Ishki týrızmdi damytýǵa, ózge eldi qyzyqtyrýǵa, Qudaıǵa shúkir, qazaqta jer jetedi. Osydan 4-5 jyl buryn ǵana «Shirkin-aı, Alakóldi nege paıdalanbaımyz, nege damytpaımyz?!», dep baıbalam salý sóz ustaǵan kim kimniń de úırenshikti góı-góıi bolatyn. Úırenshikti bolǵasyn, aıtylǵan sóz aıtylǵan jerde, qaqsaýyq káriniń bos baıbalamyndaı eleýsiz qala beretin. Aıta turyp, ózimiz de onsha qunttaı qoımaıtynbyz. Áıtse de, sońǵy jyldary bul tarapta ákimshilik tarapynan másele qozǵalyp, arnaıy baǵdarlamalar jasalǵan. Ár istiń bastalýy da, nátıjesi de eldiń kóz aldynda. Alakólge qatysty aıtqanda, kúni keshe ǵana qoldanýǵa berilgen Úsharal áýejaıynyń ózi nege turady! Bul áýejaıdyń qurylysy bastalǵan 2015 jyly budan ózge de sharýalar qolǵa alynǵan. Odan beri de eki jyl óte shyǵypty.
Endi búgin qarasaq...
Alakól týrıstik aımaqqa aınalyp keledi eken. Almaty oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń uıymdastyrýymen barǵan arnaıy saparda osyǵan kóz jetti.
* * *
Taldyqorǵan-Alakól baǵytyndaǵy eń kóp aıtqan sózimiz – «jol tozypty-aý» bolǵan shyǵar. Almaty tóńiregindegi kimdi sóıletseń de, osy jol máselesin aıtady. Aldaǵy kúnderde áne-mine qurylysy bastalaıyn dep turǵan jańa jol keler jyly Alakólge asyǵýshylardy kóldiń ystyq qushaǵymen tezirek qaýyshtyrady deıdi. «Erteń jóndelmek jol bolsa, bul azapty kórýshiniń sońy biz ekenbiz ǵoı», dep, dát bekitip, kúsh jıyp degendeı, alty jarym saǵattyq joldy artqa tastap, jetkenimizde... Alakólde kún janyp, quıyn oınap tur eken. «Jańbyr bir jaýsa, aǵash eki jaýyp» deıtin be edi bir jolaýshy? Bizdiki de soǵan uqsas kep: kún bir kúıdirse, jel eki kúıdirip, apshyny qýyryp barady.
Biz toqtaǵan «Aquamarin resort» demalys aımaǵy – at shaptyrym jerdi alyp jatqan, halyqaralyq deńgeıde qyzmet kórsetetin osy mańdaǵy aldyńǵy qatarly ortalyq eken. Qonaq úı kól jaǵasyna ornalasqan. Dese de, kóldi áli kóre qoıǵan joqpyz. Bir-birine jalǵas tizile qalǵan medpýnktten bastap bı zalyna deıin salynǵan eńseli ǵımarattar nazaryńdy alysqa jibere qoımaıdy. Jol ústinde betine munar qonaqtap, kógerip-surlanyp qana kóringen maqtaýly kóldiń aq tolqynyna qol artpaı, kórdim deı almaıtynyń taǵy anyq.
