ALDAǴY JUMYSTARDYŃ BAǴDARY AIQYN

Esep berý jıyny burynǵy Kegen, Narynqol óńirleriniń aýmaǵyn qamtyǵan Raıymbek aýdanynda ótip, aýdan ákimi Aıan Aıtjanov alǵashqy esebin memlekettik shekara shetindegi Súmbe men Tekes aýyldarynan bastady. О́tken jyl taýly aımaq jurtshylyǵy úshin tabysty bolǵany ortaǵa salyndy. Sol esep kezinde jurshylyqtan túsken talap-tilek, ótinish­ter­diń tııanaǵy keltirilip, eldi mekenderdiń bet-beınesi de birshama jańarǵan. Máse­len, kópshiliktiń suranysy­men Qarasazdaǵy óner mek­tebi qaıtadan ashylsa, Tekes aýylyndaǵy mádenıet úıi kúrdeli jóńdeýden ótken. Kegen men Narynqoldaǵy aýrýhanalar qosymsha 45 tó­sekke ulǵaıtylyp, Qaınar aýy­lyndaǵy bilim shańyra­ǵy­nyń kúrdeli jóndeýden ót­ki­zilýi, jolaýshylardy ábigerge salǵan kúre joldardyń tegis­te­lýi, jóndelýi, basqa da tııa­naǵy keltirilgen máseleler ret-retimen ortaǵa salyndy. Jurtshylyq nazaryna usynylǵan esep barysynda aýdan ákimi atqarylǵan sha­rýa­lardy naqtylap ári she­shimin kútken, tolǵandyrǵan másele­ler­ge jurt nazaryn aýdarýǵa umtyldy. О́ıtkeni, jetistik jeteginde ketý búgingi kúnge jat, kerisinshe, olqy­lyq­tardy ornyna keltirýdegi jumyla eńbektenýdiń bereri kóp ekendigine basymdyq berildi. Aýdannyń negizgi salasy – aýyl sharýashylyǵy desek, búginde memleket tarapynan ónim óndirýshilerge qarjylaı kómek kórsetilýde. Máselen, jeri qunarly aımaqta memle­ket tarapynan kartop ósirý­men aınalysatyn úsh sharýa­shy­lyqqa 36 mıllıon teńge sýbsıdııa berilse, asyl tu­qym­dy mal sanyn kóbeıtýge 12 mıllıon teńge bólingen, osynyń negizinde sharýa qo­ja­lyqtarynyń qolǵa alǵan nátıjeli isteri jalǵasyn tap­qan. Kóktem men kúzgi egis, jıyn-terin naýqandary men dala jumystaryna da memleket tarapynan qajetti kó­lemde qarjy berilgen. De­sek te, áli de sýarmaly jerdi ıgerý máselesi kóńil kónshit­peıdi. Bereri mol sortty tuqym men asyl tuqymdy mal ósirýdi qolǵa alýdaǵy yn­ta-yqylas jetkiliksiz. Aýyl sharýashylyǵyn sapaly ónimsiz, asyl tuqymdy óz tólin­siz damytý men qolda bar­dy uqsatýdyń qıyndyǵyn aýdan ákimi óz sózinde naqty derektermen dáıektedi. Aýdanda tórt túlik tólimen ósse, osy baǵytta aýdan ob­lys­ta aldyńǵy qatarda keledi. О́zin­dik tájirıbesi qalyptas­qan, mal ónimderin óndirýde óz­­gelerge úlgi bolatyn sha­rýaqor jandar da bar. Árıne, joǵa­ry­daǵy másele jaıly áli de oı­­la­natyn, qolǵa alatyn ju­mys­tar jetkilikti ekendigin jı­nal­ǵandar taǵy bir baǵamdady. Aýdan bıýdjeti ótken jyly 3,117 mıllıon teńgeni quraǵan. Munyń ózi aldaǵy jyldarmen salystyrǵanda edáýir