men­stan jáne Iran memleketteriniń bas­shy­lary osy elderdi temirjolmen jáne avto­kólik joldarymen baılanystyratyn kelisimge qol qoıdy. Sol «О́zen-Qyzyl­qııa-Bereket-Etrek-Gorgan» temir jol je­li­si­niń qurylysy aıaqtaldy. «Soltústik pen Oń­tús­tik» tranzıttik dálizi arqyly Par­sy shy­ǵ­anaǵyna shyǵý múm­kin­digi týdy. Túrki­menstan gazyn oblys «júregi» MAEK paıdalanýda. «Jezqazǵan-Beıneý» temir­joly ortalyq pen batys Qazaqstanǵa týra jol retinde Qytaı, Eýropa jáne Kavkaz elderi arasyndaǵy saýda aınalymy­nyń 30-50 paıyzǵa ósýine múmkindik týǵyzady. – Halqymyzdyń altyn besigi aýyl ekeni belgili. Osydan 6-7 jyl buryn aýyl turǵyn­dary óndiristi saǵalap qalaǵa qaraı údere kóshkenderi de esimizde. Al soń­ǵy jyl­dary kerisinshe, qala­dan aýyl­ǵa bara­tyn­dar qatary kóbeıe túskeni baı­qa­lady. Osy úrdis laıyqty jalǵasyn taba túsýi úshin qandaı jumystar jasalýda? – Iá, derekterge súıensek, sońǵy jyl­dary aýyldan qalaǵa qonys aýdarý­shy­lardyń sany boıynsha eń tómengi kórset­kish bizdiń aımaqtyń úlesinde. О́ıtkeni, óńir halqynyń aýyldaǵy áleýmettik-tur­mys­tyq jaǵdaıy jyl saıyn jaqsaryp, olardyń turmys-tirshiligine qajetti jaǵ­daı­lar jasalýda. 2009 jyl aıaǵynda ob­lys­tyń barlyq eldi mekenderi gazben, elektr energııasymen, sýmen, telefon baı­la­ny­sy­men, teledıdar habarlary jáne ın­ternet­pen respýblıkamyzda birinshi bo­lyp 100 pa­ıyz­ǵa qamtamasyz etildi. Ási­re­se, 180 shaqyrymdyq «Saıótes-Bozdaq-Aqshy­my­raý-Qyzan-Shebir-Tushyqudyq» gaz qu­by­ry­nyń iske qosylýy aýyl adam­daryn erekshe qýanyshqa bóledi. Fort-Shevchenko-Taý­shyq, «Qyzylsaı-Shopan-ata-Oǵylan­dy», «Jyń­­ǵyldy-Shaıyr», t.b. avto­kólik jol­dary da kóptiń kó­ńilinen shyq­ty. Mal basy ósip, egistik al­qaptar ulǵaıýda. Bul kúnderi aýyl sharýa­shy­ly­ǵy ónim­deriniń ózindik óndiri­sin ul­ǵaıtý maq­satynda 14 joba qolǵa aly­nyp, iske asy­rylǵaly otyr. Aımaq adam­darynyń ata kásibi – ba­lyq sharýa­shy­lyǵy eńse kóterip keledi. Son­daı-aq, aýyl­sharýashylyq ónim­derin óń­deý, tam­shy­lata sýarý júıesin keńinen engizý, mal tuqymyn asyldandyrý oń ná­tı­je berýde. Aýyl­dyq jerlerdegi turǵyn úı qu­ry­ly­sy­nyń kólemi ótken jylmen salystyr­ǵanda, 35 paıyzǵa ósti. Osylar­dyń nátı­je­sinde bıylǵy jyl­dyń jeti aıynyń qory­tyn­dysy boıynsha respýb­lı­kanyń aýyl­dyq jerdegi turǵyn­darynyń ósimi baıqal­ǵan birden-bir óńir bizdiń oblys bolyp otyr. – Áńgime sońynda áleýmettik sala­nyń áleýeti, ıaǵnı, bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet, sport salalarynda atqarylý­daǵy ıgilikti isterdi tilge tıek etseńiz? – Barlyq eldi mekenderdiń tirshilikke qajettiń bári – sý, elektr energııasy, «kógildir otynmen», baılanys, telehabar taratylýymen qamtylýyn áńgime basynda aıttyq. О́lke halqynyń ósýine, zamannyń talap-tilekterine oraı bul saladaǵy jumystar odan ári jalǵasyn tabýda. Iаǵnı, salany damytýdaǵy basymdyq bilim berýdi tereńdete damytý men densaýlyq saq­taý­dy damytýdyń negizgi memlekettik baǵ­darlamalaryn júzege asyrýǵa baǵyt­talý­da. Mektepke deıingi tárbıe oryndary sany ótken jyly 56-ǵa ósti. Osy jyldyń sońyna deıin 2,5 myń oryndyq 15 bala­baqsha paıdalanýǵa beriledi. Búginde bala­lar­dyń 72 paıyzy balabaqshamen qamty­lyp otyr. Jańa jyl basynda bul kórset­kishti 100 paıyzǵa jetkizý josparlanýda. Bilim berý salasyndaǵy jetistikterimizdi de atap aıtýǵa turady. Oblystaǵy bul sala biryńǵaı ulttyq testileýdiń ortasha bally boıynsha respýblıka óńirleri arasynda 2006 jyly 14 orynnan 2010 jáne 2011 jyly birinshi oryndy ıelenedi. Bul kúnderi orta mektepterdiń barly­ǵy ınternetke qosyldy. Al mýltı­medııa­lyq, lıngofondyq, pándik kabınettermen qamtamasyz etilýi 80 paıyzdan asty. Den­saý­lyq saqtaý salasyndaǵy jumys­tar da óz jemisin bere bastady. Ana men bala ólimi bes jylda alǵash ret respýb­lı­kalyq kórse­t­kish­ten tómendep, bala týý kór­set­kishi elimizdegi eń joǵarǵy kór­set­kishke jetti. Mádenı murany saqtaý, buqaralyq sportty damytý boıynsha da júzege asqan jumystar barshylyq. О́tken jyly 9 sport kesheni ashylsa, bıyl tórt sport mektebi men Jetibaı men Fort-Shevchenko­daǵy sport keshenderiniń qurylysy aıaq­talǵaly otyr. Elbasynyń qoldaýymen Pir Beket ata­nyń 260 jyldyǵy joǵary dárejede toı­la­nyp, «Ata joly» atalǵan avtokólik joly­nyń merziminen buryn aıaqtalýy el birligin taǵy da bir pash etti. Aqtaýda kúı atasy Qurman­ǵazy Saǵyr­baı­ulyna eńseli es­kertkishtiń saltanatty ashylýy ata-baba­lary­myz armandaǵan el táýelsiz­digi­niń nur­ly shapaǵatyn anyq sezdirgendeı áser etti. Qazynaly túbektiń óndirisi de, óneri de órge júzýde ekendigin kórset­ken­deı bolyp aımaq adamdarynyń erteńgi kúnge degen senimin nyǵaıta tústi. Qoryta aıtsaq, mań­ǵys­­taýlyqtar Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyq merekesin qaı salada da tolymdy tabystarmen qarsy alǵaly otyr. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jolaman BOShALAQ.   Qazaq halqymen birgemiz, bolattaı berik irgemiz Mańǵystaý  oblysy Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń 20-dan astam etnomádenı ortalyq­ta­ryn biriktirip, ultaralyq ta­tý­lyq pen birlikti nyǵaıtýǵa óz úlesterin qosyp keledi. Osy jerde bizdegi «Halyq kelisimi» birlestigi res­pýblıkamyzda al­ǵash qurylyp, onyń jumy­sy­men egemen eli­miz­diń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaev ádeıi kelip ta­ny­syp, oń sapar tilegeni  tarıhtyń bir erekshe paraǵy bolyp qal­ǵa­nyn biz maqtanysh etemiz. Mań­ǵys­taý ob­lysynda 80-nen astam ult ókil­deri turyp, eńbek etedi. Osyndaǵy ult­tar men ulystar­dyń ókil­deri or­taq úıimiz – Táýelsiz Qa­zaq­stan­nyń, óndiristi ólkemiz­diń odan ári gúldenip, kórkeıe túsýine úles qosyp keledi. Ár­bir etno-mádenı ortalyqta óz ulttarynyń ónerin, mádenıeti men tilin damytyp, basymyzdy qosyp mamyrajaı ómir­di birge keship otyrǵan qazaq halqynyń salt-dástúr, ádet-ǵuryptary men tilin úırenýde birshama ju­mystar júzege asýda. Aqtaýda eń alǵash qurylǵan armıan ult­tyq mádenı ortalyǵy. Ony sol 1989 jyldan beri Manvel Hachatrıan basqaryp keledi. Odan keıin «Qa­zaqstan koreıleri asso­sıa­sııa­synyń» fılıaly, «Býl­gar» atty tatar mádenı orta­ly­­ǵy, T.Shevchenko atyndaǵy ýk­raın etnomádenı birlestigi, «Vaı­­nah» chechen-ıngýsh, «Vıdergebýrt» nemis etno­mádenı birlestikteri qury­lyp­ty. Sodan soń ázerbaı­jan­nyń «Dostlýg», bash­qurt­tyń «Salavat», lezgınniń «Samýr» etnomádenı birlestikteri óz jumys­taryn bastady. Baıqap qaraǵan adamǵa árbir etnomádenı orta­lyq­tyń tatýlyq pen birlikke qosyp otyrǵan úles­terin ańǵarý qıyn emes. Sonymen birge belsendi ult ókilderi de aımaq adam­dary­na keńinen tany­lyp, syı-qurmetke ıe bolyp keledi. My­saly «Dostlýg» ázer­baı­jan et­no-mádenı ortalyǵynyń tór­aǵa­sy Iýsıf Kýlıev jetekshilik etetin etno­mádenı orta­lyq­tyń qoldaýy­men Aqtaýda «Djýdjalıarım» atty balalar kórkemónerpazdar ujymy «Dostýg» atty ansambl jumys ja­saı­­dy. Jalpy, atal­mysh orta­lyq­tyń jumysy Aq­taý­da Ázer­baı­jan Bas konsýl­dyǵy ashyl­ǵan­nan beri jańa serpin ala tústi. Osynaý etnomádenı orta­lyq­tyń taǵy bir belsendi mú­she­si aımaqtyń kári-jasy túgel tanyp, qurmetteıtin Djamıl Gabıbov «Aqtaý qalasynyń qur­metti aza­maty». Elbasy Jar­ly­ǵymen «Dos­tyq» ordenin keýdesine taqqan dostyq pen birlik jar­shysy. 1993 jyldan beri «Sa­lavat» bashqurt ulttyq má­denı ortalyǵyn bas­qa­ratyn Man­zılıa Baıbýlatovanyń uıym­dastyrýymen iske asqan is-shara­lar da halyq esinde. Bul ortalyq uıymdastyrǵan ulttyq oıý-órnekter men kıimder kórmesi, ónerpazdardyń konserti oblys ortalyǵynan basqa aýdan, qala­lar­ǵa usynylyp júr. Osy ha­lyq­tyń «Sabantoı» atty meı­ra­my Aqtaýda el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna oraı ótip dos­tyq, beıbit ómir men kelisim halyqtar arasyndaǵy baǵa jetpes baılyq ekendigin pash etti. Sondaı is-sharalardyń basy-qasynda júre­tin Manzılıa  Baıbýlatova bilikti ınjener, 1997 jyldan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, Elbasy Jarlyǵymen qos merekelik medalmen nagradtalǵan syı­ly da  abyroıly jan. Eń basty­sy, etno-mádenı ortalyqtardyń músheleri Aqtaýda ótetin saıası, mádenı is-sharalardyń barly­ǵy­na da belsene aralasady. Hal­qy­myzdy birlikke, baýyrmaldyqqa, dostyqqa shaqyrady. Etnomádenı ortalyqtyń músheleri óz jumys­taryna árbir halyqtyń jaqsy salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn ortaq qazynaǵa aınaldyrýdy da esten shyǵarmaıdy. Qoryta aıtsaq, et­no­mádenı orta­lyq­tar aldaǵy ýa­qytta da tatýlyq pen birlikti uran ete otyryp Táýelsizdiktiń týynyń mártebesin bıiktete túsýge ju­mys­tana beretin bolamyz. Iýsýp ShAHShAEV, «Halyq kelisimi» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy.   Investısııa – ıgergenge ıgilik Qazaq eliniń tuńǵysh júzbeli burǵylaý barjasy Qaraqııa aýdanynyń Quryq kentinde or­na­lasqan «Ersaı Kaspıan Kontraktor» kom­pa­nııasy Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sek­to­ryn­­d­aǵy geo­logııalyq barlaý jumystary úshin Qazaqstannyń tuńǵysh júzbeli bur­ǵy­laý bar­jasyn quras­tyrý­dy bastady. «Jam­byl» dep atalǵan tuńǵysh burǵylaý barjasy jobasynyń jumystary men «QazMunaıGaz» ulttyq kom­pa­nııasy» AQ pen koreıalyq «DAEWOO LTD» kompanııasy aına­lysý­da. Atal­mysh barjanyń ózgelerden ereksheligi teńizdiń 2,5-3,5 metrlik taıaz qaırań­da­ryn­daǵy uńǵylardy burǵylaýǵa arnalyp jasalýda. Barjanyń operatory «Qazmunaıteńiz» teńiz munaı kompanııasy» AQ-tyń enshiles kompanııasy «Teńiz Burǵylaý» JShS bolyp esepteledi. Qazaqstandaǵy eń alǵashqy teńiz trenajer ortalyǵy Kúrdeli teńiz