Ǵun patshasy Attılanyń dúnıeden ozýy, joqtaý aıtylǵandyǵy, ıesin kóksep, tulparynyń kózinen jas saýlaıtyny, máıitti ıiskeýi, sáýegeı jyraýdyń tereń sezimmen tolǵanatyny, sybyzǵyshylardyń kúı tartýy, qoıshynyń saryny júıe-júıesimen baıandalady. Uly Dalanyń rýhyn, kóshpelilerdiń dúnıetanymyn, mádenı-tildik bolmysyn, dildik oılaý mánisin aına-qatesiz tanytady.
Fransýz ǵalymy, fılosof Jan-Jak Rýsso: «Ádiletti Attıla», al Aleksandr Dıýma: «Qudiretti táńirim, meni árqashan qoltyǵymnan demep, ár kez alǵa jeteleıdi Attıla» degen. Akademık-jazýshy Sábıt Muqanov «Qazaq qaýymy» deıtin tarıhı-etnografııalyq eńbeginde 1961 jyly Vatıkan mýzeıinde Attılanyń portretin kórgenin jazypty.
Attıla jaýyngerlik dástúrlerdi, qarý-jaraqtar tilin, tetigin minsiz meńgergen, 12 jasynda kepildikke alynyp, Gonorııa saraıynda Rým memleketiniń ishki jáne syrtqy saıasatymen jete tanysqan, bilimpazdardan nebir danalyq dáristerin muqııat tyńdaǵan, eliniń taǵdyr-talaıyna baıypty kózqarasy qalyptasqan.
Adamzat tarıhynda, álem ádebıetinde, naqty aıtqanda, latyn, ıspan, ıtalıan, aǵylshyn, fransýz, nemis tilderinde Attıla beınesi jan-jaqty somdalǵan. Attılany kórgen grek jazýshysy Prısk, got jazýshysy, aǵylshyn men fransýz ǵulamalary onyń bolmys-bitimin bylaısha sýrettepti: «Onyń bet-álpetin kórgender naǵyz azıat ekenin aıtpaı-aq biledi. Basy úlken, ózi orta boıly, myǵym deneli. Kózderi qysyq, biraq qaraǵan jerin oıyp túserdeı ótkir, júrisi shıraq, sóılegende daýysy kúmisteı syńǵyrlap óte jaǵymdy estiledi...»
Attılanyń ulylyǵyn onyń qalaı jerlengeninen kórýge bolady. Ǵundardyń astanasy Etselbýrgtiń basty alańyndaǵy bıik tuǵyrǵa máıiti qoıylǵan. Meńsiz qara at qurbandyqqa shalynǵan. Joǵary dárejeli abyz Qama ǵundardyń rýhyna qurmet kórsetip, olardan jer qoınyna qalaı tapsyrýdy suraıdy. O jaqtan mynandaı áýez estilipti: Attılany úsh qabat tabytqa salýdy uıǵarypty. Bireýi – kúndeı jarqyraǵan altyn tabyt, ekinshisi – quıryqty juldyzdaı kúmis tabyt, úshinshisi – Attılanyń ózindeı temir tabyt. Sonan soń Tıssa ózeniniń aǵysyn buryp, onyń túbine tabytty jaıǵastyryp, ózendi tabıǵı arnasyna qaıta buryp jibergen. Bul – Attılanyń asyl súıegin bolashaq qaýip-qaterlerden qorǵaý úshin istelgen.
Uly qolbasshy Attılanyń «Dıplomatııa jáne saıasat», «Qolbasshylar jáne qolbasshylyq», «Keńes jáne ósıet», «Qabyldaý men abyroı», «Máseleler men sheshimder», «Marapat pen jaza», «Minez-qulyq», «Aıbattylyq», «Sheshim qabyldaý», «О́kilettikti tapsyrý», «Shydamdylyq», «Oqyp úıretý», «Sheshimtaldyq», «Maqsatkerlik» jaıyndaǵy danalyq oılary, ıaǵnı taza klassıkalyq «Attılızmderi» zamandar boıy qunyn joǵaltpaı, bizdiń dáýirimizge tot baspaı jetip otyr. Onyń aforızmderin orys tilinen qazaqsha sóıletelik: «Tabystarǵa jetý úshin kósemniń ataqty bolýy mindetti emes. Biraq óziniń jáne óz ultynyń jaýlaryna qarsy turý úshin – jeńisterge degen qushtarlyq, óz isiniń durystyǵyna berik senimi, rýh, qajymas qaırat, erlik ataýlyny týdyratyn qasıetter bolýy tıis»; «Tobasynan jańylǵan, menmen jáne baqaıqurt jetesiz kósemder naǵyz ulylyqqa sırek jetedi, onyń esesine kisi kózinshe ózin ulyqtaıdy»; «Uly kósem ózin eshqashan da ulyqpyn dep eseptemeıdi»; «Álsiz kósemniń aınalasyn dármensiz ǵundar qorshaıdy, Myqty kósemniń aınalasyn myqty ǵundar qorshaıdy»; «Ǵun búkil ǵumyr boıynda qıyndyqty tolyq eńserý úshin tájirıbeniń teńdessiz mánin tyrnaqtaıynan tereń uǵyp-túsinýi abzal»; «Kez kelgen sheshim táýekelmen baılanysty, eger de pikir aıtý men sheshim qabyldaýdy tasyr, topas adamǵa tapsyrsa, onda orasan zor qatelikterden qutyla almaısyń»; «Kósemniń el qatarly ǵunnan aıyrmashylyǵy – kúrdeli sheshimtaldyq qabilet-qarymynda»; «Myqty kósem óz ǵundaryn berekeli áreket etýge qozǵaý salady ári rýhtandyrady»; «Kóregen kósem sáttilikti arqa tutpaıdy, óz bolashaǵyn árqashan aýyr eńbek, tózimdilik, tabandylyq jáne optımızmmen jasaıdy»; «Uly kósemder mańyzdy isterde jetistikterge jetý úshin shamaly ǵana sátsizdikterge boı usynady»; «Kósemniń jumysy qarapaıym bolsa, onda barlyǵy kósemdikke barar edi»; «Dana kósem óz ǵundarynyń bereketi úshin jaýapty ekenin biledi, sondyqtan laıyqty is-áreketke moıynsunady».
Zadynda, ǵalamdyq tulǵa Attılanyń aforızmderi memleketshildik, bastamashyldyq, uıymdastyrýshylyq, qolbasshylyq, maqsatkerlik sıpattar men ulttyq sana-zerdemizdi, rýhanı jańǵyrýymyzdy tereńdete túseri anyq.