ósken­di­giniń dáleli. Osydan-aq halyq­tyń áleýmettik jaı-kúıi aıqyn ańǵarylady. Elbasynyń Joldaýynda aı­tylǵandaı, aýdanǵa ótken jyly 4,916 mıllıon teńge ın­vestısııa tartylǵan. Nátıje­sin­de qosymsha jumys oryn­da­ry ashylǵan. Jastarǵa básekege qabiletti bilim berý máselesiniń jan-jaqty qarastyrylyp, ja­ńaǵa degen betburys nátıje­sin­de bilim shańyraqtarynyń ma­te­rıaldyq jaǵdaılary jaq­sar­ǵan. Túıindi máseleler sheshimin taýyp, qajetti qural-jab­dyq­tarmen ret-retimen qamtamasyz etilip, mektepterdegi kompıý­ter sany myńǵa taıap, oqýshy­lardyń jańalyqtardan ha­bar­dar bolyp otyrýy qamtamasyz etilgen. Mektepke deıingi ba­lalar tárbıelenetin 26 shaǵyn ortalyq qurylǵan. Densaýlyq saqtaý salasyna bólingen 832 mıllıon teńge to­ly­ǵymen ıgerilip, emhanalarǵa 22,410 myń teńgeniń qajetti qu­ral-jabdyqtary, Jalańash, Shyr­ǵanaq, Qarasaz aýylda­ryn­daǵy mektepterge stomato­lo­gııa­lyq qondyrǵylar ornatylǵan. Aýdan aýmaǵynda ótken jyly 700-ge jýyq jańa jumys oryndary ashylǵan. Aýdandaǵy orta jáne shaǵyn kásipkerlik­pen aınalysýshylar ótken jy­ly 1,697 mıllıon teńgeniń óni­min óndirip, bıýdjetke 51,4 mıl­lıon teńge salyq tólemderi túsken. Jyl ishinde úlkendi-kishili 40 kásiporyn ashylyp, kóptegen adam eńbekpen qam­tyl­ǵan. Sondaı-aq, turǵyn úı baǵ­darlamasymen 7 kommýnal­dyq turǵyn úı paıdalanýǵa be­ril­se, Tekes, Qaqpaq, Qaınar aýyldary arasyndaǵy jáne Jalańash pen Toǵyzbulaq aýyl­­dary arasyndaǵy jol­dar jóndelgen, sondaı-aq Sary­jaz aýyly men Kómirshi aýy­ly­nyń arasyndaǵy jol qaty­nasyn jaqsartý qolǵa alyna­tyny da jınalǵan­dar­dyń kóńi­lin sergitti. “Jol kartasy” aıa­synda Tekes aýy­lyndaǵy sý qu­byry kúrdeli jóndeýden ótkizilgen. Halyqtyń rýhanı qajetin óteıtin 23 mádenıet úıi men klýb, 10 kitaphana, 2 mura­jaı búgingi ýaqyt talabyna oraı qyzmet kórsetýde. Tekes aýylyndaǵy “Aq tolqyn” folklorlyq ansambli ha­lyq­tyq ataqqa ıe bolyp, shy­ǵarmashylyqtaryn shyń­daýda. Aýyldyq okrýgterde jastar uıymdary jumys júrgizip, Sarybastaý, Na­ryn­qol, Jalańash aýyl­daryn­da jastar forýmdary ótkizilgeni de óskeleń urpaq­ty eljandy­lyqqa tárbıeleý­diń kórinisi dep baǵalandy. Ákimniń esebinen keıin Súmbe aýylyndaǵy aqsaqal­dar alqasynyń tóraǵasy K.Rys­bekov salynǵanyna jarty ǵasyr bolǵan “Bel­to­ǵan” sý kanalyn qaıta qal­py­na kel­tirýge nazar aýda­rý­dy surasa, onyń jańa má­de­nıet úıimen jol salynsa de­gen utymdy usynystaryn da kópshilik qol­dady. “Dıplom­men – aýylǵa” atty jaqsy bas­tamamen týǵan aýylyna oralǵan ustaz E.Qumar­be­kov­tiń pikiri de