Abyroıy, aıbyny artyq Shyńǵysty 40 jasynda halyq uly saltanat jasap, han kóterdi. Sonda «ǵaıyptan túsken aq boz atqa qonyp, Táńirimen tildesetin» Kókshe deıtin sáýegeı (el ony «Táńirdiń beti» dep ataǵan) bylaısha tolǵapty: «Maǵan Táńiriden ısharat boldy. Temýchınǵa bar, elge, halyqqa «bu kúnnen soń, Temýchın demesin, Shyńyz desin, jer júziniń patshalyǵyn Shyńyzǵa, onyń balalary men tuqymyna berdim» dep aıtty, – dedi». Osynaý sımvolıkalyq assosıasııa halyq pen tarıhtyń qurmetinen týyndaǵan tereń tamyrly qubylys desek te bolady.
Bul tusta, «Temýchın» mońǵol tilinen alynsa, al munyń túbiri «temir» túrki-mońǵol tilderine tán. Sonymen, Shyńǵys han (ne Shyńyz) ımperııanyń «ustasy», «temir dińgegi», «Muhıt-han» degen kóp qyrly maǵynany tanytady.
Shyńǵys hannyń tarıhynda áldeneshe epopeıaǵa laıyq myń qupııa, myń syr, myń támsil bar. Sonyń bir-ekeýin áńgimeleıik. Aldymen Uly patshanyń denesiniń qaı jerde jerlengeni jóninde. Ábilǵazynyń deregine júginsek, Shyńǵys han seıilge shyǵyp, záýlim báıterektiń baýyrynda otyryp: «Men ólsem, osy aǵashtyń túbine jerlersińder» depti. Ol jerdi Býrhan-Haldýn der edi. Keıin ıt muryny ótpeıtin qalyń ormanǵa aınalǵan. Jáne de bul óńirde júzdegen omyrtqasha tizilgen jota-shoqylar bar eken.
Jerdiń o sheti men bu shetin bılegen Shyńǵys han ımperııasynyń tarıhyn jazǵan oqymystylar Lın fon Pal, Hoang Mıshel, Rene Grýsse, Polıa Pellıo, A.A.Domanınder onyń 1227 jyldyń 18 tamyzynda Pınlınniń soltústik-batysyndaǵy Longtý ákimshilik-aýmaqtyq birliginde, Tzınshýe ózeni mańynda pánıden baqıǵa kóshkendigin jazady. Uly hannyń altyn súıegin aǵash astaýǵa salǵan áskerı elıta men qurmetti gvardııasy bar qaraly kósh Uly Qorǵan-Sary ózen-Gobı shóli arqyly Qaraqorymǵa jetkizip, sonan soń, Táńirige qulshylyq etken Onon men Kerýlen ózenderiniń bastaýynda, Kenteı ózeni janyndaǵy Býrhan-Haldýn taýynyń topyraǵyna máńgilikke tapsyrady.
Eger de dananyń tilin, áýlıe sózin pir tutsań, Shyńǵys hannyń teńdessiz jaratylysynyń biregeı qabiletteriniń biri – oıynyń tapqyrlyǵy, sóziniń asyldyǵy, aqylynyń, tájirıbesiniń, túısiginiń ǵarysh keńistigindeı keńdigi. Buǵan onyń memleket, halyq, mádenıet, kórkem oı, tulǵataný tarıhyndaǵy jalpyadamzattyq hám ulttyq qundylyqtarǵa ıe naqyldary aıǵaq: «Kim óz úıin durys basqara alsa, ol memleketti de basqara alar, kim on adamǵa óz sózin tyńdata alsa, ol úlken áskerge de basshylyq ete alar. Kim de kim ózindegi jaman qylyqtarynan arylsa, memleket qamyn oılaı alar». «Altyn denem qalǵysa da, Ardaqty elim solmasyn. Búgin denem qajysa da, Búkil elim tozbasyn. Altyn denem sharshasa, sharshasyn, Abzal elimniń dańqy artsyn. Bútin denem qınalsa, qınalsyn, Búkil elim toptansyn» (Bul sóz Qaraqorymdaǵy jartasqa qashalyp jazylǵan). «Tegińdi umytpaýdy – urpaǵyńa, ishken sýyńdy umytpaýdy – dosyńa úıret». «Adam týsa – bir dáýirlik, Kók shyqsa – bir mezgildik», «Eger árkim óz pıǵylyn aramdyq oıdan tazartatyn bolsa, búkil el ury-qarydan, zııandy ádetten pák bolar edi», «Momyn halyqtyń arasynda júrgende, qoshaqandaı momyn bol, al shaıqasqa shyqqanda jemtik kórgen ash búrkitteı shúılik», «Sózdi aıttyń ba, ol jaqsy ma, jaman ba, shyn ba, ázil me, báribir qaıtara almaısyń. Sondyqtan, sózińdi bezbenmen ólshegendeı salmaqtap baryp aıt», dep qaıyrady.
Odan ári zerdelesek: «Eger ul ákesiniń jolyn qýmasa, inileri aǵasynyń sózin tyńdamasa, kúıeýiniń áıeline senimi bolmasa, áıeli kúıeýin júre tyńdasa, eneleri kelinderin unatpasa, kelinder enelerin qurmet tutpasa, uly adamdar qorǵansyzǵa pana bolmasa, paqyrlar danalar sózin quptamasa, basshylar qyzmetkerleriniń júregine jol tappasa, aınalasyndaǵy adamdardy sońynan erte almasa, halyqtyń ádet-ǵurpy men zańyna, aqyl-parasaty men adamgershiligine menmendikpen qarasa, memleket tártibin moıyndamasa, ondaı elde urylar men sýaıttar, qylmyskerler men basqa da buzyq jolǵa túskender óz Otanynyń basyna qara túnek ornatady. Basqasha aıtqanda, ol eldiń baılyǵy – ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketedi, jylqylary men tabyndarynyń tynyshtyǵy buzylady, joryqqa mingen attary zoryǵyp óledi, sóıtip, búkil halyq túkke turmaıtyn dármensiz beısharaǵa aınalady».
Sóz joq, Shyńǵys hannyń qaǵıdattary – tarıh pen mádenıet deregi, halyq qazynasy, zamana daýysy, keleshektiń keńesshisi.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