Sóıtsek, bul ýaqyt – Alakóldiń tolqyny jaǵany kúshene soǵyp, asa býyrqanbasa da, biraz sergip alýǵa bel býǵan kezi eken. Biz kelerdiń aldynda ǵana demalýshylardy jaǵadan qaıtaryp, barar joldy jaýyp tastapty. Jarty saǵat ótpeı, tynshyǵandaı kóringesin, qaıta ashty. Bizdiń tabanymyz jaǵaǵa tıgen shaqta – kól ájeptáýir jýasyp qalypty, sodan da bolar, áıgili aqqý-kóbikti kóre almadyq. Biz estigende, maıda tolqyndardan týatyn usaq kópirshikter kóz ushynda myńdaǵan aqqý júzip júrgendeı kórinedi dep edi. Alakóldiń Alakól atanýy da sol «aqqýlardyń» arqasy desedi. Al sýy – maqtasa maqtaǵandaı-aq. Jaǵalaýda júrgen myńdaǵan adamnyń aıaǵy jabyla keshkenmen, tunyǵyn shaıqaı almapty. Jaǵalaý dese kóz aldymyzǵa qum elesteıtin, bul ara – usaq, qıyrshyqty, qap-qara malta tas. Kóldiń quramynda adam densaýlyǵyna paıdaly ıod pen tuz kóp degen, bálkim sonyń áseri, sulýdyń qarashyǵyndaı móldirep jatyr. Tas tazarsa – qaraıady eken-aý dep oıladyq. Sol tusta bizdiń bir áriptes ázildep aıtty: «Bizdiń aldaǵy mindet – úsh kún ishinde osy tas sııaqty qap-qara bolý», dep. Keıin bildik, tastyń qara bolyp kórinýi de aldamshy kórinis eken, erteńine, tús áletinde kórdik, óziniń ádepki surǵylt túsin taýypty. Sóıtsek, kúnniń ár mezgiline oraı kól kelbetiniń qubylýymen tastyń túsi de ózgerip otyrady eken. Tús mezgilinde kól kógiljim túske enip, bar sulýlyǵymen aldyńa tartylady. Besin aýa kól betin álsiz munar búrkeıdi de, kókjıek qyzara bastaǵanda tarap ketedi eken. Tastyń qara túske kóshetin mezgili osy munarmen baılanysty kórinedi.
Tereńge súńgip kórgen jan biledi, ádette ózge kólderde sýdyń beti jylymshy bolady da, sál tereńdeseń, salqyndap sala beretin. Alakól bul jaǵynan turaqty eken, qalaı súńgiseń de birkelki temperatýrasyn ózgertpeıdi. Asa asaý bolmasa da, tynymsyz jaǵany tepkileıtin de jatatyn tolqyndarynyń tynymsyzdyǵy kóldi ylǵı da qozǵalysta ustaıdy. Tunyqtyǵy da, bir kelkiligi de sonysynan.
Turǵylyqty halyq Alakólge Shyńǵys hannyń joryq ústinde toqtap, qosyn tigip, erý bolǵanyn ańyz qyp aıtady. Kókbóri bolyp kún keshken sonaý bir zamandarda aılap-jyldap joryqta bolyp, shaıqastan qaıtqan qazaq jaýyngerleriniń jarasyn jalap jazar qonalqasy da – osy kól bolǵan desedi. Tipti kúni keshegi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan jaralanyp qaıtyp, jaraqatynyń orny bitpeı qoıǵan soldattar da osy sýdan dárý taýypty. Odaq kezinde salynǵan Ǵaryshkerler úıi de jaıdan jaı salyna saldy deımisiz! Odaq kólemi emes, álemdik ǵarysh stansalarynan adamdar arnaıy kelip, at baılaǵan áıgili kól búgin de izdeýsiz, suraýsyz emes. Ǵaryshkerler qazir de ushý kezinde alǵan radıasııanyń áserinen osy jaǵalaýda jatyp aıyǵýdy qup kóredi. Adam denesinde ómir boıy saqtalatyn, zardaby ádettegi vırýstardan áldeqaıda qaýipti sanalatyn radıasııanyń ózin jeńildeterlik qaýqary bar sý – qasıetti emeı ne?! Demek, Alakóldiń múmkindigi sheksiz. Aldymen, mynadaı sulý kórinis, odan soń, álgindeı emdik qasıeti kim kimdi de muhıt asyp kelip, aptalap-aılap jatýǵa májbúrlemeı me!