operasııalaryn júrgizip, ha­lyq­­aralyq deńgeıde teńizshiler daıarlaý úshin Aq­taýda tuńǵysh teńiz trenajer ortalyǵy ashyl­­dy. Elimizde qazaqstandyq kemelerde ju­mys jasaıtyn joǵary bilikti mamandar tap­shy­lyǵy shyndyq. Al Kaspıı qaırańyn ıgerýge oraı olarǵa degen suranys kún sanap ósip keledi. Osy olqylyqtyń ornyn tol­tyrý­ǵa Nıderland Koroldigi úkimetiniń qol­daýy­men sonda­ǵy áıgili Vıllem Barens atyn­daǵy teńiz ınstı­tý­ty kómek qolyn sozdy. Iаǵnı, olar «Vagenborg Qa­zaqstan BV-nyń Qazaqstan fılıaly» kompanııa­symen birlese Aqtaýda tuńǵysh teńiz trenajer ortalyǵyn ashty. Onda zamanaýı keme, sý kóligi qural­dary­nyń basqarý tetikteri túgel qoıyl­ǵan. Ol jerdegi adam ózin teńiz tósindegi kemedegideı sezinedi. Bul bolashaq bilimdi teńizshi­lerdi daıyndaýǵa jaǵdaı jasaldy degen sóz. Qatty qaldyqtar da kádege asady Osy jyldyń maýsym aıynda ásem Aqtaý­dy odan ári sándendirip, qala halqyna qolaı­ly jaǵdaılar jasaýdyń bir parasy ómirge kel­di. Ol qaladaǵy bir turǵynǵa shaqqanda jy­lyna 400 kılodan keletin qatty qaldyq­tar men qoqystardy qaıta óńdeý jónindegi joba. Oǵan Eýrazııalyq qaıta qurý jáne damý banki men «Kovı Konsaltıng» kompanııa­sy­nyń ókilderi qatysady. О́tken jyly oblys basshylyǵy men atalmysh bank ózara kelisimge kelgen-di. Endi sol joba 2011-2014 jyl­dary júzege asady. Jalpy quny 23,8 mln. AQSh dollaryn quraı­tyn jobanyń nátı­je­sinde qatty turmystyq qaldyqtardyń kólemi azaıyp, ýly gazdardyń zııandy áseri qys­qa­ra­dy. Jáne «Jasyl» ener­gııa óndirýge mol múmkindik bolmaqshy. Qystaqtaǵylar da qaladaǵydaı turady Táýelsiz elimizdiń topyraǵynda qolǵa aly­nyp, el eńsesin kótere túsken ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq baǵdarlama ómirimizdiń bar­lyq salasynda derlik serpilis, sony ja­ńa­lyqtar ákele bastady. Ony aýyl eńbek­ker­leri sezine bastaǵandaı. Túpqaraǵan aýdany­nyń «Qyzyl­sy­ǵyra» qystaǵynda malshylar turmysyn za­manǵa saı jańasha qalypqa kel­tirýdiń bast­am­a­sy qolǵa alyndy. Ol Rý­my­nııanyń «Imsaat Kaz» fırmasymen kelisim jasap, ómirge ákel­gen oblystyq sý jú­ıesi me­kemesiniń basshysy A.Murzataev­tyń Rýmy­nııada malshy-baqta­shy­larǵa arnalyp jasa­la­tyn úsh bólmeli turǵyn úıi edi. Ádemi, taza, jaryq ta jyly úıdiń qala­daǵy páterlerden kemdigi joq. Onyń bári úı artyndaǵy bıiktegi jel qýatymen elektr ener­gııasyn berip tur­ǵan shaǵyn stansanyń qýaty. Úı tóbesiniń kún­geı jaǵyna kún batarııalary da orna­ty­lyp­ty. Ol qondyrǵy 10-15 kVt shamasynda elektr qýatyn berip tur. Kún kózi, jel qýaty azaısa, shaǵyn dızel de daıyn. Son­daı-aq turmystyq qaldyqtardy jınaý, óńdeý jáne suryptaý arqasynda qorshaǵan ortanyń eko­lo­gııalyq jaǵdaıyn jaqsarýmen qatar, qal­d­yq­­tardy qaıta óńdeý prosesi negizinde plast­massalyq buıymdar shyǵarýdy qolǵa alý da kózdelýde. Sóıtip, ásem qala mańyndaǵy taý-taý úıindi, qatty qoqystar men turmystyq qal­dyq­tardy paıdaǵa jaratar ýaqyt ta alys emes. «Araı» aýyldy ajarlandyra tústi Oblystyq ákimdikpen birlese otyryp reseılik «Lýkoıl Oversız Servıs B.V» munaı kompanııasy bes jyldan beri aýyl turǵyn­dary­nyń shaǵyn jáne orta bıznesti damy­týy­na kómektesip keledi. Ol degenimiz bir adam­nyń, ne bir otbasynyń ǵana emes, shal­ǵaı­daǵy árbir aýyldyń áleýmettik jaǵdaıyn kótere túsýge ıgi yqpal etýde. Ony shaǵyn aýyldarda sońǵy kezderi ashylǵan sport zaldary, tur­mys­tyq qyz­met kórsetý oryndary, jylyjaı, naýbaıhana, ult­tyq sheberhanalar, taǵy basqa buryn-sońdy aýyl­da kezdespegen kásipkerlik túrleri­nen baı­qaýǵa bolady. «Lýkoıl» kompa­nııa­sy bıyl da Qazaq­stannyń Táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵyna oraı qaıtarymsyz sertıfıkattar sa­nyn ótken jyldardaǵy 50-den 70-ke jet­kizip, al­dyńǵy jyldardaǵydan kóbeıte tústi jáne onyń negizgi bóligin kóp balaly ana­larǵa, mú­ge­dek­terge, oral­mandar men ju­mys­syzdarǵa bóldi. Aqtaý halyqaralyq teńiz porty «Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda porty» respýblıkalyq memlekettik kásiporny «Sapa jáne iskerlik bedeli úshin altyn syılyqpen» marapattaldy. Ol syılyqty uıymdastyrý­shy halyqaralyq Other Ways menedjment já­ne konsaltıng assosıasııasy. Ol sapany bas­qarý, uzaq merzimge eseptelgen damý, tıimdi jobalar men bıik maqsattar, júıeli josparlaý men mar­ketıngke baqylaý, qyzmetker­ler­diń sapa­lyq quramy t.b. kórsetkishterdi negizge alady. Atal­mysh marapattaýda óz múm­kin­dikterin kórsetýge ejelgi teńizdi Qytaı, Úndi­stan, Anglııa, Reseı, Indonezııa, Sıngapýr, Avstralııa sııaqty halyqaralyq dáreje­degi orny bar 35 elden elýge tarta kompanııalar usynylǵan­dy­ǵyn eskersek Aqtaý porty táýelsiz elimizdegi keleshegi mol, Qazaq­stan­nyń osy saladaǵy bedelin bıiktete túsetindigin kórsetedi. Aqtaý halyqaralyq áýejaıy Aqtaý halyqaralyq áýejaıy bıyl ekinshi márte TMD elderi boıynsha básekege túsken 22 áýejaı arasynda eń úzdik atandy. Res­pýb­lıkamyzda jolaýshylar tasymaldaý jóninde Almaty, Astana áýejaılarynan keıingi úshin­shi oryndaǵy ujym ótken jyl qory­tyn­dysynda 585 myń jolaýshy tasy­maldap, sa­pa­ly qyzmet kórsetti. О́tken jyly jolaý­shy­lar termınaly qurylysy aıaqtalsa, bıyl ushyp-qoný alańy paıdalanýǵa berildi. Bul degenimiz áýejaı endi kez-kelgen áýe kemesin qabyldap, ushyrýǵa múmkindik aldy degen sóz. Al bul kúnderi Aqtaý halyqaralyq áýe­jaıynan alys-jaqyn on bes shetel men elimizdiń jeti qalasyna ushaqtar ushyp-qonady.   Alǵashqy munaı burqaǵyndaǵy burǵyshy Osydan jarty ǵasyr buryn qazaq eliniń ataǵyn álemge pash etken Mańǵystaý munaıy­nyń kózin ashqandardyń biri – áıgili burǵyshy Joldas Toqjanov. 1961 jyly 5 shildede Jetibaıdaǵy № 6 uńǵy­ma­dan alǵashqy munaı burqaǵy atqanda ol burǵy­shy­lyq qyzmet atqarǵan ardager. Búgingi áńgi­me­mizdi keıipkerimiz aıtqan sol bir umytylmas oqıǵa jaıly áńgimeden bastaýdy jón kórdik. 1961 jyldyń jazy. Burǵyshy-sheber Nıkolaı Petrovtyń jetekshiligindegi brıgadada bir burǵyshy kenetten aýyryp, densaýlyǵy bol­maı, jeńil jumysqa aýysty. Men sonyń or­nyna qyzmetke kiristim. 4 shilde kúni tańerteńgi vahta quramynda Jetibaı alańyndaǵy № 6 uń­ǵymadan munaı alý ba­ǵy­tynda jan sala qı­myl­ǵa kóshkenbiz. 