Jaqynda bir azamattyń mereıtoıynda boldyq. Mereke jaqsy uıymdastyrylǵan. Asaba jigit te qýanyshty sharany jarasymdy júrgizdi. Qazaq qulaǵyna jaǵymdy ánder de kóp aıtyldy. Toı ıeleri de qonaqtaryn quraq ushyp, qarsy alyp jatty. Alaıda, bir azamat ózge bir-eki syıly qonaqtardyń aıtqan tilekterin orynsyz minep, bilmestik jasady, «kúnshildiktiń sháýildegen kúshigin» syrtqa shyǵaryp jiberdi, mádenıetsizdigin ózi baıqamaı kórsetip aldy. О́kinishtisi, osyny kópshilik baıqamady, nemquraılylyq tanytty. Jurt jańaǵy adamnyń azamattarǵa aıtqan bir jaǵy ázil sııaqty kóringenmen, ekinshi jaǵynda zili bar sózin jeńil qabyldady.
Danyshpan Abaı: «Qazaq «ınemen qudyq qazý qıyn» degen naqyl aıtady ǵoı, men aıtsam sol «ınemen qudyq qazý» keı kókirekten qaskóılikti qýýdan ońaıyraq pa deımin!»,−depti. Sóz joq, ol zamannan uzaq ýaqyt ótti. Adamnyń bilimi, oıy, parasaty ózgerdi, ósti. Biz búgin qaısysynyń jaqsy, neniń zııan, teris ekenin shamalaımyz. Uly oıshyl taǵy: «Adam uǵyly eki nárseden: biri – tán, biri – jan. Ol ekeýiniń ortalarynda bolǵan nárselerdiń qaısysy jıbılı, qaısysy kásıbı – ony bilmek kerek»,-depti. Shamasy, biz áńgimelep jatqan kúnshildik kásıbıge jatady. О́ıtkeni, ol jasandy, teris ónegemen tarap, órbip kelgen. Kúnshildiktiń shyǵar jeri negizinen otbasyndaǵy kóleńkeli tárbıe. Balalarynyń kózinshe ata-anasy ózgeni syrtynan sóge-jamandap jatsa, bul urpaq úshin asa kesirli. Sondyqtan, áýlet bolashaǵyn oılaǵan ata-ana eshkimdi syrtynan sókpeıdi, balalaryna da osyǵan tyıym salady.
О́zgeniń kúnshildigine kezikken adam bir zııan shegedi. Al, kúnshil adamnyń ózi úsh zııan kóredi, onyń paıym-parasaty quldyraıdy, usaq pendeshilikten sanasy tarylady, sondyqtan onyń bolashaǵy bulyńǵyr.
«Kúnshildik» pen ádil synnyń arasy jer men kókteı. Biz syn aıtylmasyn dep jatqamyz joq. Biraq, ádil syn azamattyń ózine tikeleı, kózine aıtylýy tıis, «dos jylatyp aıtady» degendeı. «Jany tynyshtyń uıqysy tynysh» deıdi. Uıqysy tynyshtyń erteńgi isi de sátti, nátıjeli. Adamnyń uıqysy teris oı men jaman sózden, kúńkil-ósekten buzylady. Azamattyń isi men tirligi ónimdi bolý úshin onyń sanasy qolaısyz oılardan taza bolýy tıis. Adam balasy ishteı bireýge renish bildirip, oǵan syrtynan kijinip, ókpelep júrse onyń júıkesi tynyqpaıdy, sanasy men yntasy ońdy isterdi alańsyz atqarýǵa daıyn turmaıdy. Osynyń bári ózimizdiń «kúnshildigimizdiń» arqasynda ıelenetin «sybaǵamyz». О́tken zamanda sheteldiń bir saıasatkeri: «Qazaqty jeńip, muqatqyń kelse, qazaqty ózine sal», – degen eken. Sonda ol bizdiń osy «kúnshildigimizdi» ózimizge qarsy paıdalanǵysy kelgeni ǵoı. Endeshe, biz sol teris ádetimizden arylaıyq, sóıtip, joǵaryda aıtylǵan uǵym tamyryna balta shabaıyq, ózge ult aldynda mereıimizdi ústem eteıik.
Uly Abaı Jıyrma altynshy sózinde: «Munyń bári – qazaqtyń qazaqtan basqa jaýy joq, bıtteı nárseni bir úlken is qylǵan kisideı qýanǵan bolyp, ana ózgelerdi yzylandyrsam eken demek. Bireýdi yzylandyrmaq − sharıǵatta haram, sharýaǵa zalal, aqylǵa teris», depti. О́zge jóninde onyń syrtynan aıtqan kúnshildik sózimiz ol azamattyń qulaǵyna erteli-kesh jetedi. Sodan ol, árıne, yzalanady. Bul onyń sharýasyna zııanyn tıgizedi, onyń ońdy isine keri áserin berip, tejeıdi. Eki azamattyń arasy salqyndaıdy, qashyqtaıdy. Ekeýi de osyǵan baılanysty aqyl-sanasyn amalsyzdan tejep, kúsh-jigerin paıdaly iske emes, qur bosqa shyǵyndaıdy, ekeýiniń de rýhanı múmkinshilikteri zardap shegedi. Tereńirek, tarazylap qarasa, osy kóleńkeli ádetimizge baılanysty qoǵamda qanshama jaqsy múmkinshilikter iske aspaı qaldy, qansha saýapty ister áli ornyǵa almaı jatyr. Onyń orny nemen tolady, kim toltyrady, qashan toltyrady?!
Bul indettiń emi de joq emes. Ádette kúnshil adam ózgeni jamandaý sózin úshinshi azamatqa aıtady. Tyńdaýshysy qyzyǵýshylyq bildirip, qoldap jatsa, ol kúsh alady, jaman oıy men maqsatyn damyta túsedi. Kerisinshe, tyńdaýshysy nemquraıdylyq bildirip nemese qarsylyq kórsetse ol oılanady, óziniń isine kúmánmen qaraıdy, sóıtip ol teris pıǵyldan qaıtýy da múmkin. Demek, kúnshildiń jolyn tusap, ony túzý baǵytqa salý – oǵan qoldaý kórsetpeý, onyń sózine ermeý. Kúnshildiktiń qaýiptiligi − onyń adamnan adamǵa ońaı juǵýynda. Kózge kórinbeıtin qaterli vırýs sııaqty adam sanasyn jaýlap alýynda. Eger adam ózgeniń bireýdi syrtynan jamandaǵan sózin qyzyǵýshylyqpen tyńdasa, onda onyń osy qaýipti ádet tuzaǵyna túse bastaǵany...
Serikbaı QOShQAROV,
Qorqyt Ata atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń professory
QYZYLORDA
