Eger osy máselege sál tereńirek úńiler bolsaq, ındýstrııalandyrý degenimizdiń ózi kúrdeli eńbek bólinisi men mamandaný negizinde standarttalǵan ónimderdiń iri mashınalyq óndirisin qurýmen, ony uıymdastyrýda energııanyń ár túrin paıdalanyp, ǵylym men tehnıkany qoldanýmen sıpattalatyn óndiris túri.
HVIII ǵasyrdyń sońy men HIH ǵasyrdyń basynda ónerkásiptik revolıýsııa barysynda Anglııada bastalǵan ındýstrııalandyrý keıin kele ózge elderge de aýysa bastady. Osylaısha, zaýyttar men fabrıkalar dúnıege keldi. Olardaǵy eńbek jaǵdaıy da ózgerdi. Qolmen atqarylatyn jumystar birtindep mehanıkalandyrylýǵa kóshti, ol úshin elektr qýaty paıdalanyldy.
Táýelsizdik alǵan jyldardan bastap Qazaqstan da ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jolyn tańdady. Osy maqsattardy júzege asyrý úshin 2009 jyly 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Osy baǵdarlamany júzege asyrý sheńberinde «Bıznestiń jol kartasy-2020», «О́nimdilik-2020» baǵdarlamalaryn qosa alǵanda barlyǵy 40-tan astam túrli baǵdarlamalar ázirlendi. Olardyń bári de el ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan bolatyn.
Osynaý keń aýqymdy baǵdarlamanyń alǵashqy besjyldyǵyn qorytyndylaı kelip, birqatar sarapshylar ony júzege asyrý barysynda kóptegen problemaly sátterdiń oryn alǵanyn kóldeneń tartqan bolatyn. Máselen, baǵdarlamanyń keıbir baǵyttarynyń naqtylanbaǵandyǵy, ınfraqurylymdyq jobalardyń tym kóptigi, bastapqy satyda sapaly irikteýdiń júrgizilmeýi negizgi olqylyqtar retinde atap kórsetildi.
Keıin 2014-2019 jyldarǵa arnalǵan ekinshi besjyldyqtyń baǵdarlamasyn qabyldaý barysynda joǵaryda atalǵan kemshilikter tolyq eskerildi. Degenmen, bul baǵdarlamanyń birinshi jylynyń da álemdik ekonomıkada oryn alǵan problemalarmen tuspa-tus kelgenin aıta ketý qajet. Soǵan qaramastan eldiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyn júzege asyrýda júıeli jumystar júrgizýdiń sáti tústi.
2015 jyly naqty da júıeli is-sharalardy qolǵa alýdyń nátıjesinde 5 jylǵa arnalǵan jospar 98,7 paıyzǵa oryndaldy. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtarǵa qatysýshylar úshin preferensııalar men salyqtyq jeńildikterdiń saqtalýyna kepildikter berilip, qosymsha elektr qýattaryna qosylý prosedýralary ońaılatyldy, aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshiler aýylsharýashylyq tehnıkasyn satyp alǵan jaǵdaıda olardy sýbsıdııalaý tetikteri jetildirildi.
2015 jyly MIIDB is-sharalaryn júzege asyrýǵa josparlanǵan 327,5 mıllıard teńgeniń is júzinde respýblıkalyq bıýdjet pen Ulttyq qor qarjylary esebinen ǵana 135 mıllıard teńgesi nemese qarastyrylǵan somanyń 41 paıyzy bólinip, jyl qorytyndysynda onyń ıgerilýi 94,1 paıyzdy qurady.
«Is tetigin kadr sheshedi» deıtin erteden kele jatqan támsil bar. Indýstrııalandyrý isiniń de bilikti mamandardy talap etetini túsinikti. Osy jaıttardy eskere otyryp, joǵary bilikti kadrlar daıarlaý úshin 11 joǵary oqý orny men 10 kolledj iriktep alynyp, álemdik top-reıtıngterge kiretin sheteldik áriptes JOO-larmen birlese otyryp 25 bilim berý baǵdarlamasy ázirlendi.
Eger naqty sıfrlarǵa kósher bolsaq, Indýstrııalandyrý kartasy boıynsha paıdalanýǵa berilýi tıis ınvestısııalar kólemi 3,8 trıllıon teńgeni quraıtyn 898 nysannyń 2015 jyly 815 mıllıard teńgeni quraıtyn 128 nysany paıdalanýǵa berilgenin aıta ketken jón. Osy nysandardyń 80 paıyzy 85 myń jumys ornyn ashýǵa arnalǵan jańa óndiristik jobalar bolyp tabylady.