Almaty oblystyq ákimdigi tarapynan atqarylyp jatqan sharýalar da osy maqsatqa bir taban jaqyndata túseri sózsiz. Olaı deıtinimiz, osydan tórt-bes jyl burynǵy bos jatqan ońtaıly jaǵalaýdyń talaıynda búginde tirshilik qaınap jatyr. Buryndary, árkim óz bilgenimen qonyp, qalaýynsha shomylyp, alańsyz lastap, jónine júre beretin, sharap iship, shalqyp qaıtatyn aımaq – jaqyn mańdaǵy aǵaıynnyń ǵana mańdaıyna buıyrǵan enshili sybaǵasyndaı eseptelse, búginde respýblıkanyń ár túkpirinen aǵylyp kelip jatqandardyń qarasy az kórinbedi. Biz toqtaǵan demalys ornynan bólek, qatarlas, ıyqtas ornalasqan qanshama zamanaýı úlgidegi ortalyqtar men Aqshı aýylynyń turǵyndary shama sharqynsha jasaǵan arzandaý qonaq úılerge túsken demalýshylar arǵy-bergi jaǵalaýdy qaraqurym kisige toltyryp-aq jiberedi eken.
Munyń bári «teńizdiń dámi tamshysynan» degendeı, bizdiń bir ǵana aımaqty shamalap sholyp shyqqandaǵy kórgenimiz. Naqty málimetterge súıensek, Alakóldiń aınalasynda ornalasqan demalys úıi, demalys aımaǵy, pansıonat, emdeý-saýyqtyrý ortalyqtary jáne týrıstik keshenderdiń jalpy sany – 132-ge jetken. Bul kórsetkish bir qaraǵanda jetkilikti kórinýi de múmkin, biraq, Alakól aýdany aýmaǵynda jaz maýsymy asa uzaq bola qoımaıdy, sol sebepti, demalýshylardyń deni qaptap keletin kez – jaz aılary. Mundaı kezeńde kelýshilerdiń bárin qabyldaı alǵanmen, keı retterde oryn tappaı qalyp jatatyn da jaǵdaılar bolmaı turmaıdy. Tapsa da, biraz sarsańǵa túsip, oryn izdep kóp júrip qalǵan tutynýshylar ekinshi márte kelýge onsha qumarta qoımasy anyq. Sol sebepti, kez kelgen jaǵalaýda jetkilikti jaǵdaı jasalýǵa tıis. Sońǵy ýaqyttaǵy kólge degen qumarlyq artqan. Aıtalyq, 2015 jyly shamamen 150 myńǵa jýyq adam kelse, byltyrǵy kórsetkish budan úsh ese (452700) joǵary bolǵan. Bir jylda osynsha kórsetkishke ósý – kól tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan. 2014 jyldan bergi ósý kórsetkishine kóz júgirsek (2014 jyly 91440 adam), kólge erekshe kóńil bólgen sońǵy úsh jyldyń úlken nátıje bergenin kóremiz. Bıylǵy demalýshylardyń sany 700 myńnan asady dep jos-parlanyp otyr.
Suranys artqan jerge ınfraqurylym da kóptep salynady. Almaty oblysynyń týrıstik áleýeti ınvestorlardyń kóptep tartylýyna yqpal etken. Byltyr oblysta jeke ınvestısııalardyń esebinen 43 týrızm nysany qoldanysqa berilse, olardyń 30-y Alakóldiń jaǵalaýyna salynǵan. Bıyl da 30 nysan iske qosylmaq (birazy jumysyn bastap úlgergen). Munyń syrtynda kól jaǵasyn abattandyrý, zamanaýı kólik joldary, jaıaý júrginshilerge arnalǵan joldar sııaqty ózge de sharýalar qolǵa alynýda. Máselen, bıyl eldiń eń kóp keletin Aqshı kenti aýmaǵyna qarasty kóldiń sol jaǵalaýynda 15,53 shaqyrym, oń jaǵalaýynda 8,25 shaqyrym avtokólik joldary qaıta jańǵyrtylmaq. Osy jáne ózge de josparlar oıdaǵydaı júzege assa keleshekte aýdandyq bıýdjettiń 50 paıyzyn týrızm salasy tolyqtyrady deıdi. Oblys boıynsha bir jylda salynǵan 43 nysannyń 30-yn jeke dara ıemdengen Alakól úshin 50 paıyzdyq paıda ákelý de asa qıyn sharýa emes sııaqty...
