Tórt memleket aqyndary – tórimizde
Qazaqtyń qabyrǵaly bıi Qazdaýysty Qazybek babanyń 350 jyldyq mereıtoıyna oraı, Qaraǵandydaǵy Kenshiler mádenıet saraıynda halyqaralyq aıtys ótti. Dúbirli sóz dodasyna tórt memlekettiń kileń sen tur, men ataıyn degen azýly aqyndary qatysty. «Sózdiń atasy – birlik, anasy – shyndyq» dep artqyǵa aqıqat sóz qaldyrǵan bıdiń esimin ulyqtaǵan aıtysta Mońǵolııa, Qytaı, Qyrǵyzstan jáne Qazaqstannyń aqyndary baqtaryn synady. Aıtys tarıhy arqa topyraǵynda aıryqsha atalady. Onyń sebebi, soǵys jyldarynda Shashýbaı men Kóshen, Maıasar men Nurlybek, Bolman men Nurtaza syndy azýly aqyndar eńsesi eńkish tarta bastaǵan jaýynger ulttyń rýhyn oıatýǵa 1943 jyly Qaraǵandyda tuńǵysh ret respýblıkalyq aqyndar aıtysyn jasap, kenshiler astanasyn dýmanǵa bólegen bolatyn. Búgingi sóz saıysy sol ilki dástúrdiń ilgeridegi jarqyn jalǵasyndaı edi. Álbette, taqyryp baba rýhyn baıraq qylyp, kókke kóterý bolsa, ekinshiden Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy negizinde halyqtyń yntymaq-birligin dáripteý basty baǵyt esepteledi. Aıtys tizginin arda ónerdiń janashyry, aqyn Júrsin Erman ustaǵan.
Halyqtyń shyndyq úshin shyryldar shybyn jany – aıtys. Sonyń dálelindeı, Kenshiler mádenıet saraıynda ıne shanshar jer bolmady. Oryn tappaǵan taǵatsyz kórermen aıtysty alańda ornatylǵan jaryq dıodty ekrannan tamashalady. Bul uly ónerdi ulyqtaǵan arqa jurtynyń aıtysqa degen aq peıilin anyq baıqatqandaı. Aıtysty oblys ákimi Erlan Qoshanov ashyp, aqyndarǵa sáttilik tiledi. «Aıtys – Alashtyń ekinshi atyndaı bekzat óner. Aıtysty saǵynǵandaryńyz kórinip tur, sebebi myna saraıda ıne shanshar jer joq. Búgingi aıtys ádil bolady, halyq pen ádilqazylardyń sheshimi bir jerden shyǵady dep oılaımyn. Osynaý alys-jaqyn jerlerden kelgen aqyndarǵa sáttilik tileımin», dedi aımaq basshysy.
Júrsin Erman júrgizgen aıtysta sóz súleıleri tuǵyrly týǵan jerdi, ulttyq dástúrdi urpaqqa amanattaý jáne Qazybek bı jaıly taqyryptardy qozǵady. Aqyndarǵa KSRO jáne Qazaqstannyń halyq ártisi Asanáli Áshimov bastaǵan qazylar baǵa berdi. Kelgen jurtshylyq kúni boıy sozylǵan aıtysty sońyna deıin tamashalady. 16 aqyn segiz jupqa bólinip, eki aınalym boıynsha upaı sandarymen basym túsken Amanjol Áltaev pen Ularbek Mınathan aqtyq synda jolyqty. Tamasha aıtysyp kópshiliktiń qoshemetine bólengen jerlesimiz, aqyn Amanjol Áltaev jeńiske jetip, 3 mln teńgeni ıelendi.
Sáıkesinshe birinshi oryn Ularbek Mınathanǵa buıyryp, oǵan 1,5 mln teńge tabystaldy. Ekinshi oryndy qaraǵandylyq aqyn Dıdar Qamıev ıelenip, oǵan 1 mln teńge berildi. Úshinshi oryndy Jansaıa Mýsına men Meıirbek Sultanhan ózara bólisti. Olarǵa 750 myń teńgeden tabystaldy. Basqa aqyndar da alǵys hattar men qarjylaı syıaqy alyp, baba toıynan bazarlyqpen qaıtty.