2389-2386 metr­den perforasııa ja­salýy kerek. Karotaj otrıady birinshi shablondy jiberdi, ol qajetti tereń­dikke deıin toq­taýsyz boı­­­la­dy. Osy karotaj ju­mystary aıaqtal­ǵan soń bizder 750 metr te­reń­dikke deıin NKT-qubyryn jiberip, vahta­ny kelesi aýy­sym­da­ǵy áriptes­teri­mizge tap­­sy­ryp kettik. Keshkisin par­tııa uıy­my­nyń jı­naly­sy shaqy­ryl­dy. Kún tár­ti­bin­degi eki másele­niń birinshi máse­le­ni bitirip, partkom hat­shy­syn saılap bola ber­geni­miz sol edi, syrtqy esik ashyldy da entigip, eki ók­pesin qo­ly­na alǵan Naı­zabek Tol­tyrbaev: «Súıin­shi! Bur­­­ǵy boıynan munaı bur­­qaqtap jatyr!» degen jú­rek­jardy habardy jet­­­kizdi. Sodan jına­lys­ty qys­qartyp, tún qarań­ǵy­syn­da bar­lyǵymyz júk má­shınelerge otyryp, mu­naı shyq­qan uńǵymaǵa tart­tyq. Barsaq, qara maı tas­qyny aspanǵa atqaqtap jatyr, gúrildegen kúshti daýysy qulaǵyńdy jarar­lyqtaı. Tańǵy saǵat 5.30-da burǵylaý alańy­nyń basynda Batys Qazaq­stan geo­logııalyq partııa­sy­nyń bas  ınjeneri F.Vasılev, MNR – trestiń bas ınjeneri A.Hısmetov, bas geo­logy P.Tokarev, burǵy­laý bas­shy­lary D.Úsenov pen H.Tájıevter turdy. Jaǵ­daı­dy bajaılap bolǵan soń F.Vasılev:  «My­naýyń­nyń túri jaman eken! Bul burqaǵyńyz bizge bas bermeıtin shyǵar. Qoı, bolmas, odan da Bakýden brıgada shaqyrtalyq» degen dár­­mensizdeý ýáj aıtty. «Sender buǵan ne aıta­syń­dar» degendeı Dúı­sen Úsenov  bizderge buryldy. Bizder biraýyz­dan: «Bakýge jalyn­baımyz. О́z munaıy­myz­dy ózimiz ıgeremiz, óz fontanymyzdy ózimiz aýyz­­dyqtaımyz», dep jigerli túrde jaýap qattyq. Sodan keıin kóp uzamaı bir yńǵaıyn taýyp, «Bizge Bakýdiń kómegi kerek emes – bizge, aldymen, ar-namys, aby­roı kerek» degendi búkil qazaq barlaýshy-bur­ǵyshylary atynan F.Vasılevke óz aýzymmen men jetkizdim. Sonymen, qatty qysymmen jer ózegin sýyra, ajdahadaı yshqyna atqylaǵan qoı­mal­jyń qara maıǵa «kúmp» berdik. Árıne, bul jerde «kúmp berdik» degen sóz ásireleý ǵoı, zor kúshpen atqylaǵan munaı kózine jaqyn barýdyń ózi bur­ǵy­shylar úshin qııamet-qaıymǵa aınaldy. Bur­qaqty aýyz­dyqtaý jolyndaǵy jenkeshti qımyl-qare­ke­ti­mizdi tizbeleı aıtý qarapaıym oqyrmen úshin qyzyq emes bolar. Sondyqtan, mynany ǵana aıtaıyn – bárimizdiń bir qabat terimiz kúıip qaldy, artynan qysymdy baıqasaq – 280 atmosferaǵa jetipti! Mu­naı tem­peratýrasy – 80-85 gradýs! Shyjyǵan shilde taǵy bar – aýa temperatýrasy 40-45 gradýs!  Sóıtip, qazaq munaıynyń tarıhyna «Mańǵys­taý­daǵy alǵash­qy munaı fontany» bop engen sol № 6 uńǵyma bur­qa­ǵyn 1961 jyly 7 shilde kúni, kúndizgi saǵat 14.00-de áreń japtyq. Burqaqty bitegenshe tógilgen munaı shamamen 400 tekshe metrden asatyn shyǵar – eki býldozershi uńǵyma janynan ambar qazyp, birazǵa deıin úlgere almaı jatty. Osylaı ot pen ólimniń arasynda úlken erlik ja­sal­dy. Maıly burqaqqa «sho­mylǵan» bur­ǵyshy­lar­dyń birqatary bastary aınalyp, jumysqa jaramaı qaldy. Úsh kún, úsh tún qatarynan 20 mınýt­tyq keste boıynsha kidirissiz burqaqqa tústik osy jankeshti sharany atqar­ǵan adamdardy mindetti túr­de atap ótýim kerek. Ju­mysty basqarǵandar: Asa­baı Hısmetov – MNGR-trestiń bas  ınjeneri, Dúı­sen Úsenov – kúrdeli ju­mystar jónindegi sheber, Hasan Tájıev – barlaý bastyǵy. Meniń qaraýym­daǵy 1-shi vahtada burǵy­shy­nyń kómekshileri – Oń­ǵar Qabjanov, Kesikbaı Naýanov, Qarshyǵa Jal­ǵas­baev, Ádil Janǵalıev,. Al Sabyrbaı Shontabaev