* * *
Saparymyzdyń ekinshi kúni oblystyq ishki saıasat basqarmasy men óńirlik komýnıkasııalar qyzmeti uıymdastyrǵan arnaýly sharalarmen bastaldy. Negizgi taqyryp – rýhanı jańǵyrý. Oblystyq aýmaqpen shektelmeı, respýblıkanyń ár túkpirinen jınalǵan blogerler basqosýyn «BlogCamp Alakol summer school» dep atapty. «Jazǵy mekteptiń» negizgi maqsaty − BAQ pen áleýmettik jeli arqyly elimizge keńinen tanylǵan mamandardyń sheberlik saǵatyn ótkizip, búginde aqparat áleminde belsendilik tanytyp júrgen jastarǵa úlgi berý. Saltanatty ashylý ashyq kúnniń astynda ótti. Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalovtyń atynan quttyqtaý sóz sóılep, jaqsy bastamaǵa sáttilik tilegen oblys ákiminiń orynbasary Jaqsylyq Omar bastap, Almaty oblystyq «Jetisý» telearnasynyń dırektory Beısen Quranbek, Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetiniń dırektory Artýr Nyǵmetov jáne oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń basshysy Rýstam Alpysbaev sóz sóıledi.
Almaty oblysy ákiminiń orynbasary óz sózinde qyzyq statıstıka keltirdi. Aıtýynsha, 2008 jyly áleýmettik jeli qoldanýshylary Almaty oblysynda nebári 7,3 paıyzdy qurasa, 2016 jylǵy kórsetkish – 88,2%-ǵa jetken. Segiz jyl ishinde osynsha deńgeıge ósken kórsetkish oblys jurtshylyǵynyń ınternet múmkindikterin jetkilikti deńgeıde paıdalana alatynyn kórsetedi. Budan bylaı áleýmettik jeli arqyly aqparat taratýshylardyń róli arta beretini anyq. Sol sebepti, bloger ataýly ne jazyp, ne qoıý keregin, áleýmettik jelini qalaı paıdalanýdy bilýge tıis. Sondyqtan, bul sheberlik sabaqtardyń mańyzy joǵary.
Bul taraptaǵy tizgindi birinshi bolyp jelide 45 myń oqyrmany bar Álisher Elikbaev ustady. Áleýmettik jeliniń tarıhynan bastap, búgingi kúni qoǵamdaǵy mańyzy men yqpaly jaıynda; ınternetpen jumys isteýdegi qarapaıym, negizgi qaǵıdalar, ne jazý kerek, qansha jazý kerek degen áńgimeden bastalǵan leksııasynda bloger belgili adamdardyń, saıasatkerlerdiń sátti posttaryna toqtalyp, áleýmettik jeli arqyly respýblıkalyq deńgeıde qaralǵan máselelerge deıin sóz qyldy. Onyń aıtýynsha, «áleýmettik jeli – ár adamnyń jeke aqparat quraly». Jaqsy jazsań, aýqymdy, beldi máselelerdi kóterseń – oqyrmanyń óse túsedi. Bizdiń eń kóp súriner jerimiz joıdasyz kóp jazý. Onyń ózindik ustanymdary bar: qysqa, nusqa, naqty jazý. Eń kóp degende kúnine 1-2 post, aptasyna kem degende 2-3 post jazbaq lázim. Bir aptadaǵy barlyq jazǵanyńnyń assa bireýi óziń jaıly bolýy múmkin, qalǵany, qoǵamdaǵy kókeıkesti máselelerge arnalsa, sen durys joldasyń degen sóz. Sosyn, áldebireýlerdiń ótinishimen qandaı da bir taýardy jarnamalaý, jergilikti ákimdiktiń atqarǵan sharalaryn jaza berý de blogerdiń bedeline nuqsan keltiredi. Árıne, jazý kerek, biraq, belgili bir deńgeıde.
