Qazaqtyń basty árpi

Al, endi Elbasymyzdyń «Egemen Qazaq­stan» gazetinde shyqqan «Bolashaqqa baǵ­­dar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdar­la­ma­lyq maqalasynda negizgi máselelerdiń ishinde latyn álipbıine kóshý týraly aıt­qa­nyn eske alsaq, jańa álipbıge kósherde bul basty áripti qalaı alǵan durys bolar eken, qatelespesek eken degen oı bizdiki.

 Qazir latyn álipbıiniń birneshe nu­sqa­la­r­ymen baspasózde tanysyp jatyrmyz. Kó­binde Q árpin latyn grafıkasynda Q árpimen aýystyryp ta, paıdalanyp ta júr (Qazaq banki, Qazaq air). Bul qate!

 Eń bastysy, qazaqtyń Q árpin latyn álipbıine K dep engizý kerek deımin. Bul Elbasynyń da aıtqan, ǵylymnyń da ustanymdaryna saı keledi. Aǵylshyn tilinde de Q árpi K dep alynyp júr.

2012 jyly Elbasymyzdyń Joldaýynda aıtyl­ǵan: «...Balalarymyzdyń bolashaǵy úshin osyndaı sheshim qabyldaýǵa tıispiz já­ne bul álemmen birlese túsýimizge, ba­la­larymyzdyń aǵylshyn tili men ınter­net tilin jetik ıgerýine, eń bastysy – qa­zaq tilin jańǵyrtýǵa jaǵdaı týǵyzady.». Al, bıylǵy jyldyń sáýirinde gazette shyq­­qan maqalasynda Elbasy: «...Mektep qa­­byrǵasynda balalarymyz aǵylshyn ti­lin oqyp, latyn áripterin onsyz da úırenip ja­tyr» degen.

Ǵylym da osy ustanymdy dáleldep otyr. Astanadaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sıtetiniń professory, «Jasandy ıntel­lekt» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dı­rek­tory, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty Altynbek Sháripbaı: «Bul óte ma­ńyzdy jáne der kezindegi jobany jú­ze­ge asyr­ǵanda aldymen mynalardy es­kerý ke­rek: ǵalamdaný dáýirinde kóp­t­e­gen eldiń ǵy­lymı ortasynda kólemi jyldam ósip jat­qan aqparattyq resýrstardy daıyndaý já­ne óńdeýge ketetin shyǵyndardy azaıtý úshin ǵalamdyq aqparattyq keńistikte bir ǵana álipbı paıdalaný jáne ol úshin bazalyq latyn (aǵylshyn) álipbıin qabyl­daý máselesi talqylanýda. Sebebi, dúnıe jú­zin­de shyǵarylyp jatqan barlyq kompıý­terler aǵylshyn tili qoldanatyn ba­zalyq latyn álipbıin qamtıdy» deıdi. Já­ne de bul kırıll jazýyndaǵy qazaq má­tinderin avtomatty túrde latynǵa aýys­tyrý programmalaryna da (konvertor) je­ńil­ge túsetindigin aıtady.

1993 jyly Mınıstrler Kabınetinde jumys isteıtin Serik Sabyrov áriptesim ekeýmiz elimizdiń atyn aǵylshyn tilinde KSRO kezinen beri qate jazylyp júr, sony durys qalpyna keltirý kerek dep basshylyqqa usynys jasaǵanbyz. Mem­termınkomǵa tapsyrma berildi. Fılo­log­t­ar, úlken ǵalymdar men akademıkter bir­neshe aı talqylap, 1994 jyldyń 31 qań­tarynda Premer-Mınıstrdiń orynba­sary Qýanysh Sultanov basqarǵan Memtermınkom bizdi qoldap, Qazaqstan latyn áripterimen Qazaqstan emes, Kazakhstan emes, Kazakstan dep jazylýy tıis degen sheshim shyǵardy.

Sonymen, qazaq álipbıiniń jańa gra­fı­ka­daǵy biryńǵaı standarttyń nusqasyna Q árpin K dep alynýy dál bolady!

Al, Q árpin 1929 jyly burynǵy álip­bıde alǵan. Ol kezde aǵylshyn tili qazir­gi­deı halyqaralyq til bolmaǵan edi, ınter­net te joq edi. Sondyqtan Q árpiniń or­nyna Q árpin alǵan jańa zamannyń logı­kasyna kelmeıdi, jaraspaıdy!

Bul Q áripti daýyssyz jumsaq K árpi­niń ornyna alynsa oryndy bolady (mysaly, kerek – qereq, (aǵylshyn, fransýz tilderin biletinder buny túsinedi). Sebebi, K árpi bizdiń qatań daýyssyz Q árpine qaraǵanda qazaq tili korpýsynda áripter kez­desý jıiligi tómen - 2,98 %, al Q árpiniń jı­iligi joǵary – 3,35 %. Bul kórsetkish –ǵy­lymı túrdegi taǵy bir dálel.

Osy logıkamen Sh árpin aǵylshyn tilin­degi Sh dep, H árpin H (h), Ǵ árpin G dep (jıiligi - 1,54%, al G árpiniki – 1,20%) al­saq, qazaq mátinderin latyn grafıkasy­na avtomatty túrde aýdarý jeńil de, shy­ǵynsyz bolar edi.

Bul qazaq jazýynyń tarıhı kezeńinde qate jibermeýimiz qajet.

Mırbolat JAQYPOV