basqarǵan 2-shi vahtada – Sergeı Levıskıı, Sanatbaı Masatov, Petr Shamraı, Kesikbaı О́tegenov syndy atanjilik atpal jigitter boldy. Áıgili burqaqtyń tó­ńi­reginde oǵash qylyqtar da boı kórsetpeı qalǵan joq. Degenmen sol tus­taǵy ob­lystyq tehnıkalyq qa­da­ǵalaý ınspeksııa­sy­nyń bas­shylary kelip, bizdi shu­qylap, túsinikteme jı­na­­dy. Jaýapty qyzmet­ker­ler Bajıkovty, Tevıa­shov­ty, Tájıevti biraz ma­za­la­dy. Sondaǵy qoıar kiná­lary – «jerasty qa­ba­tyn búldir­gen, uńǵyma burqa­ǵyn tez arada jappaı jer ústin bylǵa­ǵan...». Osy lańdy iske aýdan basshysy Ibash Janbolatova apaı qarsy bol­dy. Oblysqa Jetibaı ala­ńy­nan munaı ashy­l­ǵanyn habarlap, oǵan qýanǵan oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Nurtas Ońdasynov: «Burqaqty bitegen adamdarǵa tımeńder, qapelimde az-muz qatelikter ketken shyǵar. Bastysy – adam aman, uńǵyma jabyldy!», dep barlyq bura tartqan áńgimeni tyıyp tastady. Munaı burqaǵyn biteýge qatysqan jumyskerlerge aqshalaı syılyq bergizdi. Imandy bolǵyr Nurekeń sondaı suńǵyla adam edi... Sonymen, osy arqyly Mańǵystaýdyń ataǵy aspandady. Odaqtyq gazetter: «Na ploshade Jetybaı ız skvajıny-pervootkryvatelnısy nomer – 6 (2383-2389 m) Skvajıný № 6 býrıla brıgada býrovogo mastera Nıkolaıa Petrova v sostave ...» dep bizdi atap jazdy. Mine, ardager aǵa osydan 50 jyl burynǵy álemdik oqıǵany osylaı áńgimeledi. Al sol kúnge deıin ol 1951 jyly qazaq munaıynyń qarashańy­raǵy Dossorda kásiptik ýchılısheni bitirdi. Atyraý­daǵy Munaıly, Qulsary, Qosshaǵyl, Tóles Qarsaq munaı alań­daryn ıgerýge atsalysty. 1958 jyly Mań­ǵys­taýǵa keldi. Qyzan, Jetibaıda tynysh­syz eńbek bastaldy. Jetibaıdaǵy munaı burqaǵy jalǵasyn tapty. Sodan keıin 1965 jyly Joldas Toqjanovtyń №5 uńǵysy Qaramandybasta munaı burqaǵyn, 1966 jyly Tasbolat jerinde, 1970 jyly Qansý alańynda gaz burqaǵyn atqyzdy. Ol Lenın, Qurmet belgisi ordenin omyraýyna qadady. QR Jer qoı­naýynyń qurmetti barlaýshy­sy, Aqtaý qala­synyń qurmetti azamaty. Seksenniń  seńgeri­ne shyqqan Joldas aǵa №14 shaǵyn aýdan ardagerler keńesiniń tóraǵasy. Qandaı syı qurmetke de laıyqty áıgili munaıshy. Ǵanı KARIN, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.          Zeıneptiń kıiz úıi Astanadaǵy Mańǵystaý oblysy kúnderinde elorda tórinde tigiletin kórkem kıiz úıdiń ıeleri ordendi jylqyshy Tilegen men zerdeli qolóner sheberi Zeınep О́risbaevtarǵa arnalady. Án saldyrǵan Tastemir men Dosatqa, Kórik qosyp osy atqa, Mańǵystaýda, On saýsaǵy óner kúıin tógiltken, Bir kelinshek turady eken Qoshaqta...   Súıindirgen ajarymen mańdy ári, Eńbegine zeınet quıǵan tańdary, Zeınep atty sol ádemi kelinshek, Eń ataqty jylqyshynyń jan jary...   Keýde toly syrlaryńdy birge uǵyp, Qýanysyp, Toı bolardaı, Dúrligip, Ol toqyǵan basqurlar men baýlardan Qarap turar bulbul saırap, Kún kúlip...   Artyq beınet kórer bálkim, Kim ermek, Al kelinshek qııal qusym túler dep, Dala keıpin alashaǵa túsirse Kóktem bolyp, Syr shertedi gúl-órnek...   Babamyzdan qalǵan osy naq mura Zeıneptiń shyn janyna tym jaqty ma – Kıiz úıdi tigip qoıdy uıadaı, Baý-bantıktiń neshe túrin taqty da.   