– Qadısha apa, jubaıyńyz Marýa Baısýfınov oblystaǵy alǵashqy qazaq fýtbolshylarynyń biri. Onyń fýtbolshylyq ǵumyry týraly aıtyp berseńiz...
– Qaıyn jurtym Baıanaýyldaǵy áýlıeli Qyzyltaý. Atam da, enem de sol jaqtan. Máshhúr Júsipke tikeleı týystyǵy bar. Keıin Pavlodarǵa kóshken. Sirá, soǵystan keıin bolsa kerek. Biz stadıonda tanysyp, tabystyq. Stadıonǵa Marýanyń «Avangard» komandasyndaǵy jalǵyz qazaqtyń ónerin tamashalaýǵa, oǵan qoldaý kórsetýge baratynbyz. Oqýshy kúnimizden Marýaǵa jankúıer boldyq. Ol jergilikti klýbtaǵy jalǵyz qazaq ári komanda kapıtany. О́zge ult ókilderiniń ishinen sýyrylyp alǵa shyǵýdyń ózi ol kezde erlikpen para-par. Menińshe, Marýa Pavlodarda kásibı túrde fýtbol oınaǵan alǵashqy qazaq balasy. 1956-1961 jyldary jergilikti komandalar «Avangard» pen «Stroıtelde» Marýadan basqa qazaq oınaǵan joq. Bul – naqty derek. Odan keıin qazaq jastarynan Erkin Qojahmetov shyqty. Qazaqtar osylaı kóbeıe berdi.
Marýanyń laqap aty – «Shompol» boldy. «Mısha» deıdi keıbiri. Uzyn boıly, symbatty, sabyrly edi. Komandany ýysynda ustady. О́zgeler qazaqtarǵa jol bermeıtin, aıaqtan shalyp, etekten tartatyn kezeń edi ǵoı ol. Marýa osyndaı qıyn tusta tutas komandaǵa ózin syılata bildi. Minezi jaıly edi marqumnyń.
– Balalaryńyzdan fýtboldy tańdaǵan tek Talǵat qana ma?
– Qaırat, Rahat, Talǵat esimdi úsh ul tárbıelep, ósirdik. Úsheýi de fýtbol oınap ósti. Talǵat – kenjemiz. Úsheýi de Pavlodardaǵy №9 mektepte oqydy. Oryssha bilim aldy. Biraq, tárbıeleri qazaqy boldy. Jalpy, bul áýlet ımandylyqqa jaqyn. Dinge berik. О́zim de qajylyq paryzymdy ótep kelgen adammyn. Talǵat 10 jasqa tolǵanda Almatyǵa kóshtik. Marýa munda bes jyldaı kásipodaq uıymynyń oqýyn oqydy. Talǵat Almatyda fýtbolǵa túbegeıli bet burdy. Alǵashqy bapkeri Iýrıı Eremın. Kezinde Marýamen birge oınaǵan. 1983 jyly Pavlodarǵa qaıta oraldyq. Talǵat jattyǵýyn tastaǵan joq. Munda ony Anatolıı Kazakov jattyqtyrdy. 1984 jyly «Traktor» komandasyna alyndy. Osylaısha, Talǵattyń fýtboldaǵy jarqyn sátteri bastaldy.
– Jankúıerler kóp jaǵdaıda fýtbolshyny, bapkerdi jeti atasynan sybap jatady. Talǵatqa qarata aıtylǵan osyndaı ǵaıbat sózderge, synǵa qalaı qaraısyz?
– Shydaımyz. Ońaı emes. Kimniń aýzyna qaqpaq bolasyń. Ár sózdi kóńilge ala bersek, ómir súrý múmkin emes qoı. Biraq jankúıerlerdiń kóbi fýtboldy túsinbeı, alańdaǵy oıyndy uqpaı bosqa daýryǵady. О́kinishtisi osy. Bizde jankúıer mádenıeti tómen. Shetelden úlgi alý kerek. Komanda utsa da, utylsa da birge bolý kerek. Stadıondaǵy aq jaýlyqty ájeni kórip, «Sizge ne joq?», dep kúletinder de bar. Keıde, oıyndy stadıonnyń úlken esiginen kóretinim bar. Ár oıynǵa Alladan tilek tilep baramyn. Talǵattyń komandasy jeńiske jetse, qýanamyn. Utylsa, terge malshynyp, úıge qaıtamyn.
