«Mádenıet» sóziniń ózi latyn tilindegi «tárbıeleý», «bilim berý», «damý», sonymen qatar, «óńdeý» degen maǵynany beretinin eskersek, osynaý uǵymdy qamtıtyn zań baptarynyń jıi ózgerip, jańaryp otyratyny túsinikti. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda alǵa qoıǵan aýqymdy maqsat-mindetterdi oryndaý ishinara elimizdegi mádenıet salasyna qatysty zańdar sheńberinde júzege asatyndyqtan, búkil elimizde osy baǵyttaǵy jumystar qaýyrt qolǵa alynyp, keshendi túrde bastalyp ta ketti.
Eskeretin jaǵdaı, mádenıet, rýhanııat keń maǵynaly ári aýqymdy sala bolǵandyqtan, bul máselege qatysty quqyqtyq normalar birneshe zań qujattarynda sóz bolǵan. Demek, Parlament depýtattary qabyldap, Elbasymyz qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine mádenıet máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańy arqyly «Mádenıet týraly» Zań ǵana emes, elimizdegi birqatar zańnamalyq aktiler jańaryp otyr. Atap aıtar bolsaq, jańa qujat qabyldanysymen «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly», «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til týraly», «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zańdary, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń Bıýdjet kodeksi men Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń keıbir baptary ózgeriske ushyrady.
Daý týǵyzbaıtyn bir anyq nárse, bul ózgerister men tolyqtyrýlar elimizdegi mádenıet salasyn basqarý men retteý, ulttyq ónerdi damytý, eldiń mádenı-rýhanı áleýetin kóterý sekildi mindetterdi keshendi túrde iske asyrýǵa baǵyttalǵan.
Sonymen, «jańa zań bizge ne beredi, nendeı jańalyǵymen zııaly qaýymdy qýantyp otyr?» degen suraqtarǵa jaýap berip kórelik.
Áýeli, zańnyń 1-baby arqyly «Mádenıet týraly» Zańynyń negizgi uǵymdaryna engizilgen jańa sózder men sóz tirkesterine qarap, ásirese, kıno ónerine, otandyq kıno salasyn damytýǵa qanshalyq kóńil bólingenin baıqaımyz. Sońǵy tehnıka men tehnologııanyń arqasynda asa qarqyndy damyp otyrǵan álemdik kınematografııa bul salanyń qoǵam ómirinde qanshalyq mańyzdy ról oınaıtynyn aıshyqtap berdi. Jańa zańǵa bastamashy bolǵan azamattar da búgingi tańda kınonyń qýatty ıdeologııalyq qarýǵa aınalǵanyn túsinip, qazaq kınosyn kóshten qaldyrmaı jetildirýge kúsh salǵanyn paıymdaýǵa bolady. Osy oraıda talantty rejısser, kınossenarıst Satybaldy Narymbetovtiń «kıno ónerine qatysty arnaıy zań qabyldaý kerek» degen sózin de umytpaǵan jón. Alaıda, asyqpaı aıryqsha taldaýdy talap etetin bul usynys ta aldaǵy ýaqytta óz sheshimin tabady degen úmittemiz.
Zańnyń 28-baby qazaq kınosyn, ulttyq fılm óndirisin ońtaılandyrý maqsatyna arnalǵan. Zańdyq ózgeristerde: eń aldymen, fılmdi óndirý, taratý jáne kópshilikke kórsetý (demonstrasııalaý) kezinde smeta boıynsha jumystardyń jalpy kóleminiń keminde 70 paıyzyn Qazaqstan aýmaǵynda tirkelgen kınematografııalyq uıymdar júzege asyrsa; ekinshiden, Qazaqstan azamaty jáne (nemese) Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda belgilengen tártippen tirkelgen zańdy tulǵa fılmniń prodıýseri bolsa; úshinshiden, fılm túsiretin toptyń quramyna (rejısserler, operatorlar, dybys operatorlary, kıim sýretshileri, montajshylar, basty rólderdi oryndaıtyn akterler) 30 paıyzdan aspaıtyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty emes tulǵalar kirse; tórtinshiden, fılm óndirýdegi sheteldik ınvestısııalar fılmniń smetalyq qunynyń 30 paıyzynan aspasa, – sonda ǵana ol ulttyq fılm bolyp sanalatyny taıǵa tańba basqandaı naqtylanǵan. Sondaı-aq, elimizde ratıfıkasııalanǵan tıisti halyqaralyq sharttarda aıqyndalǵan talaptardy saqtaı otyryp, shetel kınematografııalyq uıymdarymen birlesip túsirilgen fılmder de ulttyq bolyp tabylatyny belgilendi.