О́ner dese bata bere jaıǵan qol, Bul óńirde jaqsy dástúr, Saıran mol, Zeıneptiń sol mahabbatyn pash etip, Mańǵystaýdyń kórmesine aınaldy ol... Gúljaýhar SEIITJAN, Qazaqstan Jazýshylar  odaǵynyń múshesi.   О́nim  kólemi  óse  túsedi El Táýelsizdiginiń tuǵyryn bekite túsýge laıyqty úlesterin qosyp kele jatqan respýblıkadaǵy munaı alyp­tary­nyń biri – «Mańǵys­taý­munaıgaz» AQ ujymy negizinde áıgili Qalam­qas jáne Jetibaı ken oryndary men ondaǵan irili-ýaqty munaı-gaz ke­nish­teriniń basyn biriktiredi. Mańǵystaý munaıy­nyń alǵash­qy burqaǵy 1961 jyly Jetibaı jerinde atqylady. Ol tarıhı oqıǵa Mań­­ǵystaý mu­naıy­nyń 50 jyldyǵy aı­maǵymyzda joǵary dárejede ata­lyp ótti. Jáne ol jaı ǵana dańǵaza me­reke emes, oblystaǵy áleýmettik oryn­dardyń áleýetin kóte­re túsken is-sharalarǵa toly boldy. Sol bir qýa­nyshty sátterdi adal da janqııarlyq eńbek­terimen jaqyndata túsken ardagerlerge qurmet kórsetildi.  Aqtaý­daǵy saltanatty jınalysqa qatys­­qan­darǵa Elbasymyz Nursul­tan Nazar­baev­tyń quttyqtaýyn Mu­naı jáne gaz mınıstri S.Myńbaev jetkizdi. Al óz kezeginde ólke mu­naı­shylary Elbasy­na degen aq al­ǵystaryn úndeý retinde joldap, rızashylyqtaryn bildirdi. Al biz bolsaq osynaý tarıhı oqı­ǵanyń Jetibaı jerinde bastaý alǵan­dyǵyn maqtan tuttyq. Sol kúnderi ólke qazynasyn halyq ıgiligine jaratý jolynda alǵashqylar bolǵandarǵa, osy salanyń áıgili ardagerleri S.О́te­baev, N.Petrov, H.О́zbekqalıev, S.Rys­qalıev, V.Tokarev, J.Toqjanov, Q.Azan­­baev, R.О́tesinov, N.Marabaev, H.Tájıev já­ne de basqalardyń esimderin qur­met­pen atap, aramyzda júrgenderge syı-qurmet kórsettik. Qalamqas munaıy 1974 jyly ashy­lyp, 1979 jyly paıdalanýǵa qo­sy­lyp, ónim bere bastapty. Solaı bola tura vahtalyq ádispen eńbek etetin munaıshylardyń qajyrly qımyly nátıjesinde 2005 jyly «Qalam­qas­munaıgaz» óndiristik basqarmasy ken orynnan 100 mıllıonshy tonna munaı óndirgen. 1996 jyly qyrkúıekte El­basy Nursultan Nazarbaev Aqtaýda «Mańǵystaýmunaıgazdyń» aldynda turǵan mindetter jáne Qazaqstan mu­naı ónerkásibiniń damýy týraly sóz sóı­­ledi. Odan keıingi jyldary Qalam­qasta eńbek etkenderge qolaıly jaǵ­daı jasaý kózdelip munaıshylar qala­shy­ǵy salyndy. Asar ken ornynda qo­laıly jataqhanalar, ashana, tur­ǵyn­dar kesheni boı kótergen. Elbasy 2003 jyly qoǵamǵa qarasty shyny plastı­ka­lyq qubyrlar zaýytynyń tusaýyn kesip, sát sapar aıtty. Bul kún­deri zaýyt ónimderi jeńildigi, tózim­dili­gimen oń baǵasyn alyp, óndiriste kóptep paıda­la­nyp otyr. Sondaı-aq ónim ón­dirýdi arttyra túsetin tehnologııalardy qol­da­ný, tehnıkalyq sony jańalyq­tar­dy ­óndiriske engizý, tehnologııalyq úr­dis­ter­di hımııalandyrý jumystarynyń kó­lemi ulǵaıtylyp keledi. Qazirgi kún­deri kompanııa myńdaǵan tonna munaı men mıllıondaǵan tekshe metr gazdyń qory bar 15 munaı jáne gaz ken or­ny­na barlaý jumystaryn júrgizýde. El Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵyna oraı ónim ón­di­rýdi eseleı túsip, jyl aıaǵynda 5770 myń tonna munaı, 106,8 mıllıon tekshe metr gaz óndirýdi josparlap otyrmyz. Áset MAǴAÝOV, «Mańǵystaýmunaıgaz» AQ bas dırektory.     Betterdegi materıaldardy daıyndaǵan Mańǵystaý oblysyndaǵy menshikti tilshisi Jolaman BOShALAQ.