– Semıh, ózińizdi qazaq halqyna tanystyryp ótseńiz.
– Men 1990 jyly Erzýrýmda týyp, osynda óstim. Qazirgi tańda tarıh mamandyǵy boıynsha magıstratýrada bilim alyp júrmin. Kóne túrki tarıhy, túrki áleminiń áýenderi, sonyń ishinde qazaq ánderine qatty qyzyǵamyn. Ata-babalarym, Kavkazdyń soltústik aımaǵynan kelgen qypshaqtar.
Osyǵan deıin biraz aspaptardy zerttedim. Túriktiń ulttyq aspaptaryna basa mán berdim. Izdenis kezinde qazaq halqynyń ulttyq aspaby dombyraǵa degen qyzyǵýshylyǵym paıda boldy. Alǵash izdenip júrgenimde Mońǵolııadan kelgen qazaq dosym osy aspapty syıǵa tartty. Úniniń, áýeniniń ádemiligi sondaı meni birden elitip ala jóneldi.
– Dombyra men túrik halqynyń ulttyq aspaptarynda uqsastyq bar ma?
– Árıne, bar. Dombyra álemdegi eń alǵashqy shekti aspap. Al gıtara, lıýtnıa sekildi ózge de shekti aspaptar keıinnen shyqqan. Sol sııaqty túriktiń ulttyq aspaptary sanalatyn balama, ýd, tańbýr da dombyradan keıin shyqqan. Olardyń syrtqy kórinisi, ıaǵnı shanaǵy men ishek qurylymy qatty uqsaıdy. Únderinde de dombyraǵa keletin jeri bar.
– Qazaqtyń án-kúıleri jaıly óz oıyńyzben bólisseńiz.
– Dombyraǵa kóbirek kóńil bólgendikten qazaq halqynyń azdy-kópti án-kúılerin úırengenim bar. Máselen, Abaı Qunanbaıulynyń «Kózimniń qarasy», «Jelsiz túnde jaryq aı», áıgili Aqan Seriniń «Balqadıshasyn», qazaqtyń halyq áni «Aı bozym», «Balapan qaz» ánderin jıi oryndaımyn. Qazaqtyń dástúrli ánderi týraly izdengenimde olardyń naqty sanyna jete almadym. О́skeleń urpaq úshin tárbıelik mańyzy zor. Qazirgi zamanýı, ıaǵnı maǵynasy joq ánderden osyndaı dástúrli baǵyttaǵy ánder áldeqaıda jaqsy. Janyńdy tebirentip, ásem áýeni erekshe bir kúıge bóleı jóneledi.
Al kúılerden «Ańshynyń zary», «Mereke» júregime qatty jaqyn. Árqaısysynyń ózindik tereń tarıhy bar. Olardy tyńdap otyryp, ózge álemge enip ketkendeı bolamyn.
– Sońǵy jyldary Túrkııada dombyra mektepteri ashylyp jatyr eken...
– Iá, ol ras. Anadoly jerinde eki dombyra mektebi bar. Onyń birinshisi Ystanbul qalasynda ornalasqan. Ony Sedat Solakolý aǵamyz basqaryp otyr, al ekinshisi men turatyn Erzýrým qalasynda. Oǵan qazir ózim jetekshilik etemin. Ony «Qońyr dombyra mektebi» dep ataýdy jón kórdik.
Qolym bos ýaqytta qazaqtyń án-kúılerin tyńdap, úırenip qana qoımaı, dombyrany óz qolymmen jasaýdy da úırenip júrmin. Ázirge bireýin bitirdim (tómengi fotoda). Qazir ózim paıdalanamyn. Ońaı emes árıne. Naǵyz sheberler sekildi daıyndaımyn dep aıta almaımyn. Degenmen úırengisi keletin adam úshin bul da bir lázzat alyp, rahatta isteıtin jumys eken.
Sonymen qatar, qazaq áýeni, dombyra týraly birneshe maqalalarymdy jazyp, olar respýblıkalyq deńgeıdegi basylymdarda jarııalandy. Osy baǵytta eńbektenip, izdenip júrgendikten tek qana án-kúıdi úırenip, ony úıretýmen ǵana shektelip qalǵym kelmeıdi.
Biz Qazaqstandy ata-baba jurtymyz dep eseptep, qadir tutamyz. Sondyqtan bolar búginde dombyraǵa qyzyǵýshylyq tanytyp júrgen jastar kúnnen kúnge artyp keledi. Osy qalpynda jalǵastyra berer bolsaq, aldaǵy ýaqytta Túrkııada dombyrashylar qatary kóp bolady degen senimdemin.