О́tken kezeńde barlyǵy 6,3 trıllıon teńgeniń ónimi óndirilse, 2016 jyldyń 4 aıynda ǵana bul kórsetkish 582,6 mıllıard teńgeni qurady. Eldiń óńdeý ónerkásibiniń shamamen 17 paıyzy Indýstrııalandyrý kartasy joblarymen qamtylǵan. Sonyń arqasynda 2015 jyl qorytyndysynda ishki jalpy ónim ósiminiń úshten biri karta jobalary esebinen júzege asty.
Bútindeı alǵanda, Indýstrııalandyrý kartasy boıynsha iske qosylǵan jobalar buryn-sońdy Qazaqstanda óndirilmegen 500-den astam jańa ónim túrin shyǵardy. Olardyń qatarynda júk jáne jolaýshylar vagondary, elektrovozdar, júk jáne jeńil avtomobılder men avtobýstar, transformatorlar, rentgen apparattary, jaryq dıodty shamdar, tıtan quımalary men dári-dármek, sút ónimderi jáne basqalar bar.
Eger ótken 2016 jylǵa jalpy somasy 800 mıllıard teńgeni quraıtyn jáne 14 myń jańa jumys ornyn ashýdy qarastyratyn 120 joba josparlanǵan bolsa, sonyń 30-y alǵashqy jartyjyldyqta-aq oryndaldy.
Bútindeı alǵanda, ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy ekonomıkada turaqtandyrýshy ról atqardy. Sonyń arqasynda Qazaqstan alǵash ret temir jol lokomotıvterin, motor maıyn, iri qara etin, raps maıyn, shynydan jasalǵan buıymdardy, baǵdarshamdar men kartrıdjderdi, kilem men aýylsharýashylyq jabdyqtaryn eksportqa shyǵara bastady.
Ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryndaǵy eksportqa baǵdar ustanǵan 1500-deı kásiporyn Eksportty qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamasymen qamtyldy. Baǵdarlama jumys isteı bastaǵan 6 jyl ishinde álemniń 40-tan astam elinde qazaqstandyq bıznes 200-ge jýyq saýda mıs-
sııasyn júrgizip, olarǵa 1 myńnan astam qazaqstandyq taýar óndirýshi qatysty.
Osyndaı qoldaýdyń nátıjesinde EAEO, TMD, EO, Azııa elderi men Qytaıǵa mashına jasaý, hımııa salasy, metallýrgııa, azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq ónimderi, qurylys, jeńil ónerkásip materıaldaryn jetkizý jóninen shamamen 1,7 mıllıard AQSh dollaryna eksporttyq kelisimsharttar jasaldy.
Sonymen bir mezgilde eksporttaýshylardyń óz ónimderin syrtqy rynoktarǵa ilgeriletý barysynda jumsaǵan shyǵyndarynyń 50 paıyzynyń orny toltyrylǵany da otandyq óndirisshiler úshin úlken qoldaý bolyp tabyldy. Osylaısha, 6 jyl ishinde 163 otandyq eksporttaýshynyń 1,2 mıllıard teńgeni quraıtyn shyǵyndary ózderine qaıtarylǵan.
Tikeleı shetel ınvestısııalaryn tartý jáne ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý maqsatynda da aýqymdy jumystar júrgizilýde. Búgingi tańda Qazaqstannyń shıkizattyq emes sektoryna 29 transulttyq kompanııa tartylyp otyr. Jumys istep turǵan kompanııalar 2015 jyldyń ózinde ǵana 113 mıllıon dollar kóleminde ekinshi qaıtara ınvestısııalar salǵan.
Árıne, qolǵa alynǵan jumystardyń bul aıtylǵandarmen toqtap qalmaıtyny, kerisinshe, odan ári qarqyn ala túsetini aıtpasa da túsinikti. Osy maqsattar úshin memleket ınnovasııalyq-tehnologııalyq damýdy belgili bir mindetterdi sheshý arqyly jetildirýdi mejelep otyr. Olar qandaı mindetter?
Birinshiden, ekonomıkanyń qazirgi bar salalary jańǵyrtylmaq. Ekinshiden, ekonomıkanyń qazaqstandyq jańa sektorlary paıda bolmaq. Úshinshiden, tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııaǵa kóshý úshin jaǵdaılar jasalmaq. Osy mindetterge qol jetkizý úshin atalmysh saladaǵy álemdik lıderlerdi qatystyra otyryp, salalyq quzyrettilik ortalyqtary qurylatyn bolady.
Sóz sońynda ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyna engen jobalardyń ýaqtyly jáne tolyqtaı júzege asýyn qamtamasyz etý turǵysynda olarǵa árbir sala boıynsha turaqty túrde monıtorıng júrgizilip otyratynyn da aıta ketý kerek. Osy keltirilgen azdy-kópti mysaldardyń ózi-aq elimizde sońǵy jyldary júzege asyrylyp jatqan jańashyldyq iske janashyrlyq kózqarastyń qanshalyqty tyńǵylyqty ekendigin aıǵaqtaı túsetin tárizdi.
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
