Jemıle Kynadjy: Aýdarmashy avtordyń obalyna qalmaýy kerek...

– Jemıle hanym,  klassık jazýshymyz Ǵabıt Músire­pov­tiń «Ulpan» romanyn aýdar­ǵa­­nyńyzdy bilemiz, qazaq áde­bı­­e-
tinen túrik tiline taǵy kim­der­den, qandaı shyǵarmalar aý­da­ryldy, qoldaýshy uıymdar qaı­sy degendeı jalpylama saýalǵa qys­qasha sholý jasap baryp, ne­giz­gi áńgimemizge kóshsek.

– Bertingi ýaqyttan aıtsaq, Ilııas Esenberlınniń úsh tom­dyq «Kósh­pendiler», Smaǵul Elýbaı­dyń «Aqboz úı», Beksultan Nur­je­ke­ulynyń «Bir ókinish, bir úmit...», Ra­hymjan Otarbaevtyń «Bas» ro­many men «Aq kóbelekter» áń­gimeler jınaǵy, Marhabat Ba­ı­ǵuttyń «Daýystyń túsi», Rol­lan Seı­senbaevtyń «Qashý», Naǵa­shy­bek Qapalbektiń «Qus qanaty», Já­dı Shákenulynyń «Qaraly kósh» romandary, Ahmedjan Ashırıdiń «Idıqut» kitaptary, Tólen Ábdi­k­tiń tańdaýly shyǵarmalary jáne Oljas Súleımenov, Temirhan Me­det­bekov óleńderi, budan bólek áde­­bıetshi, aýdarmashy Málik Otar­ba­evtyń suryptap aýdarýymen ja­ryqqa shyqqan 25 jazýshynyń shyǵarmalary bar. Bul jınaqqa Nesipbek Dáýtaıuly, Dıdahmet Áshimhanuly, Nurdáýlet Aqysh, Jumabaı Shashtaıuly, Turysbek Sáýketaı, Qýandyq Túmenbaı, Qalı Sár­sen­­baı, Nurǵalı Oraz, Júsip­bek Qorǵasbek, Asqar Altaı, Roza Mu­qa­no­va, Aıgúl Kemelbaeva, Se­rik Nu­ǵyman, Berik Shahanov syndy ki­leń qazirgi zaman jazýshylary engen.

Jalpy, bul salanyń jumysy soń­ǵy eki-úsh jyldyń bederinde jaq­sy qarqyn aldy, qatelespesem 40-qa jýyq kitap aýdaryldy. Bularǵa negizinen Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshiligi, Halyqaralyq TÚRKSOI uıymy, Eýrazııa Ja­zý­shy­lar qaýymdastyǵy, Ha­lyq­ara­lyq Túrki akademııasy qoldaý kór­set­ti. Keıde jeke tulǵalar, jeke bas­palar, Túrkııadaǵy qazaq dıasporasy, ýnıversıtettiń kafedralary da sebepker bolyp jatady.

– Elbasymyz N. Nazarbaev­­tyń el­­diń bolashaq baǵdaryn, rýhanı kelbetin aıqyn­daı­­tyn mańyzdy maqa­la­sy ja­ryq kór­di. Munda álemmen baı­lanysymyz, má­denı órisimiz sóz bolyp, aýdarma má­selesi de aı­tyl­dy. Budan tolyq ha­bar­dar shy­ǵarsyz?