kóńilge qonymdy shyqty. Al, “Aqbulaq” sharýa qojaly­ǵy­nyń tóraǵasy E.Bestibaev aýyl sharýashylyǵyn órken­detýge bólingen memleket qarjysyn tıimdi paıdalaný qajettigin nazarǵa saldy. Jalpy, súmbelikterdiń qoıǵan suraqtaryna aýdan­dyq ortalyq aýrýhananyń bas dárigeri B.Tilemisov jaý­ap berip, aýyldaǵy aýrýha­na­nyń jabylmaıtynyn jet­kiz­di. Okrýgke qarasty Qyzyl­shekara aýylyndaǵy K.Baı­shy­ǵanuly atyndaǵy orta mek­teptiń ujymy bilim sha­ńyraǵyna zaman talabyna saı mýltımedııalyq kabı­net­tiń qajettigin aıtsa, aýdandyq bilim bóliminiń bastyǵy S.Boranǵazıeva máseleniń bıyl sheshiletinin jetkizdi. Sonymen birge, Narynqol aýylynan nota­rıýs qyzmetin ashý jónindegi eldiń oryndy usynysy oryn­dalatyn boldy. Aýdan ákimi Súmbe men Qyzyl­she­kara aýyldaryna keletin joldardy jóndeýdi kelesi jyl­dyń josparyna kirgizý múmkindiginshe qarasty­ry­latynyna sendirdi. Sonymen qatar, Súmbe aýylyndaǵy aýyz sý máselesi de kelesi jyldyń josparyna enbek. Al, Tekes aýylyndaǵy aýdan ákiminiń esebinde Á.Qa­zybekov aýyldaǵy balalar baqshasynyń ǵımaraty men eskirgen óner mektebi kúrdeli jóndeýden ótkizilse dese, aýyl turǵyny D.Sársenbaev aýyldaǵy sý qubyrynyń jumysyn baqylaıtyn bir adamǵa shtat qarastyrylsa, degen usynysyn jarııa etti. Aýyldaǵy aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy J. Baıserkeev Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda eren erligi Keńes Odaǵynyń batyrlarymen para-par bolǵan “Dańq” ordeniniń tolyq ıegeri B.Dembaevqa onyń atyndaǵy kóshege eskertkish turǵyzylsa degen oıyn ortaǵa saldy. Eki aýyldaǵy jınalysqa qatysqandar aýdan ákiminiń ótken jylǵy atqarǵan ju­mystaryna qanaǵattanarlyq degen baǵa berdi. Sonymen, Aıan Aıtjanov aldaǵy jumy­syna baǵyt-baǵdar aldy. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy. QOSAR ÚLESIMIZ QOMAQTY BOLSYN Shıeli aýdanynyń ákimi Nurlybek Nálibaev aýyldyq okrýgterge arnaıy at basyn buryp, aýyl turǵyndaryna 2009 jyly aýdannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý qorytyndylary men aǵymdaǵy jyly atqarylar mindetterdi egjeı-tegjeıli baıan etip, esepti kezdesýlerin ótkizýde. Aıta ketý kerek, aýdan ákiminiń aýyl turǵyndarymen kezdesý jıyndarynda sóıleýshilerdiń saýaldaryna qaraǵanda, bata-tilekteri men rızashylyq lebizderi kóbirek baıqalýda. Bul aýdan turǵyndary ál-aýqattarynyń jaqsaryp kele jatqanyn ańǵartady. Sózimiz dáleldi, oıymyz ornyqty bolý úshin N.Nálibaevtyń Almaly aýyldyq okrýginde aýyl turǵyndarymen esepti kezdesýinde aıtqan derek­te­rine júginelik. Sońǵy jyldary Shıeli aýdany damýǵa bet aldy. О́t­ken jyly aýdan bıýdjeti 3 mlrd. 314 mln. teńge bolyp be­kitilse, esepti merzimde ol 4 mlrd. 577 mln. teńgeni qu­rapty. Jyl boıyn­da aýdan­dyq bıýdjetke 7 ret óz­geris­ter men tolyqtyrýlar engi­zi­lip, naqty kiris mólsheri 1 mlrd. 277 mln. teńgege jet­ken. “Jol kartasy” boıyn­sha aýdandaǵy 26 jobaǵa 842 mln. 558 myń teńge bólinip, 1081 adam jumyspen qamtylypty. Aýdan ákiminiń atap aıt­qanyndaı, aýdandaǵy ónerká­sip oryndary 16 mlrd. teń­gege jýyq ónim óndirse, bul 2008 jylmen salystyrǵanda 27,6 paıyzǵa artyq. Onyń negizin taý-ken óndirisi qurap otyr. Olar 8 mlrd. teńgege jýyq ónim shyǵarǵan. Aýdan­da shaǵyn kásipkerliktiń 2010 nysany tirkelgen. Jyl kó­leminde 4471 adam jumysqa tartylyp, sonyń negizinde 1,5 mlrd. teńgeniń ónimi ón­dirilipti. Al jańa jyldan bergi ýaqyt ishinde 313 jumys orny ashylǵan. Iri óndiris oryndary sanatynda qury­ly­sy bastalǵan, jobalyq quny 450 mln. teńgeni quraı­tyn, aıyna 62 myń sharshy metr DSP shyǵaratyn zaýyt bar. Aýdan ekonomıkasyna súbeli úles qosyp kele jat­qan “Qazatomónerkásip” ult­tyq kompanııasynyń demeý­shi­­ligimen 2009 jyly birqatar ıgi ister atqarylypty. №127 orta mek­tepke 561 mln. teńge jumsa­lyp, ol 400-den 825 orynǵa ke­ńeıtilgen. Sonymen birge joba quny 494 mln. teńge bolatyn  múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan 50 oryndyq mektep-ınter­nat qurylysynyń 90 paıyzy aıaqtalyp, taıaý ýaqytta paıdalanýǵa berilmek eken. Jalpy, aýdan boıynsha ótken jyly 8 mektep pen 7 balabaqsha kúrdeli jóndeýden ótkizilipti. Jol­dardyń 78 shaqyrymy­na kúrdeli jáne ortasha jóndeý júrdi. Mundaı jetistik aýdan tarıhynda bolyp kórgen emes. Bıznestiń áleýmettik jaýapker­shi­ligin arttyrý jónindegi res­pýblıkalyq forýmnyń Shıeli jerinde ótkizilýi jaıdan jaı bolmasa kerek. Qazirdiń ózinde laıyqty baǵasyn alǵan oń nátıjeli jumystar jeterlik. Kent pen aýyldardaǵy alleıa­lar, ıman­dylyq úıleri, taǵy basqa da nysandar osy bıýd­jet­ten tys qarjy kózderi ar­qyly saly­nýda. Ortalyqtaǵy kóshelerge sán berip turǵan Elbasy Joldaýyn nasıhat­taýǵa arnalǵan taqtalar men bıl­bord­­tardy demeý­shi azamattar eńbeginiń jemisi deýge bolady. Aýdan ákimi turǵyndar aldyn­daǵy sózinde osy jumys­tardy júzege asyrýǵa atsa­lysqan me­kemeler men jerles aza­mat­tar­dyń atyn atap, rızashylyǵyn bildirdi. Aýyl sharýashylyǵy sala­syn­da 5 mlrd. 119 mln. teńge­niń ónimi óndirilip, 736 mln. teńge kóleminde ınvestısııa tartyldy. Jalpy egis kólemi 21440 gektardy qurasa, onyń 6500 gektaryna Syr salysy orna­lastyryldy. Kúrishtiń ár gektarynan 42,7 sentnerden ónim keldi. Aýdandaǵy mal ba­sy­nyń da sońǵy jyldary kó­beı­gendigi baıqalady. О́tken jyldyń sońǵy aıyndaǵy esep boıynsha iri qara 37726, qoı-eshki 11066, túıe 896, jylqy 6728 basty quraǵan. Ákim baıandamasynda atap ót­kenindeı, aýdandaǵy qury­lys salasy da qarqyn alǵan. О́tken jyl ishinde 10 mlrd. teńgeden astam ınvestısııa tartyldy. Bul – aldyńǵy jylǵy kórsetkishten 2,3 esege kóp. “Taza sý” baǵdar­lamasyna aýdan ákimi erekshe toqtalyp ótti. Búginde aýdandaǵy 35 myń halyq qo­nystanǵan 14 eldi mekenniń ishki sý qubyrlaryn qaıta jańǵyrtý jumystaryna qar­jynyń bólinbeýi saldarynan olarǵa aýyz sý tasymaldanyp berilýde. Ákim 14 eldi me­kenniń ishki sý qubyrlaryn qaıta jańǵyrtý baǵytyndaǵy qu­rylys jumystaryna joba­lyq quny 1 mlrd. 601 mln. teńgeni quraıtyn joba-sme­talyq qujattary ázirlenip, mem­lekettik saraptamanyń oń qory­tyndysy aly­nyp, Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­­liginiń Sý resýrstary ko­mıtetine tapsyryl­ǵanyn aıtyp, tur­ǵyndardy bir qýan­typ tastady. Bıylǵy jyly osy jumystarǵa res­pýblıkalyq bıýd­jetten 577 mln. teńge bólinip, úlken jumys bastalmaqshy. Aýdanda áleýmettik qol­daý men jumyssyzdyqty azaı­tý baǵytynda da birqatar sharýa­lar iske asýda. Esepti kezeńde 3473 adam jumys iz­deýshi re­tin­de  tirkelse,  olar­dyń  3408-i turaqty kásibin taýyp­ty. Sondaı-aq bıyl Uly Je­ńistiń 65 jyldyǵyna oraı soǵys arda­gerlerine bir jolǵy materıaldyq kómek retinde 11 mln. teńge bólinip otyr. Esepti kezdesý barysynda aýdan ákimi ózge de jetken je­tistikter men alda atqa­ry­lar isterdi keńinen saralap ótti. Aýyl turǵyndary Qaıyr­bek Abdýllaev, Ábı­býl­la Aıtbaev jaryqtyń nasharlyǵy men baılanys máselelerin sheshýdi alǵa tartsa, ózge turǵyndar ondaı usaq túıtkilderdiń aýyl ákimi pármenimen sheshiletinin aıtyp jatty. Degenmen, ákim sala basshylary men aýyl ákimi Isabek Sársenbaevqa osy máselelerdi anyqtaýdy tap­syrdy. Sóz alǵan aýyl tur­­ǵyny Dáýletbek Baıdrah­ma­nov aýdan ákiminiń eńbegin saralap, jyl boıynda atqa­ryl­ǵan jumysyna qanaǵat­ta­na­tynyn jetkizdi. Shıeli ken­tiniń kún sanap kelbeti enip kele jatqanyna qýana­ty­nyn jáne tilektestigin aıtty. Jıynda usynys-tilek­ter­den góri rızashylyq le­bizder kóbirek estildi. Bul tur­ǵyndar ál-aýqatynyń jo­ǵa­rylaǵanyn ǵana emes, aýdandaǵy oń ister qatary kó­beıgendigin baı­qatsa, shıe­lilikterdiń el baılyǵyn ese­leýge aǵymdaǵy jyly qosar úlesi munan da zor bolatynyna senim mol. Erkin ÁBIL, Qyzylorda oblysy.