Alqaqotan kezdesýde oblys ákimi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyna baılanysty ózekti máselelerdi sóz etti.
− Elbasy maqalasynda «Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy» degen joldar bar. Osyǵan oraılas tek jeke adam emes, tutas halyq básekege qabiletti bolsa, tabysqa jete alatyndyǵyn aıtty. Budan shyǵatyn qorytyndy, biz Elbasynyń tapsyrmalaryn buljytpaı oryndap, maqalada kórsetilgen mindetterdi júzege asyrýǵa kóp bolyp septesýimiz kerek.
Sizderdiń qoldaryńyzda qoǵamǵa paıda ákeletindeı úlken múmkindikter bar. Halqymyzdyń ulttyq murasyn baıytýǵa, jas urpaqty patrıottyq rýhta tárbıeleýge birigip jumys jasaıyq, − dedi oblys ákimi.
Shyǵarmashylyq ókilderimen bolǵan kezdesýde óńir basshysy kıno salasy qoǵamnyń ulttyq ıdeologııasyn qalyptastyratyn úlken quraldardyń biri ekenin aıtty.
− Shymkent qalasynda kınonyń anımasııa salasy qarqyndy damyp keledi. Osy baǵyttaǵy jumystardy jandandyrý maqsatynda bıyl qomaqty qarjy bólinýde. Tárbıelik maǵynasy joǵary ssenarıı men kásibı rejısser sapaly fılmniń kepili. Sondyqtan da biz bilikti kadrlar daıarlaýjumystaryn qolǵa alýymyz qajet. Sonymen qatar, ońtústiktegi kıno stýdııalardy biriktirip, ortaq qundy dúnıe jasap shyǵarýdy usynamyn. Bul qazaq kıno ındýstrııasynyń damýyna septigin tıgizip, respýblıka kóleminde ońtústiktiń atyn shyǵarýǵa, halyqaralyq deńgeıde Qazaqstandy tanytýǵa múmkindik beredi, – dedi.
О́ńir basshysynyń qoldaýy «Saq» kınostýdııasynyń jigitterin qanattandyryp jibergen. Búginde olar qatty qarbalas ústinde. Túsirilim júrip jatyr. Anımatorlar jumys ústelinen tapjylmaıdy.
Shymkenttegi «Ońtústik fılm» stýdııasynyń dırektory Batyrhan Dáýrenbekov osy jyldyń sońyna deıin «Kóne Jetigenniń syry» atty 13 serııaly hıkaıa men «Otyrardy qorǵaý», «Kıeli Qazyǵurt» anımasııalyq fılmderiniń tusaýy kesiletindigin aıtty. Al «Kúsh atasy Qajymuqan» anımasııalyq fılmi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Astanadaǵy EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesinde álem nazaryna usynylatyn bolady.
Atalǵan týyndylardyń túsirilim jumystarymen «Saq» jáne «Ońtústik fılm» kınostýdııalary aınalysyp jatyr.
− Bul týyndylar Ońtústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qoldaýymen Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy negizinde óńirimizdiń kıeli jáne tarıhı jerlerin dáripteý men týrızmdi nasıhattaý maqsatynda jasalady, – dedi Batyrhan Dáýrenbekov. – Ideıa avtory Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Janseıit Túımebaev. Jyl basynda oblys ákimi bizdi arnaıy qabyldap, ishki týrızmdi damytýǵa sep bolatyn kıno jáne anımasııalyq fılmderdi túsirýge tapsyrma bergen bolatyn. Keıinnen bıýdjetten qarjy bóldi. Qazirgi tańda biz «Kóne jetigenniń syry» atty 13 serııaly kınohıkaıany túsirýmen aınalysýdamyz. Túsirilim jumystaryna 30-ǵa jýyq akter tartylyp, jumys júıeli túrde jalǵasyp jatyr.
