О́rkenıetke bastaıtyn ómirsheń baǵyt

Árıne, árbir ulttyń jekelegen m­á­seleleri qazirgi jahandaný dáýirinde bas­qa memleketter men halyqtardyń múd­delerimen túıise, yqpaldasa otyryp she­shiletini belgili. Sondyqtan álemniń bas­qa aımaqtarynda halyqaralyq deń­geı­de baıqalyp otyrǵan qubylystar men úderister bizdiń elimiz úshin de ózekti áleýmettik jáne órkenıettik prob­lemalardyń qataryna jatady. Qazaqstannyń Sırııa memleketiniń kúr­de­li ishki saıası máselesiniń tıimdi túrde she­shilýine úles qosyp jatqany beker emes. Bul bizdiń elimizdiń barsha halyqqa beı­bit ómirdi qadirleýge shaqyratyn gýma­nızm, demokratııalyq jáne etıkalyq qa­lyptardy ózektendirip, álemge keńinen ta­ratýǵa talpynǵanymyzdyń aıǵaǵy.

Ádette, zamanaýı tirshilik etýdiń qı­sy­ny adamdardy, qoǵamdardy toptasa oty­ryp syn-qaterlerden, táýekelderden qorǵanýdyń, sonymen qatar birlese otyryp damýdyń jolynda bolýǵa shaqyrady. Integrasııalanyp, modernızasııalanyp jatqan dáýirde barlyq memleketterge qatysty «Jalǵyz júrip jol tabý múmkin emes» degen ustanymdy dáripteıtin tarıhı kezeń de keldi. Sondyqtan Eýrazııalyq Odaq, Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymyna jáne Islam men túrki halyqtarynyń halyqaralyq uıymdaryna Qazaqstannyń belsendi múshe bolýynyń ózinde halyq­ara­lyq jaǵdaıdyń damý logıkasymen sanasý jáne zamanaýı kezeńniń qısy­ny­men, talaptarymen barynsha eseptesý, halyqaralyq qatynastardy qurmetteý  men órkenıettilikke umtylý jatyr. 

Árıne, qoǵamnyń ómiri, tynys-tir­shiligi tek materıaldyq dúnıeniń ózek­ti máselelerin kúıttep, órkendetýmen ǵana shektelmeıdi, sonymen qatar qoǵam­das­tyq úshin saıası-áleýmettik jáne rýhanı salalardyń tarıhı mańyzdylyǵy zor ekeni anyq. Osydan ondaǵan jyl­dar bu­r­yn amerıkalyq professor S.Han­tın­gton qazirgi kezeńdegi órkenıet­ter­diń ózara qaqtyǵysy, olardyń túbegeıli qaı­shy­lyqtary jóninde aıtqan bolatyn. Árıne, tarıhtaǵy ártúrli órkenıetterdiń ózindik erekshelikteri men ózindik qundylyqtar álemi bolady jáne olar keıde bir-birimen sáıkes kele bermeıdi. Biraq jer betindegi adamzatty birtutas qaýymdastyq retinde jaqyndata túsetin dúnıeler de, órkenıettik negizder de jet­kilikti. Ádette olarǵa adamzat úshin tutas­taı alǵanda mańyzdy tómendegi jahan­dyq máseleler: qorshaǵan tabıǵı ortany qorǵaý (ekologııalyq problema), barlyq aımaqtarda beıbitshilikti saq­taý, kez kelgen elde demokratııalyq qun­dylyqtardy dáripteý sııaqty asa ma­ńyzdy qundylyqtyq baǵdarlar tó­ńireginde toptasýǵa tıisti.  

Adamzat ómiriniń tereń rýhanı maz­muny men máni – barlyǵymyzdyń ulty­myz­ǵa, dinimizge, dilimizge qaramaı bir­tu­tastandyra túsetin tetik, platforma. Jer beti halqynyń birtutas otbasy ispetti taǵdyry bar. О́rkenıettik tur­ǵydan alǵanda árbir adamnyń rýha­nı áleminiń baǵyt-baǵdarlary, onyń dú­nıe­tanymynyń túbegeıli tamyr­la­ry men tuǵyrlary, qundylyq júıe­si­niń jalpy sıpaty mańyzdy dúnıeler bolyp tabylady. Adamnyń qandaı qundylyqtardy dáripteıtinine qarap, onyń ómirdegi sapalyq deńgeıin, dú­nıe­tanymdyq kókjıegin ańǵarýǵa bo­lady. Qoǵamnyń jalpy rýhanı jáne áleý­mettik kelbeti, onyń múshe­le­riniń bu­qaralyq sanasyndaǵy basym­dyqtary men murattarynyń qandaı ekendigimen tikeleı baılanysta anyqtalady. Osyǵan oraı Qazaqstan halqynyń qoǵamdyq sa­nasyndaǵy túbegeıli ózgerister men alǵa ba­sýlar ómir qajettiligi jáne elimizde zııat­kerlik ultty qalyptastyrýdyń bas­tamasy.

Eger qoǵam óziniń azamattaryna de­gen talabyn órkenıetti deńgeıde qoıa bilmese, onda qoǵamdaǵy kóptegen úderis­ter shynaıylyqtan alystap ketedi, rýha­nılyǵynyń qalyptasýy men damýy kemshindeý soǵady, ártúrli aýys­paly jáne ústirt maǵynadaǵy jalǵan qun­dylyqtar jetekshi ról atqara bas­taıdy. Qazirgi qaıshylyqty zamanda elimizdegi mádenıettiń qurylymy men áleýmettik paradıgmasynda úlken súz­giden ótkizilýlerdiń qajettiligi týyn­dap otyr. Demek, qoǵamymyzdyń salaýattylyǵy, órkenıettiliginiń deńgeıi  óz qolymyzda. 

Qazirgi álemdi barynsha baýrap alǵan, negizinen materıaldyq turǵyda orasan paıda tabýdy maqsat tutqan olıgarhtarǵa ǵana qolaıly azamattardyń tutynýshy psıhologııasy qurylymdarynyń qalyp­ta­sýy jáne sony bekite túsýge múddeli jahanshyl baǵdarlardyń barynsha ús­temdik etýi búgingi kúnniń shyndyǵy bolyp otyr. Osyndaı sıpattaǵy «jańa» máde­nıet barlyq elderdiń rýhanı jáne áleýmettik keńistigine dendep enýde. Odan damyǵan elderdiń ózderi qaýiptenip, ult­tyq biregeılikti joǵaltpaýdyń jol­da­ryn izdestirýde. Demek otanshyl, týǵan jeri men elin, onyń tarıhyn, tili men mádenıetin qadirleıtin azamat­tar ǵana osylardyń barlyǵyna rý­han­ı ımmýnıtet qalyptastyrýshy bel­sen­di áleýmettik kúshke aınalýy tıis. Elba­synyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda osy máseleler jan-jaqty sarapqa salynady.   

Sońǵy ýaqytta elimizdiń mádenı, saıa­sı, rýhanı jáne ekonomıkalyq salala­rynda keıbir jańalanýǵa, ózgerýge tıisti dúnıeler anyqtalyp, zııaly qaýym­nyń saraptaýynan ótkizilip jatyr. Árıne, qazirgi aqparattar aǵyny zama­nyn­­­da, tehnologııa men tehnıkanyń jyl­dam jańaryp jatqan kezeńinde jaı­basar­lyqqa salyný qaýipti jáne ol ór­kenıet­ter damýy men dınamıkasynda «kóshten qalyp qoıý» degendi bil­diredi. Al adamzattyń qaryshtap ba­ra jatqan kóshinen qalyp qoıǵan, bá­se­kelestikke tótep bere almaǵan elderde negizinen áleýmettik tartystar men janjal­dar órship ketetini de belgili. Ár qıly sıpattaǵy qundylyqtardyń dárip­telýi arqasynda burynǵy ornyq­ty damý jolyndaǵy elder azamat soǵy­sy­nyń jalynyna orana bastaıdy. Bir­shama arab elderindegi, keıbir Afrıka mem­leketterindegi saıası-áleýmettik kıkil­jiń­derdiń astarynda tereń qundylyqtyq daǵdarystardan, qoǵamdyq sanadaǵy rýhanııattyq tejelýlerden baıqaımyz.

Osyndaı qaıshylyqtardyń aldyn alý úshin ózimizdiń tarıhı, rýhanı qundylyqtarymyzdy únemi túgendep otyrýymyz kerek. Týǵan jerdiń kıeli qasıetin halyq ózi ejelden qadirlep kelgen. Al endi qoǵamymyzdaǵy basqalarǵa úlgi bolarlyq azamattardy aıqyndap otyrý da mańyzdy. «Bolmasań da, uqsap baq» dep Abaı atamyz beker ósıet qal­dyrmaǵan. Jastarǵa árdaıym senýimiz ke­rek, degenmen jastarymyzdy naǵyz otan­shyldyqqa, qazaqstandyq patrıotızmge tárbıeleýden jalyqpaýymyz da qajet. Týǵan jerin súıgen adam, árıne onyń mádenıetin, tarıhyn, tilin de, dilin de súıedi. Atap ótetin jáıt: týǵan jerge degen qurmet aldymen sol jerdiń adamdaryna, azamattaryna degen qurmetten bastalady. Rýhanı jańǵyrý túp negizinde rýhanı-adamgershiliktik negizderdi ulttyń qoǵamdyq sanasyna ornyqtyrýdan bastalady. Prezıdentimiz bul máseleni óz maqalasynda búkil halyq bolyp sheshýge, onyń tetikterin keshendi túrde iske qosýǵa shaqyrdy.

Táýelsiz eldiń ózindik rýhanı kel­beti bar ǵylymy men bilim berý sala­sy bolýy kerek. Jalpy ǵylymnyń da­mýy dúnıejúzilik ǵylymnyń damýymen tikeleı astasyp jatatyndyǵy bar­sham­yz­ǵa belgili. Ásirese, aǵylshyn tiline je­tik jas mamandarymyz úshin onyń ór­kenıettik qyrlary ábden túsinikti. Sondyqtan qazirgi ýaqytta aǵylshyn, nemis, orys jáne t.b. shetel tilderin úırený men qoldaný platformasynyń mańyzǵa ıe bolýy kezdeısoq emes. Qazirgi órkenıettik damýdyń kelbeti men qısyny barlyq elder úshin ózara uqsastyqta ekeni baıqalady. Ǵylymdy jaqsy paıdalanǵan qoǵamnyń bolashaǵy da jarqyn, kókjıegi keń. Elimizde ǵylym men bilim berý salalary óziniń qyzmetin memlekettik tilinde de órbitip otyrýy shart. Onsyz memlekettik tildiń áleýmettik qyzmeti men rýhanı qundylyǵy solǵyndaý bolady, ult óziniń rýhanı tamyrlaryn keń jaıa almaıdy. Biz álemniń kóptegen elderindegi ozyq úlgidegi oqýlyqtardy qazaq tiline aýdarý arqyly joǵary oqý or­nyndaǵy oqý úrdisin jańa deńgeıge kóterýge talpynýdamyz. Degenmen, ózi­mizdiń tóltýma oqýlyqtarymyzdy daı­yndaý da memlekettik deńgeıde ma­ńyzdy ekenin umytpaǵanymyz jón. Jańasha daıyndalǵan tól oqýlyqtarǵa da úlken kóńil bólinýi arqyly ózimizdiń rýhanı qaýipsizdigimizdi bekite túsemiz.

Qazirgi kezeńdegi mádenıettiń ártúrli salalaryndaǵy, elimizdiń buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy damý úrdisi órkenıettik rýhanı jańǵyrý paradıg­masyna tolyqtaı sáıkes kele me? Álde rýhanııattyń mańyzdy salasy bolyp keletin ónerdiń túrli salalary da shynaıy zamanaýı ózgeristerge betburys jasaýy qajet pe? Qazirgi ánshilerimizdiń, sportshylarymyzdyń keıbireýleri halyqaralyq deńgeıde birshama bıik tabystarǵa jetýde. Máselen, án ónerimen álemge tanylǵan Dımash Qudaıbergenovtiń jetistikterine jastarymyz qyzyǵady. Árıne, sport pen óner salasyndaǵy naǵyz juldyzdar halqymyzdyń aldynda barynsha mádenı úlgi retinde dá­riptelgeni jón. Biraq, qazirgi naryqtyq za­manda kez kelgen ortasha, nemese tó­men deńgeıdegi ánshini «juldyz» dep madaqtaı berýdiń qajettiligi shamaly, bul áreket, kerisinshe, ónerdegi qoıylatyn talaptardyń deńgeıin tómendetedi, shyǵarmashylyqtyń qadirin túsiredi. 

Qazirgi Qazaqstan halqynyń jarqyn bolashaǵy onyń birtutastyǵynda, birliginde, onyń árbir azamatynyń ómiriniń úılesimdi negizderge súıenýinde. Quqyqtyq deńgeıde adam erkindigi men shyǵarmashylyǵy barynsha myqty qorǵalǵan memleket qana órkenıetti elderdiń qataryna qosylady. Dinniń saıasattanbaı, naǵyz shynaıy moraldyk qundylyqtardy órbitetin qasıetterin qórsetýine tolyq jaǵdaı jasaı alatyn elde áleýmettik turaqtylyq bolady. О́rkenıettik demokratııalyq qun­dylyqtardy ornyqtyra túsý bar­shanyń isi, demek áleýmettik progress árbir azamattyń belsendi túrde saıa­sı-áleýmettik jáne rýhanı úderiske qatysýymen astasyp jatady. Zamanaýı ómirdegi qaryshty qadamdar  alǵashqy nyq, senimdi qadamdardan bastalady. Qoǵamdyq sanadaǵy ózgerister osyndaı senimdi áreketterden týyndaıdy. Sondyqtan bolashaqqa baǵdardyń ózegin quraıtyn úmit pen senim halqymyzdy órkenıettilikke jeteleıtin rýhanı kúsh bolyp tabylady.     

Serik NURMURATOV,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty 
dırektorynyń mindetin atqarýshy, professor