Kókónis sharýashylyǵyn damytýǵa ne kedergi?

Instıtýttyń bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, QR UǴA korrespondent-múshesi T.Aıtbaevtyń aıtýynsha, qazirgi kezde sheteldik tuqymdarǵa táýeldilik azaıyp, otandyq suryptarǵa suranys artyp keledi. Osyǵan baılanysty kartop jáne kókónis ónimderiniń tektik qoryn qalyptastyrý baǵytyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystary 450 gektar aýmaqta júrgiziledi. Munda memlekettiń qoldaýymen bıotehnologııalyq zerthana jasaqtalǵan. Instıtýt zerthanasynda álemniń 40 elinen jınaqtalǵan kartoptyń – 2100, kókónis-baqsha daqyldarynyń 100 memleketten ákelingen 12500 suryp úlgisi bar. Synaqtan ótkizilgen kórsetkishteri joǵary, quramy baı sort úlgileri seleksııalyq jumystarǵa usynylady. 

1991 jyly Memlekettik suryptar tizbesinde otandyq sorttyń bar-joǵy 6 daqyl túrinen 12 surpy bolǵan. Qyryqqabat, sábiz, qyzylsha, jyly­jaı kókónisteri, askók, qııar, tátti burysh, baıaldy sekildi daqyldardyń otandyq suryptary bolmaǵan. Sol jyldarda sheteldik sorttarǵa táýeldiliktiń sal­darynan alys-jaqyn shetelderden kókónis tuqymdary kóptep tasymaldandy. Qazirgi kezde otandyq jańa sorttar shyǵarý baǵytynda jasalǵan jumystar nátıjesinde bul kórsetkish 25 túrli daqyldan 170 surypqa jetip otyr. Ins­tıtýt mamandary osylaısha otandyq sort­tar­dyń sheteldik tuqymdarǵa degen táýel­diligin joıyp, daqyl túrlerin kóbeıtti. Ári joǵary ónimdi, qolaısyz aýa raıyna, aýrýlarǵa tózimdi otandyq básekege barynsha qabiletti jańa sorttar shyǵardy. 

Instıtýtta ońtaıly otyrǵyzý merzim­deri, sýarý ádisteri, tyńaıtý júıe­leri, zııankestermen kúres, aramshópterden qorǵaý, jınaý merzimi, jasyl tehnologııa sııaqty keshendi jumystar kartop jáne kókónis baqsha daqyldaryn ósirý tehnologııasyna oraı jasalady. Al saqtaý jáne qaıta óńdeý jumystary barysynda daqyldardyń jaramdy, jaramsyzdyǵy qadaǵalanady.

Sharýashylyqtyń 28 jyl ystyq-sýyǵyna tóselgen Temirjan Erqasymuly «Jaqsy sort – jarym yrys», – deıdi. Jaqsy sort tańdaı bilseńiz, ónimi de jaqsy bolady. Mamannyń aıtýynsha, osy kezge deıin jylyjaılarǵa arnalǵan birde-bir otandyq sort túri bolmaǵan. Qazir ınstıtýt mamandary 20-ǵa jýyq sort pen býdan shyǵardy. 

– «Salany ári qaraı damytý – ulttyń keleshegi men baılyǵynyń kepili» deıtin bolsaq, joǵary reprodýksııaly tuqym túrlerin, ıaǵnı biregeı, elıtaly tuqymdar shyǵarýda birqatar kemshilik­ter oryn alyp otyr, – deıdi Temirjan Erqasymuly. – Qazirgi kezde shetel mamandaryn ónim kólemimen tańǵaldyra almaımyz. Olarda bul sala áldeqashan damyp ketken. Sheteldik ónimder hımııaǵa negizdelgen. Al bizdiń artyqshylyǵymyz – organıkalyq ónimder óndirý. Otandyq ónim – dárýmenge baı ári dámdi. Ony arnaıy hımııamen óńdeýdiń qajeti joq. Aldaǵy ýaqytta kartop jáne kókónis sharýashylyǵynda organıkalyq ónim kólemin 2%-ǵa jetkizý kózdelip otyr. Birqatar iri sharýashylyqtar, keıbir kásipkerler shetel ónimderin tıimdi dep biledi. Árıne, onyń ónimdiligi joǵary ári birkelki bolyp keledi. Mysaly, qyryqqabatty alaıyq, tas tárizdi qap-qatty. Syqsań shyryn shyqpaıdy. Al óndirýshi úshin sheteldik ónimniń quramy emes, taýar retindegi ótimdiligi qundy. Shyǵymyna qaraı onyń kútimi de zor, paıdasy da mol. Al jergilikti tutynýshynyń jaǵdaıyn kim oılaıdy? – deıdi Temirjan Erqasymuly.