Bizde túsirilgen fılmderdiń prokaty kóbinese orys tilinde taralyp, memlekettik tilde sóıleıtin otandastarymyzdyń talap-tilegi eskerilmeı jatatyny jastar arasynda kóp sóz bolyp júr. Sońǵy jyldary osy másele birshama oń sheshimin taba bastady desek te, jańa zańda kıno salasyndaǵy til múddesi arnaıy normalarmen retke keltirilgen. «Fılmderdi prokattaý tili» dep atalǵan 28-baptyń 4-tarmaǵynda jazylǵandaı, budan bylaı elimizdiń aýmaǵynda barlyq fılmdi prokattaý qazaq tilinde jáne basqa da tilderde júzege asyrylady.
Mine, kózimiz jetip otyrǵandaı, zańdaǵy tolyqtyrýlar elimizdiń mádenıetin damytýǵa zor úles qosyp, osy salaǵa qatysty birqatar máselerdi sheshýge jol ashyp otyr. Onyń taǵy bir kórinisi – teatr, sırk qyzmetine qatysty. Qýanarlyq jaǵdaı, alǵash ret teatrlardyń aldyna qoıylǵan mindetter naqty aıqyndalyp, teatr qoıylymy, rejısser-qoıýshy, qoıýshy baletmeıster, qoıýshy-sýretshi sekildi túsinikterge zań júzinde alǵash ret anyqtama berilgen eken. Memlekettik teatrlardyń qyzmetimen baılanysty salyq tóleý problemalary, sırk qyzmetindegi memlekettik satyp alý máseleleri de osy Zańmen rettelmek.
Jarııalanǵan statıstıkalyq málimetterge qaraǵanda, elimizde 2013-2015 jyldary 40 mádenıet oshaǵy jabylyp qalǵan. Sońǵy jıyrma bes jyl kóleminde aýyldyq jerlerdegi klýb, kitaphanalardyń jabylýy, olardyń ǵımaraty jekelerdiń qolyna ótip, jergilikti turǵyndardy rýhanı-mádenı turǵyda biriktiretin uıymdardyń kúıreýi bárimizdiń janymyzǵa batyp júrgen jaıt. Qoǵamdy keri tartyp turǵan osy bir keleńsiz proseske de jańa zań tosqaýyl qoıyp otyr. Iаǵnı, budan bylaı mádenıet oshaqtaryn qurý, qaıta qurý jáne joıý máselelerin jergilikti basqarý organdary óz betinshe sheshe salmaıdy, mindetti túrde quzyrly organmen kelisip júzege asyratyn bolady. Bul, sóz joq, mádenıet oshaqtarynyń sebepsiz jabylýyna bóget bolyp qana qoımaı, mınıstrlik tarapynan mádenıet oshaqtaryna monıtorıng júrgizip otyrýǵa múmkindik beredi.