Belgili saıasattanýshy Aıdos Sarymnyń leksııasy biz kóp mán bere bermeıtin taqyrypqa arnalypty: «Google» aqparattyq júıesin tıimdi paıdalaný. Qurylýy 1998 jylǵa baryp tireletin bul júıesiz búgingi aqparat keńistigin elestetý múmkin emes. Dúnıeniń qaı bóliginde de, qoǵamnyń qaı salasynda da asa mańyzǵa ıe. Biz, ádette, esimizge túsire almaǵan frazalardy, naqty bir sıfrlardy izdegende «gýglıt» etip jiberetin júıeni – bıznesti, týrızmdi damytýǵa qalaı paıdalaný kerek degen suraq tóńireginde naqty málimetterge súıene otyryp, qyzyqty dáris ótkizdi. Ol ǵana emes, elimiz, onyń ishinde ár óńir týraly qandaı málimetter bar, qandaı jetistigimiz ornalasqan degen suraqtyń aınalasynda da kóptegen statıstıka keltirildi. Bir qyzyǵy, osy leksııaǵa daıyndyq kezinde, saıasattanýshy eshqandaı statıstıkalyq ortalyqtyń málimetine súıenbeı-aq, ózi zerttepti. Bul tarapta eń aldymen mán beriletin dúnıe – til máselesi. Qazaq tildi aqparattyń azdyǵy. Qazaqstannyń qaı óńirin izdeseńiz de orys tildi aqparattar basym. Qazaq tilindegi aqparattar orta eseppen alǵanda 10 ese az bolyp keledi eken. Máselen, «Almatınskaıa oblast» degen suranysqa 5,4 mıllıon, «Almaty oblysy» degenge – 643 myń aqparat shyǵady.
Biz jaıly bilgisi kelgen jat eldikter mindetti túrde týrızmdi qaraıdy. Qanshalyqty jolǵa qoıylǵan, ne bar, ne joq? Mine, osy kezde atalǵan júıeni paıdalanýdyń mańyzy artady. Máselen, «Google» júıesinde alǵashqy ondyq degen uǵym bar. El kóp izdeıtin taqyryptar eń joǵaryǵa ornalasady. «Bir qyzyǵy, keı aımaqtardyń týrızmin izdeseń, jergilikti ákimshiliktiń saıty, ákimniń sýreti shyǵa keledi. Bul – bizdiń durys jumys istemeıtindigimizdi kórsetedi», – deıdi A.Sarym. «Google» kompanııasymen kelisip, alǵashqy ondyqqa týrızmdi, Qazaqstannyń qasıetti oryndaryn, tarıhyn, sońǵy jańalyqtaryn ornalastyrýǵa bolady. О́zge eldiń ókili «Qazaqstan» dep izdegende, bári ret-retimen shyǵyp turýǵa tıis.
«Týrızmdi damytý jol jóndep, qonaqúı salýmen bitpeıdi. Týrısterdi tartý úshin – jarnama jasalýǵa tıis. Al, jarnama degenińiz osyndaı qarapaıym dúnıelerden bastaý alady. «Google» júıesinde jaǵymsyz aqparattardy tómen túsirý degen opsııalar bar. Kompanııa ókilderimen kelise otyryp, ár oblystyń óńirlik kommýnıkasııalar qyzmeti osymen aınalysýy kerek» dep esepteıdi saıasattanýshy. Sonymen qatar, taǵy bir qyzyq usynys aıtyldy. Elimizge álemdik deńgeıdegi tanymal tulǵalardy shaqyrǵanda jasalatyn kelisimshartqa: «Áleýmettik jelidegi jeke paraqshańda bizdiń el týraly (nemese belgili bir nysan) bir aýyz jaqsy sóz, úsh-tórt sýret salasyń» degen shart engizý kerek deıdi. Sebebi, búgingi negizgi jarnama álemdik tulǵalardyń aınalasynda júrip jatyr. Ataqty fýtbolshy Krıshtıaný Ronaldýdyń paraqshasyna 10 mıllıonnan astam adam tirkelgen. Ony ary qaraı bólisetinderdi qossańyz, naǵyz jarnama degenińiz sol. Osyndaı usaq-túıek dúnıelerdiń ózi elimizdiń álem aldyndaǵy bedelin qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Komýnıkasııalar qyzmeti aınalysýǵa tıis bir sharýa osy jáne ózge de zamanaýı tetikterdi paıdalanýdy ıgerý dep sanaıdy saıasattanýshy.
