Jetistikterge jetý joly

Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadamdy oryndaýdyń is júzindegi kezeńi ótken jyldyń qańtarynan bastalǵan bolatyn. Osyǵan deıin memleketti, ekonomıka men qoǵamdy damytý úshin qaǵıdatty jańa quqyqtyq orta qalyptastyratyn 59 zań kúshine endi. Bul 2015 jyldyń 30 qarashasynda jarııalanǵan Elbasynyń Qazaqstan halqyna Jol­daýynda aıtylǵan min­det­ter­di mejeleýdiń negizgi baǵyt-baǵdary. Bes ınstıtýttyq reforma, shyny kerek, el ekonomıkasyna jahandyq ekonomıkalyq qıyn­dyqtardyń yqpaly zor kúrdeli kezeń­de qolǵa alyndy. Mundaǵy aýqym­dy jumys – ındýstrııalan­dyrý men ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý boıynsha jańǵyrtýlar keshenimen tikeleı baılanysty.

«Bizdiń uzaq merzimdi usta­ny­mymyz ekonomıka qyzmetindegi tranzaksııalyq shyǵyndardy udaıy qysqartý bolýy tıis. Olar­dyń kólemi, eń aldymen, mem­lekettik ınstıtýttardyń qalaı jumys isteıtinine baılanysty. Salyqtyq jáne keden­dik ákimshilik júrgizýdi jaq­sar­týǵa baǵyttalǵan sharalar zor mańyzǵa ıe bolady», dedi Elbasy Ult josparynda belgilengen mindetterdi mejeleý maqsattaryna oraı. Bul arada áńgime aldymen salyqtyq jáne kedendik júıelerdi kiriktirý týraly bolyp otyr. Ekinshiden, tabys pen múlikti jalpyǵa ortaq deklarasııalaýǵa kezeń-kezeńimen kóshý qarastyrylatyny aıtyldy. Úshinshiden, salyqtyq ákimshilik júrgizýdi ońaılatý maqsatynda qosymsha qun salyǵynyń ornyna satýǵa salyq engizýdiń oryndylyǵy máselesi qarastyryldy. Aıtalyq, salyq tólemderi Qazaqstannyń memlekettik kiristeriniń shamamen 64 paıyzyn quraıdy. Demek, salyq jáne keden saıasatyn ońtaılandyrý – sapaly ekonomıkalyq ósim men elimizdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýdyń mańyzdy bóligi. Ult jospary aıasynda búginde atalǵan baǵyt boıynsha qoldanystaǵy salyq rejimderin ońtaılandyrý jumystary júrgizilip jatyr. Máselen, Salyq jáne Keden kodeksteriniń jańa jobalary ázirlendi. 

Salyq turǵysynan memleket tarapynan bıznesti ákimshiliktendirýdi jeńildetý, nesıeleýdi yntalandyrý, son­daı-aq geologııalyq barlaý jumys­taryna ınvestısııalar salý kózdelgen. Sonymen qatar, salyq konsýltanttary ınstıtýtyn, dıstansııalyq aýdıt jáne salyq nesıelerin engizý josparlanǵan. Ult jospary negizinde jańa Keden kodeksinde deklarasııalaý­dy sıfrlandyrýǵa kóshý júzege asyrylady já­ne eksporttyq-ımporttyq operasııalar bo­ıynsha «Bir tereze» qaǵıdaty engiziledi. «Bir tereze» jobasyn 2019 jyldyń basynan bastap engizý josparlanǵan. Ult josparynyń úshinshi baǵy­ty aıasynda júrgizilgen shara­lar, sonymen qatar, múlikti zańdas­tyrýdyń jumystaryna da oń áserin tıgizgen.
Ult josparynyń ekonomı­kalyq blogyna kiretin sharalar el ekonomıkasynyń óńdeýshi sek­toryna kem degende 10 transulttyq korporasııany tartýdy qarastyrady. Sondaı-aq, josparda ekonomıkanyń bir­qa­tar perspektıvaly sektorlaryn damytý boıynsha sharalar qa­ras­tyrylǵan. Birinshi kezekte ol elektr energııasy sektoryna jáne energııalyq tıimdiliktiń ósýi­ne qatysty.

Josparda 2020 jylǵa qaraı IJО́-niń energııa syıymdylyǵyn 25 paıyzǵa jáne ǵasyrdyń ortasyna qaraı 50 paıyzǵa tó­men­­detýge qol jetkizý kerektigi jó­ninde naqty tapsyrmalar kóz­­delgen. Ol úshin energııa servıs­tik ke­li­sim­sharttar tetigi arqyly ener­gııa únemdeý salasyna strate­gııalyq ınvestorlardy tartý qa­jet­tigi aıtylady. Jeke energııa ser­vıstik kompanııalardyń damýyn belsendilendirýdiń, olar­dy energııa únemdeý salasyna qyz­metter keshenin usynýǵa yn­­t­a­landyrýdyń mańyzy zor. Osy­ǵan oraı búginde zańnamaǵa bir­qa­tar jańashyldyqtar qaras­ty­rylǵan túzetýler engizil­di. So­ny­men qatar, salaǵa ınves­tı­sııa­­lar tartýdy yntalandyra­tyn jańa tarıftik saıasat iske qosylady. Sondaı-aq, óńirlik jeli­lik kompanııalardy irilendi­rýge múmkindikter ashylady. Bul elektrmen jabdyqtaý senimdi­ligin arttyrýǵa, óńirlerde elektr energııasyn jetkizý shyǵyn­daryn qys­qartýǵa jáne sońǵy tutynýshylar úshin onyń baǵasyn tómendetýge múmkindik beredi.

Indýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damýdyń ekinshi besjyl­dy­ǵy­nyń nátıjeleri boıynsha da birqatar sheshýshi kórsetkishterge qol jetkizilmek. Bıznestiń ınno­vasııalyq belsendiligi IJО́-niń 20 paıyzyna deıin, ınnovasııalyq ónimder úlesin 2,5 paıyzǵa deıin arttyrý mejelengen.
Kólik tasymaldary júıe­si men tranzıtti damytý maq­sa­tyn­da, «Nurly jol» memle­kettik baǵdar­lamasynda qaral­ǵandaı, respýb­lıkalyq mańyz­daǵy 7 myń shaqyrymnan astam av­tomobıl joldary qaıta jań­ǵyrtylatyn bolady. Olarda aqyly júıe en­gi­zý josparlanǵan. 2022 jylǵa qa­raı jol júrýden túsken alymdar shamamen 41 mlrd teńgeni qu­raıdy, al ol res­pýblıkalyq mańyz­daǵy av­tojoldardyń búkil júıe­sin us­taý­ǵa jaǵdaı jasamaq.

Qazaqstandy halyqaralyq kó­lik­tik-kommýnıkasııalyq aǵyn­­darǵa ıntegrasııalaý maqsa­tynda mýltımodaldy «Eýra­zııalyq transqurlyqtyq dálizin» qurý boıynsha joba bastaldy. Ol júkterdiń Azııadan Eýropaǵa kedergisiz tranzıtin qamtamasyz etedi, júk jetkizý qunyn 2 eseden astamǵa tómendetedi. Qazaq­standyq marshrýttarǵa qosym­sha júk aǵyndaryn tartý kólik­tiń barlyq túrlerimen tranzıt­tik tasymaldy 2020 jyly qa­zirgi 18 mln tonnadan 33 mln tonnaǵa deıin jáne 2030 jyly 50 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtady. Kon­teı­nerlik tasymaldardy memle­kettik retteýden bosatý taıaýdaǵy 5 jylda olardyń kólemin 500 myń tonnadan astamǵa ulǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy.

О́tken jyly eldiń ishki jal­py óniminiń ósimi 1 paıyzdy qurady. Al bıylǵy jyl­dyń alǵashqy alty aıynyń qory­tynydysy boıynsha, ósim 4,2 paıyzdy kórsetti. Birinshi jartyjyldyqta ósim ónerkásipte 7,8 paıyz, aýylsharýashylyq ónimderiniń óndirisinde 3,1 paıyz boldy. Qurylys jumystarynyń kólemi 5,9 paıyzǵa artyp, tur­ǵyn úılerdi paıdalanýǵa berý kólemi 11 paıyzǵa ulǵaıǵan. О́ndi­ristik sektormen qatar, qyz­met kórsetý salasy men bólshek saýdada da ósim bar. Árıne, bul kórsetkishterge qol jetkizýde Ult jos­parynyń úlesi, kópte­gen saladaǵy jańǵyrý jetistik­teri­niń áseri zor. 

Dınara BITIK,
«Egemen Qazaqstan»