Jalpy, elimizdegi mádenıet máselesine qatysty zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrlar engizýge baǵyttalǵan osy zańnyń zııaly qaýymnyń qyzý qoldaýyna ıe bolǵanyn joǵaryda aıttyq. Tarıhı-mádenı mura nysandary men qundylyqtar shoǵyrlanǵan jerlerde mýzeı-qoryqtar qurýǵa jol ashylýy, tarıhı-mádenı muralardy saqtaý máselesine tereńdeı kóńil bólinýi urpaq qamyn oılaǵannan týǵan qadam ekeni ras. Bul Elbasynyń sońǵy maqalasynda sóz bolǵan kıeli jerlerdi qorǵaý, «Týǵan jer» baǵdarlamasyn jasap, osyndaı sharalar arqyly jastarǵa patrıottyq rýh berý maqsatyna saı deýge bolady. Al elimiz táýelsizdik alyp, jańa turpatty memlekettilik qura bastaǵaly «óz arbasyn ózderi súırep» kele jatqan qalamgerlerge qalamaqy tóleıdi degen habar kózinde oty, qalamynda qýaty bar zamandastarymyzdy shyǵarmashylyqqa shabyttandyrǵany daýsyz. Naqtylap aıtsaq, búginge deıin olardyń kitaptary memlekettik tapsyryspen 2000 danamen shyǵarylyp kelse, endi memleket qarajatymen shyqqan kitaptyń tırajy 5000 dana dep belgilenip otyr. Bul degenińiz kitaptar budan bylaı úlken qalalarǵa ǵana emes, aýdan men aýyldarǵa da jetedi degen sóz.
О́z basym, mádenıet máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen bul zańnyń qundy tusy – «Mádenıet týraly» Zańǵa «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq memlekettik kitap palatasy» degen bólimniń engizilýi dep qabyldadym. Seksen jyldyq tarıhy bar, seksen jyldan beri elimizdegi baspa ónimderiniń muraǵaty qyzmetin alǵaýsyz atqaryp kele jatqan jalǵyz mekemeniń zań ataýlydan tys qalyp, osy jyldary áýpirimmen jumys istep kelýi qazaq rýhanııaty úshin úlken utylys bolatyn. Zańda mindetteý bolmaǵandyqtan, sońǵy jyldary elimizdegi baspa ónimderi, merzimdi basylymdar Kitap palatasyn kózge ilmeı, mekememiz talaı jyldan bergi dástúrli jolynan, bastalǵan baıandy isinen kóz jaza bastaǵan edi. Bul Kitap palatasynyń memleketimiz, bolashaǵymyz úshin mańyzdy mindeti – barlyq baspa ónimderin, solardyń ishinde ásirese elimizde shyǵatyn árbir kitapty, gazet-jýrnaldy tirkep, keleshekke saqtalýyn qamtamasyz etý, olardy bıblıografııalyq óńdeý, baspasóz arhıvin statıstıkalyq esepke alyp, jyl saıyn gazet-jýrnal maqalalarynyń shejirelerin shyǵaryp, respýblıkanyń kitaphanalary men arhıvterine taratý sııaqty jumystaryn júzege asyrýǵa birshama kedergi keltirip kelgen. Endi jańa zańnyń 24-baby arqyly Kitap palatasynyń quzyreti naqtylanyp, shegelep kórsetilip otyr. Budan bylaı, Ulttyq memlekettik kitap palatasy memleket menshigindegi baspasóz arhıvi retinde óz fýnksııasyn tolyqqandy atqaratyn bolady.
Qoryta aıtqanda, ótken jyldan beri qoǵamda jan-jaqty talqylanyp, ómirge kelgen jańa zań biz úshin asa mańyzdy qujat bolýda. Bul zańnyń Elbasymyzdyń rýhanı jańǵyrýǵa arnalǵan baǵdarlamalyq maqalasymen úndes shyqqanyn, osy maqaladaǵy mindetterdi júzege asyrý jumystarymen tuspa-tus kelip otyrǵanyn da jaqsylyqqa joryp otyrmyz. Sondyqtan, zań talaby kóp kúttirmeı-aq kózdegen kóp nátıjeni bere bastaıtynyna senýge ábden bolady.
Álibek ASQAROV,
Ulttyq memlekettik kitap palatasynyń dırektory
