Asan Qaıǵy Sábıtuly kóshpeli halyqtardan shyqqan, bolashaqty boljaǵan kóripkel, sáýegeı abyz, ǵaıyptan sóıleıtin kóregen bı, jyraý bitkenniń atasy, tereńnen tolǵaıtyn oıshyl sóz zergeri. Uly oqymysty Shoqan Ýálıhanovtyń pikirine súıensek, ol «kóshpeli qazaq, noǵaı ulysynyń fılosofy».
Asan Qaıǵy áýelinde Altyn Ordanyń astanasy Saraı qalasynda, sonan soń Qazan shaharynda Uluǵ Muhamedtiń (Ormambet han) bas bıi bolǵan. Altyn Orda ulysy ydyraǵan soń, Qazaq ordasynda Áz Jánibek hannyń aqylgóı keńesshisi bolady. Asan Qaıǵynyń tolǵaýlarynda qazaq jeriniń kerbez sulý tabıǵaty («Qyrynda kıik jaılaǵan, Sýynda balyq oınaǵan»), mekeninen jóńkilip kóshken el («Oıyl kózdiń jasy edi, Oıylda keńes qylmadyń, Oıyldan eldi kóshirdiń»), qıly-qıly zamannyń kóriksiz sýretteri («Shabylyp jatqan halqyń bar, Aımaǵyn kózdep kórmeısiń»), jarqyn keleshekti kókiregi qars aırylyp armandaýy, kókseýi, «Jeruıyqty», «jupar qoryǵyn» sarsylyp izdeýi, áleýmettik qaıshylyqtardan ada ǵajaıyp turmysty ańsaýy («Jelmaıa minip jer shalsam, Tapqan jerge el kóshir»), tarıhı oqıǵalardyń kórinisteri elestep ótedi. Shyn mánisinde, Asan Qaıǵynyń qasqaldaqtyń qanyndaı qymbat murasynda «óziniń jaıynan da, zaman ańǵarynan da birtalaı kórinis-eles, bilik-derek beredi» degen M. Áýezov pikiri meılinshe durys.
Zar zaman jyrshysy Murat Móńkeuly «Saryarqa» deıtin shyǵarmasynda: Jer qarap on eki jyl jelmaıamen, Asan bı jerdiń ústin tanyp ketti,...Sý qarap, on eki jyl qaıyqpenen Asan bı jerdiń ústin barlap ketti – dep jyrlaǵan. Murat aqyn Asan bıdi qazaq-noǵaı eliniń ortaq perzenti dep baǵalaıdy.
«Jaqsylardyń kózi – júz, qulaǵy – myń bolady» degendeı, danalyqtyń altyn shyraǵyndaı, sóz óneriniń qanatty pyraǵyndaı Asan Atanyń jer-sýǵa bergen tańdaýly sıpattamalaryn sóıle-teıik:
Atasý ózenine súısinip: «Shirkin, Esen-aı! Attyń saýyryna syımaısyń-aý, alty kúnde at semirtetin jer ekensiń! Sarysýdyń saýmal tatyǵan sýyndaı emes, tushy sýdyń atasy munda eken!» depti. Jetisýdyń sáýletin kórgende aıtqany: «Aǵashy tunǵan jemis eken, adamzatqa jaqsy qonys eken!». Terisaqqan ózenine aıaldaǵanda «Saryarqanyń tuzdyǵy eken» depti. Jetiqońyrǵa at basyn tiregende «Saryarqanyń maýyty eken» degen.
«Qarataýdy jaılasa, Syrdyń boıyn qystasa, qonys bolýǵa sonda durys eken» degeni bar. Ertiske kelgende: «Myna shirkinniń balasy toıdym dep qarap otyrmas, qarnym ashty dep jylap otyrmas. Sıyrdyń múıizi, keýirdiń qulaǵy shyǵyp turǵan jer eken. Kúninde balasy keýirden jylaıdy-aý!» degen. Shyńǵys, Semeı taýlaryn kórgende eńirep: «Myna shirkinniń topyraǵy qutyrǵan eken. Oǵan shyqqan shóp qutyrady, ony jep semirgen mal qutyrady, onyń etin jep, sútin ishken adam qutyrady. Qan úzilmeıtin, kisi óltirý, urys-tóbeles kóp bolatuǵyn jer eken» degen. Buǵan Semeı polıgony aıǵaq.
Baıanaýylǵa kelgende: «Taýy, tasy kesh bolǵanda qoı bolyp emirenip jatady eken, toqtysy qysyr qalmaıtuǵyn jer eken» depti. Jıdelibaısyn jaıynda: «Qudaı jaratqan jerdiń ońdysy. Adamy júzge kelmeı ólmegen, qoılary jylyna eki qozdaǵan, jer shúıgini sol eken. Taıy qulyndaıdy, taılaǵy botalaıdy, toqtysy qozdap, mal kindigi úzilmeıtin, urystan aman bolatyn jer eken» depti. Esil-Nura boıyndaǵy Toǵanastyń 92 kóline kelgende: «Ishime syısań iship keter edim, qanjyǵama syısam bókterip keter edim, alty kúnde at semirtip minetin jer eken» depti. Torǵaı ózeni týraly: «Aǵar sýy bal tatyǵan, aq shabaǵy maı tatyǵan jer eken» dep tamsanypty.
Túndikti ózenin kórgende: «On eki qazylyq oı túndik, mańyrap jatqan qoı túndik. Qoıdyń qulaǵy tutam shyǵyp turǵan jer eken», – dep tastap ketýge qımaı, artyna úsh qaraǵan eken. Sonan «Úshqara» atanǵan eken taýdyń aty. Qyzyltaýǵa kelgende: «Taý-tasy kesh bolǵanda qoı bolyp yńyranyp jatady eken. Toqty qysyr qalmaıtyn jer eken», – depti. О́leńti ózenin qyzyqtap toqtap eshnárse aıtpaı, óleńdete bergen eken. Az turyp: «О́leńtiniń sýy – maı, Shidertiniń shóbi – maı», – dep júre beripti. Shyńǵyrlaýdy kórgende: «Aı, Shyńǵyrlaý, jylqy ózi ósken joq, Shyńǵyrlaý sen ósirdiń» – dep úsh aınalyp, Shyńǵyrlaýdyń sýyna qolyn malyp otyryp: «Shyńǵyrlaý ókpeler, attyń erin al, qonaıyq, at sýaryp, aýnap -qýnap keteıik», depti. Ol Mańǵystaýǵa úsh ret barypty. Sonda: «Túbinde mal baqqan sharýaǵa Mańǵystaýdan jaqsy jer bolmas» depti.
Asyly, tutastaı etno-mádenı keńistigimizdegi jer-sýdyń bilimpaz oıshyl-synshysynyń teńdessiz asyl oralymdaryn kıeli, tamasha jerlerge kórkemdep jazyp qoısa, ári záýlim bıik eskertkish ornatsa ulttyq sana, ulttyq til, rýhanııat dúnıesi gúldenip, eldik qasıetter erekshe sapaǵa ıe bolar edi!
