Mindet – tıimdi júzege asyrý

Birinshiden, bul másele boıyn­sha saıası sheshim burynnan qabyl­dan­ǵan. Bizdiń «Qazaqstan-2050» Stra­te­gııa­myzda qazaq tiliniń latynshaǵa ótý mer­zi­mi 2025 jyl dep naqty jazyldy. Endi biz­diń aldymyzda tek ony qalaı tıimdi túrde iske asyramyz degen mindet tur.

Ekinshiden, bizdiń bul isimiz múlde tyńǵa túren salyp turǵan joq. О́tken ǵa­syrdyń 90-shy jyldarynan beri lın­gvıst ǵalymdar men mamandar osy má­seleni kóterip keledi. Onyń ústine túr­ki­tildes elderdiń baı tájirıbesi bar, olar bizdiń qatelikterge urynbaýymyzǵa kó­mek beredi.

Úshinshiden, qazaqtyń jazba ta­rı­hynyń damýynda birneshe jazý­dyń qol­da­nyl­ǵanyn umytpaıyq, so­nyń ishin­de la­tyn álipbıi de bolǵan. Son­dyq­tan bul má­sele halyq pen memlekettiń múd­de­si tur­ǵysynan qaralyp, saıasılandyryl­ma­ýy kerek.

Eldiń Prezıdenti ústimizdegi jyldyń aıa­ǵyna deıin memlekettik tildiń latyn álip­bıine kóshýiniń birtekti standartyn qabyldaý týraly mindet qoıdy. Qa­zaq­stan halqy bul mindetti abyroımen at­qaryp shyǵatynyna men senimdimin. Qa­zirdiń ózinde birtekti standart daıyn bolyp otyr, endi tek ony taldap já­ne qajetinshe jetildirý kerek. Ony ázir­leý­shiler búgin bizge, ıaǵnı Assambleıa mú­she­lerine de tanystyrdy.

Osyndaı mańyzdy má­se­leniń búkilhalyqtyq tal­qylaýǵa túsýiniń ózi du­rys sheshim dep sanaımyn. Mu­nyń ózi tegin emes, óıt­ke­ni til – halyqtyń jany. Biz­diń belgili jazýshymyz Gerold Belger qazaq tili­niń ǵajaptyǵyna tań qa­lamyn dep jazdy. О́ziniń bir suhbatynda ol mynadaı qy­zyq faktini aıtady: Qazaq tiliniń ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtynda 1937 jyl­dan beri 2 mln 400 myń qazaq sózderi jı­nalypty. Salystyrý úshin aıtatyn bol­saq, aǵylshyn tiliniń sózdigi 240 myń sózden ǵana turady eken. Maıakovskıı 15 myń sózben ǵana qanaǵattanǵan, Shekspır de osynsha sózdi qoldanǵan. Al «Abaı joly» epopeıasynda Muhtar Áýezov 16 983 sózdi qoldanypty. Osynyń ózi qazaq tiliniń kóp adam bile bermeıtin baılyǵy men qýattylyǵy.

Álipbıdi reformalaýdyń ózeginde prag­matızm jatyr. Bul qadam tildi jań­ǵy­r­týǵa serpin berip, ony zaman talabyna saı kóteredi. Zamanaýı ǵylymı jáne is­kerlik keńistikke ıntegrasııalanýdy jeń­ildetedi.

Sonymen qatar biz bul mindetti je­ńil eken dep oılamaýymyz kerek. qa­zaq tili dybystar garmonııasynyń tili, al bul úılesimdilik ǵasyrlar boıy qa­lyp­tas­qan. Bul halyqtyń rýhanı mu­ra­sy. Kez kelgen tiri aǵza sııaqty ol da damıdy jáne óziniń ómirin súredi. Son­dyq­tan onyń ómirine óktemdikpen qol su­ǵyp, zor­lyq jasaýǵa bolmaıdy. Muny álip­bı­diń nusqasyn ázirleýshiler qatty es­ker­geni jón.

Halıl MASLOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń Qazaqstan halqy Assambleıasy kafedrasynyń dosenti