– Fýtbolshynyń anasy retinde aıtyńyzshy, qazaq fýtbolynyń deńgeıin ósirý úshin ne isteý kerek dep oılaısyz?
– Birinshiden, bizde talanttar únemi tasada qalady. Úzdikterdiń ornyn joǵary jaqta aǵa-kókeleri bar orta deńgeıdegi nemese darynsyz sportshylar basady. Dopty túzý tebe almasa da, solardyń juldyzy jarqyraıdy. Talǵat «Ertistiń» bas bapkeri bolyp turǵanda «Ulyńa aıtshy, meniń balamdy komandaǵa alsyn», dep mazamdy alǵandar kóp boldy. «Talǵat meniń nemereme komandadan oryn bermedi», dep aralaspaı ketkenderi qanshama. Fýtbolǵa aǵaıynshylyq júrmeıdi. Talǵat týǵan aǵasynyń uly Rasýldy «Deńgeıiń tómen!», dep komandaǵa almaǵan adam. Tanystyń, týystyń balasyna múmkindik bere bersek, fýtbol óspeıdi. Adaldyq kerek. Ekinshiden, fýtbolshyǵa namys kerek. Al ulttyq namysty joǵary qoıatyn komanda qurǵymyz kelse, jergilikti sportshylarǵa jol ashýymyz kerek. Úshinshiden, eńbek kerek. Fýtbolshy boıdaǵy daryndy eńbekpen ushtaýy tıis. Ter tókpeı túk ónbeıdi. Qazaq fýtbolyna kerek úsh taǵan: eńbek, namys, adaldyq. Al qalǵanynyń bári bizde bar.
– Ulyńyzdy Ulttyq quramanyń bas bapkerliginen alyp tastaǵanda qandaı kúıde boldyńyz?
– Bári de Allanyń qalaýymen ǵoı. Ony sabyrǵa shaqyrdym. Bir qaıyry bolady dedim. Talǵat fýtbolǵa jan-tánimen berilgen jan. Jeńilse – júregi aýyrady. Nár tatpaıdy. Onyń minezin, jaǵdaıyn bizden artyq eshkim bilmeıdi. Qas-qabaǵyna qarap otyramyz. Bes ýaqyt namazymda Talǵatqa tilekshi boldym. Kóp uzamaı ony Qazaqstan fýtbol federasııasynyń basshylyq qyzmetine bekitti. Qýanyshty habardy estip, otbasymyzben Allaǵa shúkirshilik ettik. Talǵat tik júrip, týra sóıleıdi. Tárbıesi solaı. Eshkimniń aqysyn jemeıdi. Ony fýtboly kenjelep qalǵan nemese bylyqqa batqan óńirlerge kóp jumsaıtynyn da bilemin.
– Kóp adam Talǵattyń qataldyǵynan, minezinen seskenip jatady...
– Osyndaı pikirdi kóp estımin. Ol bala kúninen solaı. Qabaǵyn túıip, súze qaraıdy. О́zim qataldyqty, tártipti súıemin. Bul minezder bapkerge kerek. Áıtpese, ala-qula ujymdy ýysyńda ustaý múmkin emes. Biraq onyń júregi óte názik. Jurtty aıap, qolyndaǵysyn berýge daıyn turady. Úıge kirgen shybyn-shirkeıdi óltirsem, «Tıispeshi» dep ara túsetini bar.
– Talǵattyń otbasy týraly aıtyp berseńiz...
– Bir uly, bir qyzy bar. Uly týraly joǵaryda aıttym. Qyzy Aınur da fýtbolshy. Nemerelerimniń fýtboldy tańdaýyna atasy Marýanyń jáne Talǵattyń áser etkeni daýsyz. Talǵat kelgen saıyn ul-qyzyn, inilerin jınap alyp, aqyl-keńes beredi.
– «Ertiske» qaıtyp oralǵysy kele me?
– Bilmedim. Biraq, «Ertiske» árdaıym jankúıer, tilekshi. О́ziniń klýby ǵoı.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Farhat ÁMIRENOV,
jýrnalıst