Qazirgi kezde kókónis túrleriniń kóptigine qaramastan, respýblıkada atalǵan ınstıtýtpen Qostanaı, Pavlodar oblystary men bar-joǵy 4-5 kókónis-baqsha tuqym sharýashylyǵy jumys isteıdi eken. Instıtýtta ósiriletin tuqym kólemi jylyna 3 tonnany qurasa, olar negizinen biregeı jáne elıtaly tuqym­dar. Al qalǵan tuqymdy qaıdan ala­myz? Másele osynda... ıaǵnı amalsyz shetelden tasymaldaımyz. Búginde tuqym sharýashylyǵymen aınalysýǵa Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Qyzylorda jáne Almaty oblystary qolaıly óńirler bolyp tabylady. Sol úshin bul máselege jergilikti ákimdikter barynsha nazar aýdarýǵa tıisti.

Osy tusta «Tuqym sharýashylyqtaryn damytýǵa ne kedergi?» degen saýal týyndaıdy. Temirjan Erqasymulynyń aıtýynsha, onyń basty sebebi – kókónis-baqsha daqyldarymen aınalysatyn sharýa qojalyqtaryna qoıylatyn talaptardyń qıyndyǵy. Iаǵnı, sharýa qojalyǵynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń jetkiliksizdigi, úlken kólemde sýarmaly jerleriniń bolmaýy, tuqym óndiretin, tazalaıtyn tehnıkalary men tuqymdyqtar úshin arnaıy qoımalarynyń joqtyǵy qolbaılaý bolyp otyr.

Joǵaryda kartop óndirisiniń kókónis sharýashylyǵynan áldeqaıda alda kele jatqandyǵyn atap óttik. Salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, respýblıkada kartop ósirýmen ári kóbeıtýmen 40-tan asa tuqym sharýashylyǵy aınalysady eken. Ishki naryqtyń kartop tuqymyna degen suranysy 600-650 myń tonnany qurasa, bul 185-190 myń gektar shamasyndaǵy egistik alqaptarǵa jetkilikti. Bir gektarǵa orta eseppen 3,5 tonna tuqym sebiledi. Instıtýt tarapynan jylyna 750-900 tonnaǵa deıin kartop tuqymy óndirilip otyr.

Statıstıkalyq málimetterge súıensek, respýblıka boıynsha jylyna 3500,0 myń tonna kóleminde kartop óndiriledi. Kartop egýden aldyńǵy orynda Almaty obly­sy tur – 35-38 myń ga. Odan keıin Soltús­tik Qazaqstan oblysy, munda 32-33 myń ga alqapqa kartop egiledi ári bul óńir kartopty Reseıge eksporttaıdy. Shyǵys Qazaq­standa 25 myń gektar alqapta kartop ósiriledi. Taǵamdyq kartopqa degen ishki naryqtyń jan basyna shaqqandaǵy qajettiligi jylyna 100 kg, al jalpy suranys 1 mln 700 myń tonnany quraı­dy. Iаǵnı, taǵamdyq kartop 1 mln ton­naǵa artyǵymen óndirilýde. Biraq, osyǵan qaramastan, kartoptyń naryqtaǵy baǵasy joǵary bolyp otyr. Bir kılo kartoptyń baǵasy – 100-120 teńge. Bul kórsetkish tutynýshy úshin tym qymbat. Respýblıkadaǵy kartop ónimdiliginiń kórsetkishin nazarǵa alatyn bolsaq, ónim baǵasy 40 teńgeden aspaýy qajet. 

Osy tusta Temirjan Erqasymuly baǵanyń joǵary bolýyna áser etip otyrǵan sebep-saldardyń biri qoımalardyń jetispeýshiligimen baılanysty ekendigin alǵa tartty. Elimiz boıynsha kartop jáne kókónis qoımalarynyń syıymdylyǵy bar-joǵy 800 myń tonnany ǵana qamtıdy. Al kartoptyń da, kókónistiń de óndiris kólemi árqaısysynan 3,5 mln tonnany quraıdy. Onyń ishinde 600 myń tonna qyryqqabat, 250 myń tonna shamasynda pııaz, 340 myń tonna sábiz, t.b. kókónister bar. Osy qoımalardaǵy ónim taýsylsa boldy, baǵa kóteriledi. Sondyqtan sharýalarǵa syıymdylyǵy 100-150 tonnany quraıtyn shaǵyn qoımalar qajet. Qoıma jalǵa berýshiniń emes sharýanyń ıeliginde bolýy kerek. Ári árbir aýdan ózin qoımamen qamtamasyz etýge tıisti.

Sharýa qojalyqtary úshin taǵy bir kúr­deli másele – óndirgen ónimin ót­kizý. Naýqan aıaqtalysymen sharýa qoja­lyq­tary ónimderin ótkizýdiń joldaryn izdep bas qatyrady. Kókónis názik taýar, bir-eki kún tursa buzylady. Osy tusta aýyl sharýashylyǵy baǵdarlamasynda aıtylǵan shaǵyn sharýa qojalyqtaryn kooperatıvterge biriktirý máselesi durys jolǵa qoıý ári óńirlerde kommýnaldyq bazarlar ashý ıgerilgen ónimdi der kezinde ysyrap jasamaı ótkizýdiń joly dep qarastyrǵan bolar edik.

Sharýa qojalyqtary úshin qaıta óńdeý salasyn damytý da ýaqyt kúttirmeıtin másele. Qazirgi kezde qaıta óńdeıtin shaǵyn sehtarǵa qajettilik basym. Respýblıkada kókónis ónimderin qaıta óńdeıtin 10-15 iri kásiporyn jumys isteıdi eken. Munyń ózi óte tómen kórsetkish. Al kartop óniminiń 1%-y ǵana óńdeledi. Shet­elderde qýyrylǵan taǵamdar, krahmal shyǵarý maqsatynda kartoptyń 90%-y qaıta óńdeledi. 

Kókónis sharýashylyǵynda barlyq jumystar qolmen atqarylady. Sala­ny mehanıkalandyrý da qol jumy­syn áldeqaıda jeńildetken bolar edi. Sharýa qojalyǵyna alyp traktorlardyń qajeti shamaly, olarǵa qol jumysyn jeńildetetin, jer jyrtatyn soqa ári jınaıtyn, tazalaıtyn shaǵyn ǵana tehnıkalar qajet. Osy qajettilikti óteý úshin shaǵyn tehnıkalar shyǵaratyn zaýyt­tar salý da ýaqyttyń enshisindegi keleli másele.

Kókónis sharýa qojalyqtary ónimin saqtandyrýdan da tys qalyp júr. Saqtan­dyrý kompanııalary táýekelderge barmaý úshin kókónis-baqsha daqyldaryn saqtandyrmaıdy. Sebebi, olar qolaısyz aýa raıyna tózimsiz. Burshaq uryp, úsik júrip ketken kezde sharýa shash-etekten shyǵynǵa batyp qalady. Oǵan qoldaý kórsetip jatqan eshkim joq...

Dabyl qaǵatyn taǵy bir másele – jerdiń azyp-tozýy. Sońǵy jyldarda al­qaptardyń qunarlyǵy tómendep ketken. Qazirgi kezde egistikterdiń topyraǵynan jaýyn qurty óte sırek kezdesedi. Ýly hımıkattarmen dárileýdiń saldarynan topyraqty ydyratatyn paıdaly mıkroorganızmder joıylǵan. Munyń barlyǵyn adam óz qolymen jasaýda. Jer sý erozııasyna ushyraýda. Endi osy «Tozǵan topyraqty qalaı qalpyna keltiremiz?» degen mańyzdy suraq týyndaıdy. Ony sheshýdiń joly sońǵy jyldary tıimdiligin kórsetken tamshylatyp sýarý ádisi, kadr máselesi, ǵylymdy damytý, aýyl ınfraqurylymyn jetildirý sııaqty máselelerdi júzege asyrýmen baılanysty bolyp otyr.

Kartop jáne kókónis-baqsha daqyl­daryn zerttep otyrǵan jalǵyz mekeme atalǵan ınstıtýt ekenin atap óttik. Búginde respýblıkanyń 11 mekemesimen tyǵyz baılanysta jumys istep otyrǵan ınstıtýtqa shetelden 50-ge jýyq mekeme básekeles bolyp keledi. Mysaly, bir ǵana Gollandııanyń ózinde kartop sortyn shyǵaratyn 5-6 ortalyq bar, ári qaraı Germanııa, Reseı, Izraıl, О́zbekstan, Chehııa bolyp jalǵasyn taýyp kete beredi. Osyny kóre tura ınstıtýttyń básekege qabiletsizdigine qatysty syndar aıtylyp jatady. Aıta ketetin ózekti bir másele, osy memleketterden kókónis sorttary Qazaqstanǵa synaýǵa ákelinedi. Qazaqstan Respýblıkasynda qoldanýǵa bolatyn arnaıy tizbege osy aýdandastyrylǵan sorttar enedi.

Respýblıkanyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty daqyldardy synaýdyń memlekettik komıssııasy otandyq jáne sheteldik tuqym sharýashylyqtary usynǵan sorttardy 2-3 jyl boıy jer jaǵdaıyna, aýa raıyna beıimdiligin, tózimdiligin anyqtaý maqsatynda synaqtan ótkizedi. Bar másele osy sorttarǵa synaqtyń tegin jasalatyndyǵynda bolyp otyr. Sonyń saldarynan sheteldik sharýashylyq­tar júzdegen tuqym túrlerin synaqqa úzdiksiz usynýmen keledi. Qazirgi kezde memlekettik sortsynaq mekemelerine synaýǵa beriletin suryptar men býdan­dardyń 80%-y sheteldik. Osy tusta «Memlekettiń qarjysyna shetel suryp­tary nege tegin synalýy tıis?» degen zańdy saýal týyndaıdy. Oǵan sortsynaý ýchaskeleri qanshama qarjysyn, ýaqytyn sarp etýde. Mamandar tarapynan «synaqtardy aqyly júrgizeıik, arnaıy kvota belgilep, odan asyp jatsa aqyly júrgizilsin» degen usynystar da aıtylǵan. Alaıda, halyqaralyq sharttarǵa sáıkes birqatar máselelerdi qaıta qaraýǵa týra keledi. Mysaly, ýly hımıkattar boıynsha memlekettik tizbege sáıkes usynylǵan sheteldik pestısıdterdiń barlyǵy aqyly synaqtan ótedi. Mine, osy talap sortsynaý tizbesine de qoldanylýy qajet. Ondaı jaǵdaıda sortsynaq mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jaqsaryp, mamandar bilimin kóterý, eńbekaqysynyń joǵary bolýy sııaqty jaqsy nátıjelerge qol jetkizgen bolar edik.

Atalǵan salada qordalanǵan másele­lerdi sheshý aýyl sharýashylyǵyn damytý­dyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵ­dar­lamasynda qamtylǵany qýantady. Sala­nyń taıaý jyldarda qarqyn alýy osy baǵdarlamanyń maqsatty júzege asýymen tikeleı baılanysty. 

Elvıra Serikqyzy,

jýrnalıst

Almaty