– Keńes zamanynda, – dep bastady áńgimesin Ábilhan aǵa. – Odaq quramyndaǵy túrki tildes halyqtardyń ulttyq sportyn damytýǵa shekteýli túrde kóńil bólindi. Qazaqstan, О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan jáne Soltústik Kavkaz halyqtary arasynda sonaý 70-jyldardan bastap, 1984 jylǵa deıin eki jylda bir ret, odan soń 1991 jylǵa deıin tórt jylda bir dúrkin Búkilodaqtyq at sporty oıyndary uıymdastyrylyp, kókpardan KSRO chempıonaty ótip turdy.
– Ábeke, osy chempıonattarǵa siz úzbeı qatystyńyz ba?
– Árıne, 1980 jyldan bastap Qazaqstan kókpar quramasynyń kapıtany retinde 1991 jylǵa deıin chempıonatqa úzbeı qatysyp, toǵyz dúrkin KSRO chempıony ataǵyna qol jetkizdim. Jáne bir basyn ashyp aıtar dúnıe, atalmysh jarysqa úzbeı qatysqan menen basqa qazaq joq. Basqa kókparshylar jyl saıyn belgili sebeppen almasyp otyrdy.
– Kókparǵa qalaı keldińiz?
– Umytpasam 1980 jyly Qazyǵurt aýdany «Kúıik» sovhozynda shopandar sleti ótip, osy jıyn ústinde obkomnyń birinshi hatshysy Asanbaı Asqarov kókparshylardyń oblystyq quramasyn jasaqtaýdy tapsyrdy. Osy qurama sapyna alyndym. Keshikpeı bizdi QazKSR Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary Zaınýtdınov qabyldap, Búkilodaqtyq at oıyndary spartakıadasyna qatysýǵa usynys jasady. О́ıtkeni, buǵan deıin spartakıadada kókpardan tájikter 15 márte, ózbekter 8 márte, qyrǵyzdar 2 márte KSRO chempıony atanyp, qazaqtar júldeniń qarasyn kóre almaı, qapy qalyp júrgen zaman eken.
– Sodan...
– Sodan men bas bolyp ońtústikke tanymal kókparshylar Ábdiǵappar, Zulpyqar, Rahmetolla, Tileýbek bárimiz atqa qondyq. HHIII Búkilodaqtyq jarysqa jutynyp bardyq. Alǵashqy saıysta bizge buǵan deıin jan balasyn bet qaratpaı turǵan tájikter tap boldy. «Taılalap» urandaǵan tájik shabandozdary qazaqtardy qalpaqpen uryp alamyz dep oılaǵan bolýy kerek, biraq jaǵdaı olaı bolmady. Olardy tasyrlatyp alańnan aıdap shyqtyq. Kúlli Odaq ań-tań. Keshikpeı qyrǵyzdar da tájiktiń kebin kıdi. Sóıtip, tarıhta tuńǵysh ret qazaq shabandozdary 1980 jyly KSRO chempıony atandyq.
– Chempıondyq dańǵyl osylaı bastaldy deńiz...
– Iá. Kelesi 1982 jyly jarys Krasnodar qalasynda ótti. Medetbek, Ábdiǵappar, Zulpyqar, Úsen, Tólesh, Sattarhan, Oraz, Tileýbek jáne men bar qazaq jigitteri ekinshi ret chempıon atandyq. 1984 jyly úshinshi dúrkin jeńis tuǵyryna kóterildik. Bul jetistik 1986 jyly taǵy qaıtalandy. Bir joly Ázerbaıjan quramasymen bolǵan saıysta meniń úsh qabyrǵam synyp ketip, jarystan shettetildim. Bizdiń jigitter fınalda tájiktermen oınaıtyn boldy. Men joq, oıyn barysy ózgerip sala berdi. Tájikter tyqsyryp barady. Sol tusta Medelbek: «Eı, Ábilhan, janyń bar bolsa, ortaǵa shyq!» dep aıǵaı saldy. Synǵan úsh qabyrǵany shandyp tańyp alyp, alańǵa atyp shyqtym. Tájikterdiń kóbesi sógilip júre berdi. Osylaı 1991-ge deıin Odaqtyń tórinde toǵyz dúrkin top jardyq, qaraǵym.
– Jas kezińizde dalanyń doda kókparyna da kóp tústińiz be?
– Tústim.
– Sonyń ishinde erekshe este qalǵany?
– 1979 jyly qasymda myqty shabandoz Medetbek bar qyrǵyz astyq. Sol tartysta salymǵa tigilgen bes jylqyny qatarynan utyp aldym. Odan keıin elimiz táýelsizdik alǵan jyldary ońtústikte salymǵa mashına tigile bastady. Alǵash ret 1994 jyly memleket qaıratkeri Turar Rysqulovtyń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı ótkizilgen kókparǵa «Jıgýlı» qoıyldy. Aqyry alǵashqy mashınany men minip kettim.
– Siz elordada ótip jatqan kókpardan álem chempıonatyn kórip otyrsyz. Saıystyń syrttany retinde ne aıtasyz?
– Qazaq «bitken iske synshy kóp» demeı me, shúkir, jaqsy ótip jatyr. Bul eldiktiń bedeli men berekesine qajet dúnıe dep oılaımyn. Árıne, bul saıysta baıaǵydan kókpar tartyp úırengen qazaq, qyrǵyzdyń kásibı deńgeıi bıik ekeni baıqalyp tur. Tájik pen mońǵol da jaman emes.
– Buǵan deıin mundaı mártebeli jarystarda salym qazandyqqa salynyp keldi. Qazir sheńberge shaýyp jatyr. Qaısysy durys?
– Birden aıtaıyn, sheńber durys. Qazandyq buryn bolmaǵan, bertinde kórermen tartý úshin jasalǵan shoý emes pe? Negizi ulttyq sport oıyndarynyń eski dástúrin buzbaǵan jón dep oılaımyn.
– Bul chempıonatta qaı eldiń komandasy jeńis tuǵyrynan kórinedi dep oılaısyz?
– Jeńis tuǵyryna qaısy shyǵaryn bilmeımin, fınaldyq kezdesý Qazaqstan men Qyrǵyzstan komandalary arasynda óteri naq. О́ıtkeni, bul eki komanda kókparshylary saıys mashyǵyna ábden jattyqqan ózderiniń attaryn minip shyqty. Basqa komandalar kisiniń atyn minip júr. Esterińde bolsyn, kókparshy kókpardy tek óz atymen tartady. At pen adam úılesý úshin az degende eki aı kerek. Atyń myqty bolsa, eshki túgili tana tartýǵa bolady.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