– Iá, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń maqalasy túrik ti­line aýdarylyp, ol jaqta da jaq­sy talqylandy. Munda Elbasy má­denıetter arasynda dıa­log bolýy kerektigin jaqsy kóter­gen. Bul dıalog, árıne ádebı aýdarma arqyly jú­zege asady. Osy maqalada óte ma­ńyzdy máselelerdiń biri retinde aýdarma bıýrosyn qurý kerektigin aı­tt­y. Bul óte qýanyshty jaǵdaı. Se­bebi, aýdarma júıeli ári sapa­ly bolýy kerek. Aýdarma óz deń­geıi­nde bolmasa áseri kerisinshe bo­lady. Tipti ony aýdarmashydan keıin qaraıtyn komıssııa bo­lýy tıis. Mysaly, erterekte Muh­tar Áýezovtiń «Abaı joly» ro­ma­ny túrik tiline aýdaryldy. Ja­sy­ra­tyny joq, sátti shyqpady. Ba­syn­da bári oqyǵysy kelgenimen, keıin aıaq tartyp qalady. Men ózim stýdent kezimde sol aýdarmany oqyp bastaǵanmyn, biraq ári qaraı júre almadym. Sodan dıssertasııa qorǵaıtyn kezimde qazaqsha túpnusqany oqydym. Oı, qandaı ǵajap! Men tek qaıran qalýmen boldym. Áýezovti qalaı jaqsy kórgenimdi aıtyp suramańyz. Sóz­deri túgel injý-marjan! Onyń obalyna qalýǵa bolmaıdy. Nazarbaev aıt­qan aýdarma bıýrosy qurylmaı, mun­d­aı problemalardan aryla alma­ımyz. Álsiz aýdarmalardyń paıdasynan zııany kóp.

Jalpy, ádebı aýdarmashylarǵa durys kóńil bólinbeı keledi. Siz­diń elde de, bizdiń elde de solaı. Mysaly, shetel baspalary Orhan Pamýk sekildi ataqty ja­zý­shylardyń shyǵarmalaryn jo­ǵa­ry qalamaqymen, jaqsy sapada aýdaryp shyǵarady. Ondaı isterdi kóbinese satylym úshin, paıda túsirý úshin jeke baspalar isteıdi. Mysaly, Aıtmatovtyń shyǵarmalarynan buryn ataǵy jetti. Ataǵy jetken jazýshynyń ótimdi bolatyny belgili. Son­dyq­tan da ol joǵary sapada aýdary­lyp, óz oqyrmandaryn tapty deý­ge bolady. Bul birli-jarym jazý­shy jaı­ly. Al, bir ultty jan-ja­ǵy­nan tanystyratyn ulaspaly dú­nıe­lerdi sapaly aýdarý úshin mem­lekettiń qoldaýy kerek bolady. Mysaly, «Aqboz úı» qazaqtyń ash­tyqqa ushyraǵan tarıhyn kóz aldyńnan ótkizse, «Ulpan» qazaq áıeliniń obrazyn somdaıdy.

– Osy tusta aýdarylyp jat­qan shyǵarmalardyń qabyl­da­nýy jaıyn aıtyńyzshy, tú­rik oqyrmandaryna qazaq ja­zý­shy­larynyń shyǵarmalary qaı qy­ry­nan kóbirek áser etkenin baı­qadyńyz?

– Shynymdy aıtsam, «Aqboz úı» romany túrik tiline aýdarylǵanǵa deıin qazaq baýyrlarymyzdyń alapat ashtyqqa ushyraǵan jaǵdaıyn jete bilmeıdi ekenbiz. Bilgenderiniń óziniń oıynda qazaq dalasynda ashtyq bolǵan, qýǵyn-súrgin bolǵan degen sııaqty jalań aqparattar ǵana bolǵan. «Aqboz úı» romany óte jaqsy qabyldandy. Qazir ashtyqqa ushyraǵan qazaqtyń tarıhyn jany qınala eske alatyn áriptesterimiz, oqyrmandar az emes. Mine, bilisý, tanysý. Rahymjan Otarbaevtyń «Bas» romany týraly aıtaıyq, mysaly. Mahambet О́temisulynyń úlken tarıhı tulǵa bolǵanyn túrik jurty osy roman arqyly tanydy dese de bolady. Onyń qylyshtaı ótkir minezi, erkindik ańsaǵan qyrandyǵy, alapat aqyndyǵy erekshe tánti etti. Mahambetti qazaqtyń rýhy dep bilýge bolady. Onyń jyrlary da aýdaryldy qazir. Túrik baýyrlaryńyz Mahambetti endi onan saıyn jaqsy bile túsetini sózsiz. Ár oqyrman óz taqyrybyn izdeıdi ǵoı, barlyq adam tarıhı taqyrypqa qyzyǵady deýge de bolmaıdy. Beksultan Nurjekeulynyń «Bir ókinish, bir úmit...» romany qarapaıym keıipkerdiń jan dúnıesi arqyly ádebı obraz jasaıdy. «Ulpan» romanyn oqyǵan adam qazaq áıelderiniń qandaı bolǵanyn qapysyz túsinedi. Túrkııanyń ár qalasynda kitap jármeńkeleri ótedi, sol jármeńkelerde «Ul­pan» romany eń kóp satylatyn ki­tap­tardyń qatarynda. Nege dese­ńiz, oqyrmandardy qarapaıym qa­zaq áıeliniń qandaı bolǵany, onyń turmysy, psıhologııasy, ary, uıaty, ustanymdary qandaı bol­ǵa­ny qyzyqtyrady eken. Al, maǵan áleý­mettik jeli arqyly, bolmasa basqalaı alǵystaryn aıtyp jat­qan oqyrmandar óte kóp. Kóbi qazaq áıeliniń ǵajaıyp myqty qýatyna tań qalǵany, keıbireý jylap otyryp oqyǵanyn aıtady.

Bir aıta ketetin jaıt, mysaly kitapty elshilik shyǵarsa ol bir qonaqtarǵa kádesyı re­tin­de beriletin, jınalystarda kóriniske qoıatyn zat se­kil­di bolyp qalady ǵoı, al «Ul­pan» Eýrazııa Jazýshylar oda­ǵy­na qaraıtyn «BENGÜ» bas­pa­synan shyqty. Árıne, elshi­lik­tiń qoldaýymen. Bedeldi bas­pa­lar úlken jármeńkelerden oıyp turyp oryn alyp, jarnama­syn da jaqsy jasaı alady. Onyń ústine Túrkııada ınternet arqyly kitap satyp alý júıesi de jaqsy da­myǵan. «BENGÜ» baspasynyń qo­ry­tyndysyna sensek, Anka­rada ótken eń úlken kitap jár­meń­kesinde qazaq jazý­shy­larynyń shy­ǵar­malary ishinde eń kóp satylǵan «Ulpan» romany bolypty. «Aqboz úı», «Bas» ta joǵary suranysqa ıe, «Qaraly kósh» romany da jaqsy baǵalandy dep estip jatyrmyz. Osy roman jáne Halıfa Altaı týraly kitap ta sondaǵy qazaq dıasporasy arqyly shyqty-aý deımin. Mysaly, jeke avtorlar da jaqsy aýdarmashy taýyp, ózderi baspamen kelisip kitabyn shyǵara berse bolady.

– Qarjy máselesi qıyn ǵoı?

– Iá, ol jaǵy árkimniń ózine baı­lanysty. Osy jerde aıta ke­teı­in bul jerde mynany bilý ke­rek, elshilik arqyly degende elshilik bul sharýamen arna­ıy aınalyspaıdy ǵoı, oǵan bó­lin­gen arnaıy qarajaty da joq, olar kóbinde demeýshi izdeı­di, bas­palarmen sóılesedi. Tabyl­ǵa­nyna, keliskenine qaraı jumys jú­rgizi­ledi. Kóbinese avtorlar aý­dar­maǵa ózderi aqsha tólep, elshi­lik baspa jaǵyn sheship degen­deı ke­li­simdermen shyǵady. Qazaq­stan­nyń Túrkııadaǵy elshiliginde Málik Otarbaev degen ádebıetshi, aýdarmashy azamat bar. Sol jigit osy ádebı aýdarma salasyna, ıaǵnı qazaqtardyń túrikshege aýdarylýyna kóp eńbek sińirip júr. Odan bólek bul jumystardy ýnıversıtetterdegi «Qazirgi túrik tilderi jáne ádebıetteri» kafedralarynda qazaq ádebıet­i­ne qatysty qorǵalǵan dısser­ta­­sııalyq jumys, ondaǵy ma­gıs­­trant, doktorantýradaǵy iz­de­ný­shiler aýdarǵan shyǵarmalar da tolyqtyrdy. Mysaly, meniń dıs­sertasııalyq jumysymnyń taqyryby «Qazaq ádebıetindegi ımıdj jáne tulǵalyq qasıet» dep ataldy. Ony men M.Áýezov, J.Aımaýytov, S.Seıfýllın, B.Maılın, S.Erýbaev, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Á.Kekilbaev, M.Ma­ǵa­ý­ın syndy qazaq ádebı­eti­niń klassıkterinen 16 romandy oqý arqyly jazdym. Bylaısha aıt­qanda, 1925 jyldan 1991 jyl­ǵa deıingi aralyqtaǵy qazaq áde­bıetine ǵylymı turǵydan tujy­rym­dama jasadym deýge bolady. Ol da kitap bolyp basylyp shyqty. Oqyrman, tanyp bile júrsin dep mysalǵa alynǵan avtorlardyń ómirbaıanyn da kitapqa kirgizdim.

Budan bylaı Elbasy maqa­la­synda aıtylǵan baǵdarlamalar is­ke qosylsa bul jumystar qarqyn alyp qana qoımaıdy, sapasyn da art­tyra túsedi dep oılaımyn.

– Qazaq ádebıetinen qandaı tulǵalyq qasıet baıqadyńyz?

– Buǵan negizi keńirek jaýap berý kerek. Qysqaraq aıtsaq, «áje» obrazy erekshe kózge túsedi. Men oqy­ǵan romandardyń bárinde áje bar. Sol ájeden salt ta, tur­mys ta, parasat ta, bári-bá­rin kóre alasyń. Bul naǵyz tul­ǵa­lyq qa­sıet. Mysaly, biz Sábıt Mu­qa­nov­ty nemese Sáken Seı­fýl­lındi ıdeo­logııanyń jazýshysy dep oı­laı­­myz ǵoı, joq, olardyń da ógiz­di óltirmeı, arbany syndyrmaı aıtaryn astarlap jetkizgen tus­tary óte kóp. Mysaly, qazaq esh­qa­shan dońyz etin jemeıdi. Bul «Botagóz» romanynda aıqyn kóri­ne­di. Qazaq orystyń úıine barsa do­ńyz eti aralasady dep onyń das­tar­qanyna jaqyndamaýǵa tyrysady, orysqa qyzyn bermeıdi. Mine, bul da ulttyq bolmys.

Bir ulttyń ótkenin tarıhynan bilseń, sanadaǵy qozǵalysyn áde­bıeti arqyly bilesiń. Qarap otyr­sa­ńyz, 80-shy jyldardaǵy qazaq áde­b­ıeti Keńes ókimetiniń ishten qu­la­ǵanyn aıparadaı kórsetip be­redi. Tarıhı romandardyń biriniń artynan biri  shyǵa bastaýynyń ózi so­nyń belgisi emes pe? Tarıhı tul­ǵalar, qazaq handyǵy týraly aıtyla bastady. Qysqasy, biz 1917 jyly shyqqan ult emespiz de­gendi ashyq-ashyq aıta bastady. «Alasapyran», «Eleń-alań» romandary sonyń aıǵaǵy. Bulardyń aqyry 1986 jylǵy jeltoqsandyq alapat rýhqa ulasty.

– Iá, odan keıin Alash rýhy qaı­ta aspandady... Sizderge Alash ádebıeti qanshalyqty jet­­ti?

– Alash ádebıeti sizderde qan­sha­lyqty kesheýildese bizde de solaı. Soń­ǵy jyldarda ǵana qolǵa alyna bas­tady. Mustafa Shoqaı keńinen tanys deýge bolady. Halyqaralyq Túrki akademııasynyń qoldaýymen Erlan Sydyqovtyń «Shákárim» kitabynyń túrik tiline aýdaryl­ǵa­nyn bilemin, taǵy da osy aka­de­mııa­nyń uıymdastyrýymen Álıhan Bókeı­hannyń ǵylymı jumystary túrik tiline aýdarylyp, Ankara qala­synda halyqaralyq konferen­sııa boldy. Biz bul konferansııadan kóp nárse túıdik.