Kez maıaly kerýen
Endi aldaǵy on kúnde biz Egindibulaq tórinde ótken baba toıynda jolǵa shyqqan «Qazdaýysty Qazybek bı jolymen: babalarǵa taǵzym» atty halyqaralyq avtokerýenniń kúndeligin usynyp otyrýdy jón kóremiz. «Kez maıaly keleli kerýen» sol kúni Egindibulaqtan erekshe saltanatpen attanyp, qasıetti Qarqaraly basyndaǵy Qunanbaı qajy meshiti men bı atanyń tikeleı urpaǵy, ánshi, kompozıtor Mádı Bápıulynyń basyna bardy. Odan áride kósh saıyn dala Saryarqanyń sary topaı tósin órleı Botaqara kentindegi Buqar jyraý babanyń basyna soqty. Bul tarıhı sáttiń úsh jarym ǵasyrda jańa urpaqtyń sanasynda qaıta jańǵyrýy – dástúr jalǵastyǵyndaı edi. Álbette, kónekóz tarıh kómekeı áýlıe Buqar jyraý men Qazdaýysty Qazybek bıdiń kezdesip, memlekettik máselede tize qosyp, ıyqtasa qyzmet atqarǵanyna kýálik eteri sózsiz. Kerýen qatysýshylaryn jergilikti turǵyndar qoshemetpen qarsy alyp, aq jol tilep shyǵaryp saldy.
Quramynda Qaraǵandynyń saıdyń qyzyl tasyndaı azamattary bar atalmysh kerýen óner jáne mádenıet qaıratkerleri, tarıhshylar men buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderimen tolyqqan. Kerýenbasy Qaraǵandy oblystyq jastar saıasaty basqarmasynyń basshysy – Mıras Quttybaı. Sondaı-aq, kerýen quramynda belgili bilim mesenaty, «Altyn júrek» ulttyq syılyǵynyń ıegeri Bekzat Altynbekov, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, qarymdy qalamger Ersin Musabekov syndy aǵa býyn bar. Amanat arqalaǵan arnaıy topqa «Shubarkól kómir» AQ demeýshilik bildirgen.
Uly besinde avtokerýen Jańaarqa aýdanyndaǵy Aralbaı batyr Álibekulynyń eskertkishine at basyn tiredi. Jany jaısań jańaarqalyqtar jyrdan shashý shashyp, aqsaqaldary aq batasyn berip, kerýenniń aq bas naryn Jezqazǵan, Sátbaev qalalaryna burdy. Jez balqytyp, mys sapyrǵan qos kent te qoshemetshil toppen kerýenniń aldynan shyqty. Qanysh Imantaıulynyń eskertkishine gúl shoǵyn qoıyp, qala meımandaryna arnaıy ázirlengen merekelik konsertti tamashalaǵan kerýen múshelerine aqjoltaı tilek juptap, aqyn Ǵazız Eshtanaev kúrkiretip Qazybek baba rýhyna arnaý óleńin oqydy. Osydan soń kerýen kıeli Ulytaý óńirine bet túzedi. Ol jerde qazaq handarynyń túp atasy Joshy han jatyr. Tekti topyraqqa táý etip, óz shejirelerin altyn uryqtan taratatyn barlyq sultandardyń han jaılaýy, ıakı han ordasy atanǵan qasıetti jazyqta kerýen keńes qurdy. Elbasynyń Ulytaý tórinde bergen suhbatynda da bul jerdiń kıeli ekendigin aıtady. Aýyl aqsaqaldary 1993 jyly Prezıdentimiz Nursultan
Nazarbaevtyń Ulytaýǵa tikushaqpen kelip, han-sultandardyń arýaqtaryna taǵzym jasap, arnaıy ázirlengen han taǵy men aq kıizdi aýdan murajaıyna ótkizgendigin áńgimeledi. Baba jolyn baǵytqa alǵan kerýendi qoshemetpen qarsy alǵan ulytaýlyqtar sol kúni qonaqtardy Qyzylorda qalasyna shyǵaryp saldy.
Kerýen aldaǵy eki kúnde tarıhshylar jazǵandaı, Qazybek bı Keldibekulynyń uly darııanyń tómengi aǵysynda dúnıege kelgen ata qonysyna at basyn tireıdi.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy
