Jańa Konstıtýsııada memleket 2019 jyldan beri júıeli túrde ustanyp kele jatqan dástúrli qundylyqtar men adam quqyqtary úılesimdi túrde kórinis tapty. Preambýlada birtutas Qazaqstan halqynyń birligi, Uly Dalanyń tarıhı sabaqtastyǵy, Ádiletti Qazaqstan ıdeıasy, zań ústemdigi men qoǵamdyq kelisim, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyq, mádenıet pen tabıǵatty aıalaý qaǵıdattary aıqyndaldy. Adamnyń ar-namysy men qadir-qasıetin qorǵaý, zııatkerlik menshikti saqtaý, kemsitýshilikke jol bermeý normalary naqty bekitildi. Dinniń memleketten bólinetini jáne qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn qorǵaý máselesi de nazardan tys qalmady. Sol sııaqty áleýmettik, násildik, ulttyq, etnostyq, dinı basymdyqty nemese alaýyzdyqty nasıhattaýǵa jol berilmeıtindigi naqtylandy. Endeshe, referendýmda maquldanǵan Konstıtýsııada jalpyulttyq qundylyqtardy ilgeriletý máselesin tolyqqandy eskerildi deýge tolyq negiz bar. Onda halyqty uıystyrýǵa jáne Qazaqstannyń serpindi damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan barlyq negizgi qaǵıdattar men qundylyqtar qamtylǵan. О́ıtkeni birtutas Qazaqstan halqynyń osy el men jerge degen jaýapkershilikti óz moınyna alýy birlik uǵymyna jańasha mazmun-maǵyna berip, onyń jasampaz otanshyldyq túsinigimen úndestigi aıqyn kórinis tapqany anyq.
Jańa Ata zań – ınnovasııalyq, ıaǵnı jańa ári kásibı turǵyda ázirlengen, jan-jaqty jáne ashyq túrde saraptamadan ótken qujat. Quramyna elimizdińbarlyq áleýmettik toptary men aımaqtarynyń ókilderi, mamandar kirgen, 130 adamnan turatyn Konstıtýsııalyq komıssııa barlyq usynysty júıelep, saralaýdan ótkizdi. Komıssııa otyrystarynda sarapshylar qoldanystaǵy Konstıtýsııaǵa ózgerister engizbeı, Qazaqstannyń jańa Negizgi zańyn qabyldaý qajet dep tapty. Jańa Konstıtýsııany qoǵamdaǵy alýan túrli kózqarastardyń jıyntyq kórinisi deýge ábden bolady. Bul – osyǵan deıin qolǵa alynǵan ózgeristerdiń zańdy jalǵasy.
Birinshi kezekte adam quqyqtarynyń Konstıtýsııanyń arqaýyna aınalǵanyn atap ótken jón. О́ıtkeni bas qujattyń preambýlasynda adam quqyqtary men bostandyqtary eń basty qundylyq retinde alǵash ret aıqyn jarııalanyp otyr. Bul azamattyq qoǵam men jeke tulǵanyń quqyqtaryn qorǵaýdyń jańa konstıtýsııalyq negizin qalyptastyrady. Ekinshiden, bılik júıesiniń qaıta qurylýyn burynǵy qos palatalyq Parlament modeliniń ornyna bir palataly Parlament – Quryltaıdyń engizilýinen kórýge bolady. Bul ózgeris memlekettik bılik júıesin jeńildetip, onyń jumysynyń tıimdiligin arttyryp, sheshim qabyldaý úderisterin úılestiretin yqpaldy qurylym qurýǵa baǵyttalǵan. Úshinshiden, Ata zań quqyqtyq memleket qaǵıdattarynyń kúsheıýine, azamattardyń ádil quqyqtyq qorǵanysqa ıe bolýyna jáne sıfrlyq quqyqtyń damýyna kepildik beredi. Tórtinshiden, qorshaǵan orta jáne áleýmettik jaýapkershilik máselesin sheshý konstıtýsııalyq deńgeıde memlekettiń basty mindetine aınalmaq. Besinshiden, ınnovasııalar, bilim, ǵylym jáne mádenıetke basymdyq berilip, strategııalyq baǵytretinde Negizgi zańda kórinis tapqan.
Jańa Ata zańnyń artyqshylyqtaryna keler bolsaq, onda quqyqtyq qaýipsizdik pen boljaýshylyq salasynda zańdardyń turaqtylyǵyn, zań ústemdigin kúsheıtýge erekshe nazar aýdarylǵan. Konstıtýsııada memleket bıliginiń áreketterin naqty zańdy sheńberlermen shektep, azamattardyń quqyqtyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin normalar engizilgen. Bul bıznestiń, sheteldik ınvestorlardyń senimdiligin arttyrýǵa septigin tıgizedi. Sol sııaqty Ata zańda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq úılesimdilik qaǵıdalary memlekettik ıdeologııa deńgeıinde qarastyrylyp, onyń áleýmettik turaqtylyq pen azamattyq kelisimdi bekemdeýdegi rólin kóterýge kóńil bólingen. Al Konstıtýsııadaǵy azamattyq qatysý men demokratııalyq ınstıtýttarǵa qatysty tustarynan azamattardyń memlekettik basqarýǵa qatysýyn keńeıtý, jańa ınstıtýttar qurý arqyly halyq pen bıliktiń qarym-qatynasyn jaqsartý maqsatyn ańǵarý qıyn emes.
Ata zań – halyqtyń erkine negizdelgen memlekettik basqarýdyń jańa sapaly modelin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq kelisim ispettes. Onda adam kapıtaly, bilim men ǵylym strategııalyq tarmaq retinde anyqtalyp, ınnovasııalyq ekonomıkany damytýǵa quqyqtyq negiz jasalǵan. Sonymen qatar halyqaralyq quqyq normalaryna sáıkes serpindi saıasat júrgizýge kóńil bólingen. Bul eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damý strategııasyn konstıtýsııalyq deńgeıde bekitýge múmkindik beredi.
Jalpy alǵanda, atalǵan ınstıtýttyq reformalar bılik tarmaqtarynyń ózara is-qımyl júıesin jańǵyrtýǵa, memlekettik basqarýdyń tıimdiligin jańa beleske kóterýge negizdelgen. Bul ózgeristerdiń ózeginde «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn júzege asyryp, buqaranyń muń-muqtajyn bıik minberlerde jetkizetin pármendi qoǵamdyq ınstıtýttardy qalyptastyrý maqsaty tur. Osy arqyly azamattardyń erteńgi kúnge degen nyq senimin oıatyp, qoǵam men bılik arasyndaǵy syndarly dıalogti nyǵaıtý kózdelip otyr. Sonymen qatar Ata zańymyzda halyqaralyq ıntegrasııa men jahandyq jaýapkershilik qaǵıdattaryna basymdyq berilgen. Eldiń syrtqy saıası baǵyty beıbitshilik súıgish, pragmatıkalyq jáne halyqaralyq quqyqtyń irgeli normalaryna negizdelgen baǵdar retinde aıqyndaldy. Bul – konstıtýsııalyq túzetýler Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin asyryp, geosaıası keńistiktegi rólin nyǵaıtýǵa, sondaı-aq ulttyq múddelerimizdi jahandyq deńgeıde qorǵaýǵa baǵyttalǵan strategııalyq qadam.
Respýblıkalyq referendým negizinde qabyldanǵan jańa Konstıtýsııa – elimizdiń quqyqtyq, saıası jáne áleýmettik kelbetin túbegeıli jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan keshendi reformalardyń altyn qazyǵy. Bul tarıhı qujattyń basty ereksheligi – adam quqyqtary men zań ústemdigi qaǵıdattaryn memlekettiliktiń máıegi retinde bekitip, bılik ınstıtýttaryn zaman talabyna saı qaıta qurylymdaýynda jatyr. Sonymen qatar Ata zańda ǵylymı-ınnovasııalyq damý prınsıpterine basymdyq berilip, memleketimizdiń bolashaqqa baǵyttalǵan strategııalyq tuǵyrlary men aldyńǵy qatarly damý modeli aıshyqtaldy. Atalǵan strategııalyq maqsattar Qazaqstannyń HHI ǵasyrdaǵy ornyqty damý traektorııasyn qalyptastyrýdy kózdeıdi. Sondyqtan bul Konstıtýsııa eldiń saıası júıesin jańartyp qana qoımaı, ádiletti qoǵam men gúldengen memleket qurýdyń berik quqyqtyq kepiline aınaldy.
Japsarbaı QÝANYShEV,
qoǵam qaıratkeri