Endi, Maǵjandy túrik jurty túgel biledi desek artyq aıtqandyq bolmas. Meniń bilýimshe, eń birinshi túrik tiline aýdarylǵan Maǵjan. 1991 jyly-aý deımin. Túrik halqy Maǵjandy janyndaı jaqsy kóredi desem de bolady. Osman ımperııasy qulaǵannan keıin bizde ult-azattyq soǵystary júrip jatty. Sol kezde, sonaý 1920 jyldary bizge arnap Maǵjan «Alystaǵy baýyryma» dep óleń jazdy. Bizdiń fakýltette Maǵjan Jumabaevty túriktiń uly aqyny, Túrkııanyń gımnin jazǵan Mehmet Akıf Ersoımen salystyra zerttep, magıstrlik dıssertasııa jazyp júr­gen azamatty bilem. Odan keı­in ózimiz ulttyq aqyn dep tóbe­miz­ge kóteretin Mehmet Emın Iýr­daqýlmen Mirjaqyp Dýlat­ulyn qatar qoıatyn tus­ta­ry­myz bar. «Men – túrikpin, meniń denem de uly» dep jyrlaıtyn Mehmet Emın «Eı, túrik oıan!» dep uran salǵan edi kezinde. «Oıan, qazaq!» degen Mirjaqyp ekeýi bir kezeńde ómir súrgen. Qarańyzshy, bireýi anaý Túrkııanyń Anadolysynda, bireýi qazaqtyń ulan-baıtaq Arqa dalasynda júrip óz qandastaryna tastaǵan uranyn, jan aıqaıyn... Qandaı uqsas!  Mine, osylardyń bar­lyǵy ǵylymı turǵyda zert­telip ja­tyr. Al, ózim Qoshke Kemeń­ger­uly­nyń ómirbaıanyn qarap, bir ma­qala jazdym. Bolashaqta osy alash arys­tary týraly tarıhı esse­ler aýdarý oıymda bar.

Jalpy, Túrkııada qazaq áde­bı­etin nasıhattap júrgen ǵalym­dar shoǵyry kóbeıip keledi. Tulǵa­lar­dy bólek qarastyra bastady, Abaı­dy bir ǵalym, Maǵjandy bir ǵalym zerttep degendeı. Ákram Aıan Ybyraı Altynsarındy zerttep júrse, Seıfýlla Iyldyrym qa­zaq folklorymen aınalysyp júr, Ferhat Tamırdy aıtýǵa bo­lady. Olar qazaqqa qatysty jı­na­lys­tyń kóbinde bas qosyp, aqyl­dasyp jastarǵa taqyryp be­rip otyrady. Jastar ósip keledi. Jalpy, qazaq ta ózderin zerttep júrgen adamdarǵa qurmetpen qaraıtynyn baıqadym. Kóńili keń halyq. О́zge týysqan ulttarmen salystyrǵanda qazaq mádenıetiniń zerttelýi artyp keledi. Bizdiń jazýshylardan qazaq tiline aýdarma jasalynyp jatyr. Mysaly, eki jyl buryn túriktiń búgingi dramatýrgııasynyń negizin salýshy jazýshy-dramatýrg Haldýn Tanerdiń 100 jyldyǵy boldy. Sol kezde Haldýn Tanerdiń pesalaryn Málik Otarbaev jáne áńgimelerin orys tilinen Nurǵalı Oraz qazaq­sha­­ǵa aýdardy. Basqa týysqan ult­tar­­dyń birinde aýdarylǵan joq. Bul úshin qazaqqa biz de rızamyz. Osy­laı biz bir-birimizge baýyrmal bolamyz.

Kitaptar kóp aýdarylýy kerek. Qazir mamandar tapshy, biraq bir avtordyń tutas shyǵarmasy bir adamnyń qolynan shyǵýy da shart emes. Bir avtordyń ár shy­ǵar­masyn ár adam aýdarsa da bolady. Mysaly, Tólen Ábdik­tiń shyǵarmalaryn birneshe aý­dar­mashy aýdarǵan. Darhan Qy­dy­ráli «Qaıyrsyz juma», Ashýr О́zdemır «Oń qol», Nurbek Qaıyr­mu­hamedov «Parasat maıdany», El­mıra Qaljan «Áke», Aınur Maı­emerova «Tuǵyr men ǵumyr» shy­ǵar­masyn aýdardy. Bul da qy­zyq tájirıbe. Sátsiz bolǵan joq. Sonyń arqasyndaTólen Ábdik aǵa­myz «Túrki álemi ádebıetiniń jyl adamy» atandy.

– «Ulpandy» aýdarý qıyn boldy ma?

– Men «Ulpanǵa» bir jarym jyl otyrdym. Bilesiz, Ǵabıt Músi­re­pov­tiń  tili óte baı til. Ony ıgerý qı­yn. Túrikshe de óte jaqsy bilýiń kerek. Sózbe-sóz aýdarma emes qoı bul. Maǵynasyn jetkizýiń kerek. Kerek deseńiz, Ǵabıttiń sol kezde qoldanǵan kóp sózderin sizderdiń búgingi jas
tar túsine bermeıdi. Men endi sol kezeńniń romandaryn kóbirek oqyp, sózben, sózdikpen arnaıy jumys jasaǵannan keıin min­detti túrde bilýge týra keldi. Kóp izdenis boldy.

– Aldaǵy ýaqytta kimniń, qaı shyǵarmasyn aýdarýdy josparlap otyrsyz?

– Men qazaq prozasyndaǵy áıel­der beınesi týraly, qazaq dra­ma­týrgııasyndaǵy áıelder beınesi jaıy­nda maqalalar jazdym. Tek tań qalýmen kelemin. Batyldyq, bárine úlgerý! Qazaq qyzdarynyń ǵana qolynan keletin is bolady. Áli de osy taqyrypty qaýzaı ber­gim keledi. Dese de oılap otyrsam balalar ádebıetinen birde-bir shyǵarma aýdarylmaǵan eken. En­di sony qolǵa almaqpyn. Túrik oqyr­mandary qazaq balasynyń jan dúnıesin de bilsin. Qazir Ber­dibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qoja» povesin aýdarý­men aınalysyp jatyrmyn. О́te qyzyq. Bul tek balalarǵa ar­nal­­ǵan dúnıe emes, keńestik ke­zeń­niń qıly qıturqylaryn ba­la tilimen astarlap aıtatyn aı­ryqsha shyǵarma retinde de qaraýǵa bolady. Mysaly, Qoja aıtady: «Men kolhozdyń bir atyn minip aýylǵa barsam, nege maǵan ur­sa­syńdar? Kolhoz bárimizdiki emes pe? Kolhozdaǵy barlyq mal da bárimizdiki emes pe? Bul sovettik kezeń emes pe? Sovettik kezeńde bári bárimizdiki emes pe?» deıdi. Bul jerde mysqyl bar, astar, ke­ke­sin bar. О́te jaqsy jazylǵan. Men bul shyǵarmany aýdarýǵa otyr­ǵan sá­timdi «Qojamen syrlasý sa­ǵat­ta­rym» dep ataımyn.

– Biz rýhanı jańǵyrý aıasynda ádebı aýdarmanyń jańa bir kezeńin bastaǵaly otyrmyz. Aýdarmashy retinde ne aıtar edińiz?

– Aýdarma máselesin memleket qolǵa alsa, arnaıy bir ınstıtýt jumys jasasa degen oı bar. TÚRKSOI mádenıet jáne óner sa­la­sy deıdi de, ádebıet sonyń aıa­syn­da az ǵana oryn ıelenedi. Ýaqytsha dúnıelerge kóp nazar aýdarylyp ketetin jaǵdaı bolady. Halyqaralyq túrki akademııa­sy ǵylym jaǵyna kóptep kóńil aýda­rady. Múmkin jazýshylar oda­ǵy­men birlesip, ádebıet salasyn aý­darýdy bólek qarastyrsa dep oılaımyn.

Áńgimelesken
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»