«HHI ǵasyr – bilimdi, bilikti, básekege qabiletti jastardiki» degen Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıasy onyń «100 naqty qadam» Ult josparynyń 76-qadamynda dáıektelip otyr. Onda «EYDU elderi standarttarynyń negizinde adam kapıtalynyń sapasyn kóterý, 12 jyldyq bilim berýdi kezeń-kezeńimen engizý, fýnksııalyq saýattylyqty damytý úshin mekteptegi oqý standarttaryn jańartý, joǵary synyptarda janbasylyq qarjylandyrýdy engizý, tabysty mektepterdi yntalandyrý júıesin qurý» sekildi mindetter júktelgen edi.
Sol tapsyrmanyń qarsańynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2014 jyldan otandyq bilimdi damytý jóninde, ásirese orta bilim berý isin zamanaýı qalyptastyrý boıynsha zertteýler júrgizip kelgen bolatyn. Sonyń nátıjesinde 76-shy qadamdaǵy kórsetilgen tapsyrmalardy oryndaý boıynsha 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama qabyldandy. Onyń negizi oqýshynyń oı-órisin damytýǵa, ulttyq dástúrdi saqtaı otyryp, álemdik bilim keńistigine kirý isi júıelengen. Sol baǵdarlamanyń aıasynda jańartylǵan bilim berý jumysy jolǵa qoıylyp, ol boıynsha tómendegi kesteni oryndaý mindettelgen. Aıtalyq, 1-synyp jańartylǵan baǵdarlamaǵa 2016 jyldan kóshse, 2, 5, 7-synyptar bıyldan bastap kirisedi. Al 3, 6, 8, 10 synyptardyń jańartylǵan baǵdarlamaǵa enýi 2018 jylǵa josparlansa, 2019 jyly 4, 9, 11-synyptar jańa baǵdarlama boıynsha bilim alatyn bolady.
Bul jumystar birden qoldanysqa enip jatpaǵanyn da eske sala ketsek deımiz. Máselen, 2015-2016 jyldarǵa negizdelgen, ıaǵnı 1-synyptyń bilim jobasy 30 mektepte synaqtan ótipti. Kezeń-kezeńmen ótetin synyptardyń barlyq bilim baǵdarlamasy, sondaı synaq mektepterinde tájirıbe jasalyp, jetistigi tolyqtyrylyp, kemshin tustary qaıta qaralyp otyrady eken.
Qazirgi kezde mınıstrlik jańa bilim standartyn, sol sekildi 1-11-synyptarǵa arnalǵan oqý baǵdarlamasyn ázirlepti. Munyń nátıjesi qandaı bolady degen suraqqa keler bolsaq, jan-jaqty synaqtan ótken jumysta eldegi oqý isi balanyń oı-óresine, qabyldaýyna qaraı júrgizilmek. Oqýshynyń bilimin baǵalaý isi de burynǵydaı qatyp qalǵan qaǵıda boıynsha emes, jańa tásilmen atqarylady eken.
Túıip aıtsaq, muǵalim men oqýshy arasyndaǵy baılanys aıqyndalǵan. Sabaq ústinde úıge tapsyrma berý, ár balanyń qabyldaýyna qaraı testiler ázirleý jumysy da ońtaılandyrylǵan. Mundaı talpynys oqýshynyń bilimdi erkin qabyldaýyna múmkindik beredi.
Jańartylǵan bilim júıesiniń baǵdarlamasyn burynǵy oqý ádisimen salystyrsańyz, kóptegen ózgeshelikterdi baıqaısyz. Onyń keıbireýin alda aıttyq. Eń negizgi is − nátıjege baılanysty anyqtalady. Osydan keıin baryp zamanǵa saı bilim modelin qalyptastyrýǵa jol ashylatyn da aıta ketýge tıistimiz.
Al osy jańa baǵdarlamaǵa qajet mazmuny jetildirilgen oqýlyqtardy jasaý úrdisi de birte-birte sheshimin taýyp jatqanyn mınıstrlik ókilderi naqty dáleldermen alǵa tartty. Osyǵan deıin 1-synyp oqýlyqtary jańartylǵan bazalyq kitaptarmen tolyqtyrylyp, ol ótken oqý jylynda qoldanysta bolyp, jańalyǵymen tanylǵan kórinedi.
Degenmen, sol jańa oqýlyq týraly bıyl biraz áńgime aıtylǵanyn, oǵan tıisti mekemeler óz ýájderin keltire otyryp, ózgerister engizetinin, aldaǵy ýaqytta zamanǵa saı «Álippe» oqýlyǵynyń oralatynyn aıtqany jurttyń esinde shyǵar. Árıne, jańa dúnıe birden sýdaı sińip ketpeıtini belgili. Túptiń-túbinde ol da jetildirile kelip, burynǵy oqýlyqtardaı ornyǵyp ketetini anyq.
Bıyl jańa bazalyq oqýlyq 2-synyp oqýshylarynyń qolyna tıedi. Úshinshi synypqa qajet oqýlyqtar 30 mektepte synaqtan ótkizilýde eken. Qandaı oqýlyqtar bolsa da bilikti mamandardyń súzgisinen ótip, jan-jaqty saraptalyp baryp urpaq qolyna tıse, artyq aýyz áńgime bola qoımaıdy. Ol bilimniń baıandy bolýyna, muǵalim men ata-ananyń kómekshi quralyna aınalatynyna ótken kezeńderdegi ómir tájirıbeleri dálel bolady.
Ýaqyt talabyna saı bastaýysh synyptarǵa jańadan pán engiziletin kórinedi. Olardyń keıbireýleriniń bazalyq oqýlyqtary oqýshylardyń qolyna tıipti. Munyń bári 12 jyldyq bilim júıesine kóshý jolyndaǵy qadamdar ekeni túsinikti.
Endi mektepke deıingi bilim men tárbıe týraly aıtar bolsaq, aǵymdaǵy jyldyń 1 shildesine deıin memleketimizde 9844 mektepke deıingi mekeme bolsa, onda 859,7 myń búldirshin tárbıelený ústinde eken. Sol tárbıe mekemeleriniń 7053-i memlekettik jáne 2791-i jeke mektepke deıingi uıym bolyp esepteledi. 3-6 jas aralyǵyndaǵy balalardy mektepke deıingi mekemege tartý 85,8 paıyz bolsa, bul kórsetkish ótken jyly 81,6 paıyzdy qurapty.
Jeke mektepke deıingi uıymdardyń eń kóp sany Ońtústik Qazaqstanda 110 birlikti quraǵan. Basqa oblystarǵa keler bolsaq, ol Qyzylordada − 48, Almatyda – 40, Almaty qalasynda 106 birlik eken.
Mektepke deıingi mekemelerde 84 myń muǵalim jumys istese, onyń 97 paıyzy joǵary jáne kásiptik-tehnıkalyq bilim ıeleri. О́tken jyly 7600 tárbıeshi qaıta daıyndaýdan, bilim jetildirý kýrstarynan ótipti.
Bir sózben aıtqanda, jańartylǵan bilim baǵdarlamasy eń birinshi, bilim sapasyn arttyrýdy kózdese, ekinshi, oqýshy men muǵalimniń, ata-ananyń arasyndaǵy túsinistikti tereńdete otyryp, jumys júrgizýge negizdelgen. Bul 2019 jyly iske asatyn 12 jyldyq bilim berýge irgetas bolyp esepteledi.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