«Kóne jetigenniń syry» atty kınojoba jelisi óte qyzyqty. Qazyǵurt asýyndaǵy jol jóndeý jumysymen aınalysyp jatqan ekskavatorshy syrty shirýge aınalǵan teri qapshyq taýyp alady. Qapshyqtyń ishinen jetigen aspaby shyǵady. Ishekteri men asyqtary joq bul aspaptyń syrtqy betinde kóne túrki áripterimen jazylǵan jazýdyń izderi kórinedi. Fılmniń basty keıipkeri – Samal, dosy Nurjan jáne arheolog Jandos úsheýi jetigenniń syrtyndaǵy tóte jazýmen túsirilgen óleń shýmaqtarynyń qupııa syrlaryn ashýǵa tyrysady.
− Kınonyń túsirilim jumystary Túrkistan, Arystan bab, Otyrar, Saýran, Saıram, Aqsý-Jabaǵyly, Qazyǵurt taýy, О́gem sekildi tarıhı jáne tabıǵaty ásem jerlerde júrgizilýde. Jalpy, «Kóne jetigenniń syry» kınosyna 70 mln teńge bólinip, ár serııasyna 6 mln teńge jumsalyp jatyr,− dedi kınonyń bas rejısseri Nýrıddın Patteev.
Jaqynda «Ońtústik fılm» kınostýdııasynyń dırektory Batyrhan Dáýrenbekov oblys basshysyna arnaıy kirip, tapsyrmalardyń oryndalý barysymen tanystyrdy.
Osyǵan baılanysty «Saq» kınostýdııasy bıyl 4 úlken jobany iske asyrýda. Atap aıtqanda, «Kóne jetigenniń syry» atty 13 serııaly tarıhı-tanymdyq kınohıkaıanyń túsirilimi qyzý júrip jatyr.
Akterlerdi irikteý kastıngi Almaty, Astana, Shymkent, Túrkistan qalalarynda ótti. Sol arqyly fılmge qatysty obrazdardyń barlyǵyna derlik akterler tabyldy. Túsirilim barysynda tańdalǵan akterlerdiń kóńilden shyǵyp jatqanyn aıta keteıik.
Kınohıkaıa barysynda ártúrli atys-shabys, jekpe-jek aıqastary sekildi kórinisterge Gollıvýd kınotýyndylaryna qatysyp júrgen kásibı kaskaderler men sportshylar shaqyryldy.
Qazirgi tańda Qazyǵurt, Arystan bab, Otyrar tóbe jáne Túrkistan serıaldaryna arnalǵan materıaldardyń túsirilimi bitýde. Bul jalpy jumystyń elý paıyzy bolady. Kınohıkaıa óndirisi ártúrli klımattyq qolaısyzdyqtarǵa, ózge de qıynshylyqtarǵa qaramastan bekitilgen keste boıynsha júrip jatyr.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, osy jobany iske asyrý barysynda kınostýdııanyń tehnıkalyq bazasyna tolyqtyrýlar jasaldy. Mysaly, búgingi tańdaǵy eń sońǵy úlgidegi «Red Dragon» kamerasy alyndy. Bul kamerany Amerıka jáne Eýropa elderindegi úlken kınostýdııalar qoldanyp jatqanyn aıtýǵa bolady.
Túsirilim alańyna arnalǵan jaryqtandyrý tehnıkalary da sońǵy úlgi boıynsha jańartyldy. «Ońtústik fılmniń» bas dırektory osylaı dedi.
Kezinde Kamal Smaıylov bas bolyp, ataqty Sháken Aımanov qoldaý kórsetip qazaqtyń birtalaı daryndy ul-qyzdaryn Máskeýdegi VGIK-ta oqytqanyn bilemiz.
Aldyndaǵy aǵalaryndaı Máskeý asyp bilim almasa da ózderiniń taýdaı talap, barmaqtaı baqtarymen-aq úlken jeńisterge jetip kele jatqan Shymkenttegi «Saq» kınostýdııasy jyl saıyn órlep keledi. Áý basta anımasııaǵa baǵyt alǵan kınostýdııanyń azamattary búginde tolyq metrajdy kórkem kıno túsirýge múmkindikteri ábden jetip qaldy.
Biz muny «Saq» kınostýdııasy túsirip jatqan «Kóne jetigenniń syry» atty 13 serııaly tarıhı-tanymdyq kınohıkaıanyń túsirilimin kórgende taǵy bir baıqap, osyndaǵy ini-qaryndastardyń taýdaı talabyna razy boldyq.
Kınonyń keıbir epızodtarynan qazaqstandyq áýesqoı kınorejısserler túsirgen dúnıe emes, Gollıvýdtyń shirense attyń taralǵysyn úzetin ataqty kıno mamandary men gonorary mıllıon dollardan bastalatyn akterlerdi kórgendeı bolasyń. «Saq» kınostýdııasynyń tolyq metrajdy kınodaǵy alǵashqy qadamy osylaısha jaqsy bastalyp otyr.
Aty anımasııa degenińmen, tarıhı taqyryptarǵa barǵanda barynsha zerdelep, bilikti mamandardan keńes almasań qıyn. Sál múlt ketseń biletinder de, bilmeıtinder de syn sadaǵyn jańbyrdaı jaýdyrady. Máselen, «Otyrardy qorǵaý» anımasııalyq fılmi qandaı shyndyqtyń betin ashady?! Biz bul suraqty Nýrıddın Patteevke qoıǵanbyz. О́ıtkeni, Shyńǵyshan men Otyrardyń bıleýshisi Qaıyrhan týraly tarıhta túrli qaıshylyqtar kóp. Osyǵan baılanysty elimizdiń eń belgili jazýshysy men tanymal aqyny bir-biriniń jaǵasyn jyrtpasa da soǵan jeterdeı jerge deıin ustasty. Ekeýin de jaqsy kóretin halyqty ári-sári etti. Beker qaýiptenippiz. Aqyldy jigitter Otyrardaǵy eki jigittiń erligi arqyly Otan qorǵaý, patrıo-tızm taqyrybynda jańa arna taýyp, daýly jerden jaqsy sytylyp ketipti.
«Kúsh atasy Qajymuqan» da kóz aldymyzda tragedııalyq tulǵaǵa aınalyp kete jazdaǵany este. El basyna kún týǵan shaqta «Alashordadaǵy» ardaqtylarymyzdyń qasynan tabylǵan dańqty balýan asharshylyq jyldarda barlyq derlik medaldarynan aıyrylyp qaldy. Qasyna erip kúresin óz kózimen kórip túsinip jazǵan jylnamashy joq. Grek-rım kúresinen eki dúrkin álem chempıony, sol kezdegi musylman qaýymnyń bas batyry dármensiz kúıde qaldy. Sóıtip júrgende Reseıdiń shovınızm súıegine sińgen bir suǵanaq jazǵyshy «Qajymuqan balýan emes, sırktegi saıqymazaq edi» degenge deıin jazdy.
Qazaqtyń sol kezde el basynda otyrǵan ıgi jaqsylary Murathan Tánekeev degen jas ǵalymdy qolyna mol qarajat ustatyp Qajymuqannyń izi qalǵan, boz kilemde erligi asqaqtaǵan tórtkúl dúnıege jiberdi. Anyqtap kelse, bizdiń batyrǵa orystyń bas batyry Ivan Poddýbnyıdyń ózi tis batyra almaǵan eken. Harbınde ótken orys-japon balýandarynyń teke-tiresinde kimniń kim ekendigi belgili bolǵan. Orys balýandarynan jeńilgen japonnyń bas balýany Sarakıkı Jındofý árýaq shaqyryp, djıý-djıtsý kúresine shyqqan orystyń apaıtós batyrlarynyń tizesi qaltyldaǵan. Sol kezde «janym − arymnyń sadaǵasy» dep bilgen Alashtyń balasy Qajymuqan ortaǵa shyǵyp, japon balýanynyń bas terisin sypyryp alǵan. Imperııa namysy úshin emes, óziniń namysyna tıgeni úshin, arǵy atasy kók túriktiń árýaǵy jerge taptalmaý úshin shyqqan.
Osy jumystardy jasap jatqan Batyrhan da, Nýrıddın de, Baqytjan da ıdeıalas iniler ǵoı. Talaı aıtqanbyz. Talaı talqylaǵanbyz. Fılmniń kiltin jaqsy ustapty.
Árıne, kınodan bólek, ár anımasııalyq týyndylardyń ereksheligin, patrıottyq qaıratkerligin, jas býynǵa berer jaqsylyǵyn taratyp aıtyp jatýdy keıinge qaldyrdyq. Keı tusta tym qazbalap ketsek, jigitterimizdiń jetilgenin, budan da úlken týyndylar jasaı alatyndyǵyn aıtqymyz kelgeni. Marqaıatyn sát qoı.
Suhbat barysynda «Saq» kınostýdııasynyń dırektory «Kóne jetigenniń syry» tarıhı-tanymdyq kınohıkaıany oblys basshysy Túrkııa memleketindegi kınoteatrlarǵa qoıýǵa kómektesetindigin aıtty.
Fılmde Qazaqstannyń qýatty el, myqty memleket ekendigin kórsetýmen qatar, ońtústiktiń eń ǵajaıyp jerleri, tarıhı jádigerleri kórsetiledi. Túıindep aıtqanda, patrıotızm men otandyq týrızmniń irgesin bekitýge arnalǵan fılm saıahattaýshylar úshin taptyrmas týyndy.
Oblys ákiminiń joldamasymen bıylǵy jazda jıyrma shaqty jýrnalıstiń Túrkııaǵa joly túsip edi. Bul memlekette týrısterge degen qurmet erekshe, iltıpat keremet. Teńizdiń tamshydan quralatynyn biletin memleket osyndaı ǵajap jerleri arqyly týrızmnen kúrep paıda taýyp otyr.
Túrkistandy Atajurt dep aıshyqtaıtyn, Qazaqstanǵa yqylasy erek túrikter osy fılmdi kórgen soń elge kelip saıahattasyn, ońtústik týrızmi órkendesin degen tilek qoı óńir basshysynyń nıeti.
Prezıdentimiz maqalasynda «Biz jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterdi qaıta túletýimiz kerek» dedi. Jańa jobalardy qolǵa alǵan qos stýdııa búginge deıin talaı belesti baǵyndyrǵan.
Búginde «Saq» kınostýdııasynyń qorynda 51 anımasııalyq fılm bar. Qurylǵanyna bıyl 15 jyl tolǵan shyǵarmashylyq ujymda 40 anımasııa mamany jumys isteıdi. Jaqynda ǵana kınostýdııa ázirlegen týyndylardyń ishindegi «Qazaq eli» tolyq metrajdy anımasııalyq fılmi Kaır qalasynda ótken XX halyqaralyq anımasııalyq fılmderdiń forýmyna qatysyp, «Eń úzdik tolyq metrajdy fılm» júldesine jáne «Úzdik rejıssýra», «Úzdik mýzyka» atalymdaryna ıe boldy, oblysymyzdyń atyn búkil dúıim jurtshylyqqa tanytty.
Osylaısha «Ońtústik fılm» men «Saq» kınostýdııasynyń oblys basshysy Janseıit Túımebaevtyń ıdeıasy boıynsha jasap jatqan tórt týyndysy Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyndaǵy ulttyq qundylyqtardy ulyqtaýǵa úlken úles qospaq. Bul – osy baǵytta keleshekte jasalatyn aýqymdy jumystardyń aqjoltaı habarshysy.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy
