Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Myńjyldyq tarıhymyz – myzǵymas qundylyq
Jańa Konstıtýsııa jobasynda tuńǵysh ret myńjyldyq tarıhymyz basty qundylyq retinde jazyldy. Bul týraly Memlekettik keńesshi Erlan Qarın komıssııanyń VII otyrysynda aıtty.
Onyń sózinshe, qazirgi qoldanystaǵy Konstıtýsııada tarıh týraly birde-bir sóz joq. «Jańa Konstıtýsııa jobasynyń preambýlasyndaǵy «Uly dalanyń myńjyldyq tarıhynyń sabaqtastyǵyn saqtaı otyryp» degen sóılem tarıhymyzdyń úzdiksiz sabaqtastyǵyn, elimiz kóshpeliler órkenıetiniń oshaǵy ekenin aıǵaqtaıdy. Osylaısha, tarıhymyz Konstıtýsııada tuńǵysh ret deklarasııa emes, memlekettik qundylyq retinde bekitilip otyr», dedi E.Qarın.
Preambýladaǵy «Uly dala» men «myńjyldyq tarıh» Qazaq eliniń tarıhı sýbekt ekenin aıǵaqtaıtyn ári memlekettik biregeılikti aıqyndaıtyn uǵymdar.
Sonymen birge Memlekettik keńesshi jańa Konstıtýsııada memlekettik til – qazaq tili ekeni taıǵa tańba basqandaı naqty jazylǵanyna da toqtaldy. «Atap aıtqanda, 9-baptyń 1-tarmaǵynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili – qazaq tili» dep anyq kórsetilgen. Iаǵnı bizde memlekettik til bireý, ol – qazaq tili. Basqa memlekettik til joq. Tilimiz bıik tuǵyrda, óz ornynda. Memleketimiz barda sol tuǵyrdan eshqashan tómen túspeıdi. Ol úshin osy memleketti saqtaýymyz kerek, qorǵaýymyz qajet. Eldiń birligin oılaýymyz kerek», dep atap ótti E.Qarın.
Sondaı-aq ol jańa Konstıtýsııa jobasy men 1995 jyly qabyldanǵan qoldanystaǵy Ata zańda aıyrmashylyq óte kóp ekenin jetkizdi. «Jańa Konstıtýsııa jobasy – jarty jyldan astam ýaqyt boıy el azamattarynan, sarapshylardan, qoǵam belsendilerinen, túrli uıymdardan kelip túsken usynystar men bastamalardyń nátıjesi, osy kúnge deıin júrgizilgen túrli uzaq talqylaýlardyń jemisi», dedi E.Qarın.
Halyqtyń 78%-y ózgeristerdi qoldaıdy
Táýelsiz áleýmettik zertteýge qatysqan otandastarymyzdyń basym kópshiligi Konstıtýsııalyq reformany qoldap otyr. Bul týraly Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Jandos Shaımardanov málimdedi.
Ol aýqymdy reforma 2025 jyldyń qazan aıynda bastalyp, azamattardan tikeleı keri baılanys alýmen qatar júrgenin eske saldy. Konstıtýsııalyq komıssııaǵa azamattar, zańger-ǵalymdar, sarapshylar, saıası partııalar men úkimettik emes uıymdardan 2 myńnan astam bastamashyl usynys kelip túsken. eOtinish platformasy arqyly ótinishter áli de kelip jatyr. Olardyń sany 4 myńnan asty.
«Azamattardyń edáýir bóligi úshin Ata zań adam quqyqtary men bostandyqtarynyń basymdyǵyn qalaı bekitip, olardy qorǵaýdyń túsinikti ári biryńǵaı erejelerin qalyptastyratyny sheshýshi mánge ıe. Konstıtýsııa bul turǵyda jeke bas bostandyǵy men ulttyq múddeler arasyndaǵy teńgerimdi qamtamasyz etetin qural retinde qarastyrylady», dedi J.Shaımardanov.
Halyqaralyq sharttar men ulttyq zańnamanyń araqatynasy kóp jyldan beri sarapshylar men qoǵam arasynda talqylanyp keledi. Osy oraıda Májilis depýtaty Murat Ábenov jańa Konstıtýsııa jobasynda usynylyp otyrǵan ózgeristerdiń mánin túsindirdi. «Biz áriptesterimizben birge joba normalaryn muqııat zerdeledik. Mańyzdysy – jańa Konstıtýsııada elimizdiń ratıfıkasııalaǵan halyqaralyq sharttary men halyqaralyq quqyqtyń jalpyǵa tanylǵan normalarynyń zańdyq kúshin joqqa shyǵaratyn eshqandaı ereje joq», dedi depýtat.
Onyń aıtýynsha, elimiz ózge memlekettermen qarym-qatynasta ózara syılastyq qaǵıdatyna, sondaı-aq BUU aıasyndaǵy adam quqyqtary jónindegi negizgi halyqaralyq sharttarǵa adaldyǵyn saqtaıdy. Joba mátininde adamnyń ajyramas quqyqtary men bostandyqtaryna qatysty qabyldanǵan halyqaralyq mindettemelerden bas tartýdy bildiretin normalar qarastyrylmaǵan.
Adam quqyǵynyń ústemdigin kúsheıtti
Konstıtýsııa mátinine halyqaralyq quqyqtyń negizgi qaǵıdattary, jalpyadamzattyq qundylyqtar men halyqaralyq qujattarda bekitilgen adam quqyqtary men bostandyqtary enedi. Osylaı degen Májilis depýtaty Únzıla Shapaq halyqaralyq quqyq pen ulttyq quqyqtyń araqatynasy ústemdik pen baǵynyshtylyqqa emes, ózara árekettesý, tolyqtyrý men úılestirý qaǵıdattaryna negizdeletinin aıtty.
«Osylaısha, 5-baptyń 1-tarmaǵy týraly qysqasha tujyrymdap aıtsam, elimiz halyqaralyq mindettemelerden bas tartpaıdy, kerisinshe, ony qoldanylatyn quqyqtyń, ıaǵnı qoǵamdyq qatynastardy retteıtin mańyzdy quramdas bóligi retinde moıyndaıdy», dep naqtylap ótti depýtat.
Konstıtýsııa jobasy adamnyń qoldanystaǵy quqyqtary men bostandyqtaryn saqtap qana qoımaı, olardyń aıasyn keńeıtip, naqty iske asýy men qorǵalýyn kúsheıtedi. Bul týraly komıssııa otyrysynda Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zakıeva aıtty.
«Konstıtýsııa negizinde qabyldanatyn zańdar árqaısymyzdyń jáne ár balanyń ómiri, bolashaǵy men ál-aýqatyna tikeleı baılanysty. Konstıtýsııa jobasy mazmundyq turǵydan úsh mańyzdy tirekke negizdeledi: bostandyqtar, quqyqtar men mindetter. Olardyń birligi – Konstıtýsııanyń máni men tutastyǵyn qalyptastyrady», dedi ol.
Osy turǵyda D.Zakıeva birqatar konstıtýsııalyq ózgeristerge nazar aýdaryp, Negizgi zańnyń basymdyǵyn belgilep berdi. «Birinshiden, ekinshi bólimniń ataýy ózgeredi. Qazirgi «Adam jáne azamat» ataýynyń ornyna «Negizgi quqyqtar, bostandyqtar men mindetter» degen ataý usynylady. Bul ózgeris adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń, sondaı-aq mindetteriniń basym mańyzǵa ıe ekenin aıqyn kórsetedi», dedi Bala quqyqtary jónindegi ýákil.
Taǵy bir mańyzdysy – Konstıtýsııanyń jobasynda adamnyń barlyq jeke quqyqtarynyń qolsuǵylmaýshylyǵy tikeleı bekitilgen. «Jańa redaksııada quqyqtar men bostandyqtardy júzege asyrý basqa adamdardyń quqyqtaryn buzbaý men bostandyqtaryn shektemeýge tıis, konstıtýsııalyq qurylymnyń negizderine, qoǵamdyq tártipke, azamattardyń densaýlyǵy men qoǵamnyń adamgershilik bolmysyna nuqsan keltirmeýge tıis ekeni naqty aıqyndalady», dedi ol.
Májilis depýtaty Elnur Beısenbaevtyń aıtýynsha, jańa Konstıtýsııa jobasynyń alǵashqy baptarynan-aq onyń tujyrymdamalyq sıpaty aıqyn kórinedi. Bul – ádildikke, tártip pen turaqtylyqqa negizdelgen qoǵam suranysyna memlekettiń naqty jaýaby. «Konstıtýsııanyń 2-babynyń 1-tarmaǵynda elimizdiń prezıdenttik respýblıka bolyp qala beretini jáne Memleket basshysynyń bılik tarmaqtarynyń úılesimdi jumysyn qamtamasyz etetini naqty kórsetilgen. Al 43-baptyń 1-tarmaǵynda Prezıdent bir ret jeti jyl merzimge saılanatyny bekitilgen. Bul – bıliktiń monopolııalanýyna jol bermeıtin naqty norma. Osy baptyń 5-tarmaǵynda atalǵan ereje ózgertilmeıtini jazylǵan. Osylaısha, «máńgi bılik» týraly kez kelgen alypqashpa áńgimege tosqaýyl qoıylady», dep atap ótti depýtat.
Jalǵan joramaldardy synǵa aldy
Saıasattanýshy Marat Shıbutov jobadaǵy Prezıdent pen Quryltaı arasyndaǵy kadrlyq ókilettikterdiń bólinisi jóninde pikir bildirdi. «Keıbir azamattar komıssııanyń jumysy týraly osy otyrystarǵa qatysyp júrgen menen de kóbirek «biletindeı» kórinedi», dedi saıasattanýshy. Onyń aıtýynsha, kez kelgen adam oqyp, tanysýy úshin qujat kópshiliktiń nazaryna usynylyp, ashyq túrde jarııalanǵannan keıin de aqparatty ádeıi burmalaý toqtamaǵan. «Meniń oıymsha, bul endi oıyn emes, tanymal bolýǵa umtylys ta emes, naǵyz qasaqana pıǵyl», dep atap ótti M.Shıbutov.
Spıkerdiń aıtýynsha, jańa Konstıtýsııa jobasyna sáıkes, Quryltaı mynadaı tulǵalardy taǵaıyndaýǵa nemese kelisimin berýge quqyly: Premer-mınıstr, Vıse-prezıdent, Konstıtýsııalyq sottyń 10 sýdıasy, Ortalyq saılaý komıssııasynyń 6 múshesi, Joǵarǵy aýdıtorlyq palatanyń 8 múshesi men Joǵarǵy sottyń barlyq sýdıalary.
Adam quqyqtary jónindegi ýákil Artýr Lastaevtyń aıtýynsha, jańa Konstıtýsııa jobasy – barlyq kelip túsken pikirler men usynystardy eskere otyryp, ashyq túrde daıyndalǵan sapaly ári saralanǵan qujat. Ol joba ashyq jarııalanǵanǵa deıin uzaq ári qajyrly jumys júrgizilgenin atap ótti.
Qazir el qoǵamy jaýapty kezeńge aıaq basyp jatqanyn aıta kele: «Eń bastysy – bul kezeńde orynsyz qyzbalyqqa urynbaý, jalǵan ári burmalanǵan aqparat taratpaý kerek. Dáleldi dıalogti jalǵastyryp, tarıhı úderistegi óz jaýapkershiligimizdi sezinýimiz qajet», dedi.
Egemendik pen Táýelsizdik – ózgermeıtin uǵymdar
Komıssııa otyrysynda Májilis depýtaty Azat Perýashev bılik tarmaqtary arasyndaǵy ókilettikter teńgerimi týraly pikir bildirdi. «Biz Prezıdent pen Quryltaı ókilettikterin naqty ajyratý tásilderin talqylap, ortaq ustanym qalyptastyrdyq. Osy turǵydan alǵanda, daıyndalǵan jańa Konstıtýsııa jobasynda bul ókilettikter jetkilikti dárejede teńgerimdi bólingen dep esepteımin», dedi A.Perýashev.
Onyń sózinshe, Prezıdent respýblıkadaǵy eń joǵary laýazymdy tulǵa retinde bıliktiń barlyq tarmaǵy – zań shyǵarýshy (Quryltaı), atqarýshy (Úkimet) jáne sot bıliginiń úılesimdi jumys isteýin qamtamasyz etedi. «Sondyqtan Prezıdent pen Quryltaı arasyndaǵy ózara qatynasty «saıası monopolııany saqtaý nemese kúsheıtý» dep baǵalaý – konstıtýsııalyq reformanyń mánin burmalaý», dedi depýtat.
Otyrys sońynda Konstıtýsııalyq sot tóraǵasy Elvıra Ázimova jańa Konstıtýsııa jobasynyń mańyzdylyǵyna ári onyń el damýyndaǵy strategııalyq róline toqtaldy. Sondaı-aq Ata zańda memlekettik saıasatqa, qoǵamnyń damýyna qatysty negizgi qaǵıdattarmen qatar, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryna beriletin kepildikter de bekitiletinin atap ótti. Konstıtýsııa normalaryn neǵurlym egjeı-tegjeıli retteý, ádette, zańdar deńgeıinde júzege asyrylatynyn aıtty. Bul – Ata zańdy ázirleýdegi jalpyǵa ortaq tájirıbe.
E.Ázimova Konstıtýsııa jobasynda bekitilgen ózgermeıtin qundylyqtarǵa da erekshe nazar aýdardy. «Egemendik pen Táýelsizdik, ýnıtarlyq, aýmaqtyq tutastyq pen respýblıkanyń basqarý nysany ózgermeıtin qundylyqtar sanatyna jatqyzylǵan», degen ol komıssııanyń kelesi otyrysy ótetin kún qosymsha habarlanatynyn eske saldy.