– О́zińiz jetekshilik etetin «Qońyr dombyra mektebi» jaıly aıtyp ótseńiz...
– Erzýrýmda dombyra shertýdi úırengisi keletin balalar kóp bolatyn. Biraq alǵash ashylǵan kezde eki adam ǵana turaqty kelip, úırenip júrdi. Biraq ýaqyt óte kele olardyń qatary qalyńdaı tústi. Úılerine shaqyryp dárisimizdi ótkizetin kezderimiz bolady. Búldirshinderge dombyrany qalaı ustap, shertý kerek ekeninen bastaıtyn kezimiz de bolady. Olar qazir dombyra shertkende kásibı mamandar sekildi. Árıne, úıreneri áli kóp. Dombyra – ata-babamyzdan kele jatqan ulttyq qundy dúnıe ǵoı. Ol aqshamen úıretilmeıdi. Sol úshin mektebimizde tegin qyzmet etemiz.
– Qazaq halqynyń árbir kúıiniń tarıhy tereńde jatyr dedińiz...
– Ol ras. Dombyranyń únine mán berip tyńdaıtyn bolsaq, rıtminde keıde jylqynyń dúbirlegen tuıaǵynyń, oqyrynǵan daýysy bilinedi. Bul menińshe tek túrki álemi men mońǵol halqynyń áýenine tán dúnıe. Mundaı erekshelik ózge eshbir ultta, halyqta joq. О́zim osy salada izdengennen keıin kóptegen aspaptardy zerttedim. Sonda bir baıqaǵanym, aǵylshyndar da muny, ıaǵnı jylqynyń dúbirin óz mýzykalarynda, áýenderinde qoldanǵysy keledi eken. Biraq ol ata-baba jolymen, sonaý ǵasyrlardan sińbegendikten, beıne bir jasandylyq lebi bilinip turady. Al dombyranyń 6000 jyldyq tarıhy bar. Búgingi halyqqa mıras bolyp kele jatyr.
Taǵy bir aıta keterim, dombyraǵa qarap otyryp ata-babamyz kóshpeli turmys keshkendigin baıqaýǵa bolady. Sebebi, pıanıno, kontrabas sekildi aspaptarǵa qaraǵanda salmaǵy jeńil, kóshpeli halyq úshin ary-beri kóterip júrýge yńǵaıly. Kez kelgen orynda otyryp, sherte berýge bolady. Bul da bir dombyranyń ózindik qupııasy bolsa kerek.
– Qazaqtyń dombyrasy men qyrǵyzdyń qomyzy uqsas keledi. Qomyzdy zerttep kórdińiz be?
– Álbette, qomyz dombyraǵa uqsaıtynyn bilgennen keıin arnaıy aldyryp, zerttep kórdim. Qomyzdyń da tarıhy tereńde, ózindik syrlary bar. Biraq maǵan qazaqtyń ulttyq aspabyndaı áser qaldyra almady. Dombyra sekildi janyma jaqyn tarta almadym. Sebebi, keıbir perneleri joq, shanaǵy tarlaý, uzyndyǵy qysqa. Qomyzdy bálkim bolashaqta zertteıtin shyǵarmyn.
– Dombyranyń qandaı erekshelikterin baıqadyńyz?
– Alǵash aspaptar týraly izdenip júrgenimde eń kóne túrine toqtalýdy jón kórdim. Al dombyranyń alty myń jyldyq tarıhy bar degende tańdaýym birden osyǵan tústi. Qolyma alǵannan bastap meni tań-tamasha áserde qaldyrdy. Dombyranyń shanaǵynda júzdegen jyldarǵy túrki halyqtarynyń áýenin baıqaýǵa, sezinýge bolady. Iаǵnı, dombyra tek qazaq áýenin ǵana emes túrki áleminiń mýzykasyn da saqtap kelgen. О́z basym Altaı jáne týva halyqtarynyń sazdy áýenderin baıqadym.
– Semıh myrza, bolashaqqa qandaı josparyńyz bar?
– Bolashaqqa qoıar josparym óte kóp. Taıaý jyldary qazaq eline baryp, dombyradan mýzykalyq bilimimdi shyńdaǵym keledi. Tek qana mýzykamen shektelip qalmaı, naǵyz sheberler sekildi dombyra daıyndaýdy úırensem deımin. Osydan keıin baryp, óz elimde dombyrany kóbirek nasıhattap, jastardyń qyzyǵýshylyǵyn odan ary arttyrǵym keledi. Aldaǵy ýaqytta qarjylyq máseleler sheshimin taýyp jatsa, án-kúıler jazylǵan dıskiler shyǵarýdy maqsat etip otyrmyn.
Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken
Aıan ÁBDÝÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