* * *
Estýimiz boıynsha Alakóldiń janǵa daýa, aýrýǵa dárý bolar kezi – tańǵy saǵat 4 pen 6-nyń arasy degen. Kún shyqpaı turyp, tún kóbesi sógile sýdyń betin juqa ıod qabaty jabatyn kórinedi. Sol sebepti, kólge osy eki saǵat aralyǵynda qalaı da túsý kerek! Kólge bara qalsańyz, osy bir sózdi estimeı qaıtýyńyz múmkin emes. Kimnen surasańyz da sony aıtady: Alakólde demalýdyń bir sharty osy. Halyqtyq sıpat alý degenińiz osy bolsa kerek.
...Shyǵystyń júzine qan júgire bastaǵanda aptyǵyp kól jaǵasyna biz de jettik. Kóz aldyń túgel kókjıek. Al, odan sál beride jurt Araltóbe dep ataıtyn kól ortasyndaǵy tóbeshik kúndizgideı munartpaı, bar bolmys-bitimimen kóz ushynda kerilip jatyr. Tańǵy tynyshtyq degen sózdi kólge qarap seziný kerek shyǵar, sirá. Bylaıǵy kezde de asa asaýlyq tanyta qoımaıtyn kól usaq tolqyndarymen jaǵany álsiz ǵana qytyqtaıdy. Tepkilenbeıdi, ekilenbeıdi. Jaı ǵana sıpaı soǵady. Jaǵadaǵy álsiz tolqyn alystaǵan saıyn bolymsyz dirilge ulasady. Ary qaraı aspannan monshaq tógip tastaǵan sııaqty. Biliner-bilinbes búlkildep qaınap jatqandaı. Jaǵany álsiz ǵana soǵyp, keri serpilgen tolqynmen birge kóldiń qushaǵyna qoıyp ketkiń keledi. Tipti, sonaý qyzaryp jatqan kókjıekke deıin sý emes mamyqtyń ústimen qalqyp, jetip bara salardaısyń.
Kórikten shyqqandaı qyzaryp, kún de kórindi-aý, aqyry. Shyǵystan emes, kólden shyqqandaı. Sýdyń jyp-jyly bolyp turǵany, túnimen osy kúndi qushaǵyna qysyp alyp jatqan eken ǵoı degen balań qııal ıekteıdi, bir túrli. Dúnıe túgel qyp-qyzyl. Kún de, sý da, aspan da, jer de – bári qyzara bórtip, tirshiliktiń jańa bir kúnin bastady. Tirshilik jaǵalaýdan bastalady eken. Alakólden bastalady eken...
Aıtary joq, kórerge kóz, kesteleýge til kerek. Aqyn bolmaǵanyńa ókinesiń...
Tań qalarlyǵy, osy bir sátpen astasyp, júzi alaýlap qanshama adam júr jaǵada. Alakóldiń tańǵy shaǵy da – ózinshe bir bazar eken.
Kúni boıy kóldiń osy sulýlyǵyn aıtyp, eldiń qulaǵyn az qajaǵan joq shyǵarmyz. Qaıtar qarsańda, tús aýa jaǵaǵa taǵy bardyq. Munymdy da kórip qal dedi me eken, álgi el kóp aıtatyn aqqý-tolqynyn júzdirip, jaǵadan bastap kóz ushyna deıin aǵara shaıqalyp, shalqyp jatyr. Endi kúmán joq, Alakóldiń sımvoly – aqqý tolqyn. Aqqý bar dep estidik, biraq, sol aqqýyńyz Alakóldiń ózi músindegen aqqýdyń janynda asa sulý kórine almaıdy-aý.
Qımaı qoshtastyq. Alakól arý – aq monshaǵyn taǵynyp, áshekeıin jasanyp, alystan qol bulǵaıdy. Kóz ushynda myń-mıllıon aqqý júzip júr...
Almas NÚSIP,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
Sýretterdi túsirgen
Jeńis YSQABAI
