Shyn máninde, qazaq tilin latyn jazýyna kóshirý de – «sıfrly dáýir» talaptarynan týyndap otyr. Muny estip, «ana tilimizdi temir kompıýterdiń aldynda jyǵyp beremiz be?!» dep shyn keıigen sózder shyǵýda. Jyqpaımyz! Bul qaıta bolashaqta qazaq tilin joǵaltpaýdyń qamy bolyp tabylady. Tilimiz túrlensin, túlesin, Máńgilik elmen birge jasasyn desek, biz osy ózgeriske barýymyz kerek.
О́ıtkeni sıfrly bolashaq, zamanaýı aqparattyq tehnologııalar dóńgelengen dúnıede til túgil, memlekettiń róli men fýnksııalaryn ózgertýde. Mamandardyń aıtýynsha, máselen, buǵan deıin aqsha emıssııasy, ıaǵnı qarapaıym tilmen aıtqanda, valıýtany basyp shyǵarý tek memleketterdiń ǵana aıryqsha quzyreti bolsa, qazir dúnıe júzinde kez kelgen adam óz kompıýteriniń beınekartasyn paıdalanyp, krıptovalıýta jasaıtyn boldy. Al blokcheın tehnologııalar, tipti alpaýyt derjavalardyń qarjylyq operasııalarǵa baqylaý jasaý fýnksııalaryn qaýqarsyz etýde. Bul syn-qaterge memleketter tek ıntegrasııalaný jáne halyqaralyq kooperasııalaný arqyly jaýap bermek. Sebebi, sıfrly dáýirde naqty bir eldiń aýmaǵynda tosqaýyl qoıý jáne tolyq tyıym salyp tastaý múmkin bolmaı qaldy.
Qazaqstan damyǵan elderdiń qataryna turyp, birge adymdaýy, sıfrly zaman ákelgen erkindik pen ashyqtyqtyń jańa dárejesine daıyn bolýy shart.
Onyń ústine jańa sıfrly ekonomıkada munaı men gaz damyǵan memleketterdiń tabysynyń basty kózi bolmaıdy. Tabystyń negizgi bastaýy da IT-tehnologııalar bolmaq.
Qazaq tiliniń eski kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshýimen birge kóz úırengen ómirdiń de ózgerýinen qaımyǵatyn azamattarǵa aıtarym: aǵaıyn, ómir onsyz da ózgerýde. Bizden tek oǵan laıyqty qımyl talap etiledi. Eski súrleýler sorǵa bastaıdy. Jańasha oılamaý jarǵa jyǵady.
«Qazaq eli bolmasyn, ilgeri ozbasyn» deıtinder qashan da ultymyzdy úreı qushaǵynda ustaýǵa tyrysady. Bodandyqtan tek shırek ǵasyr buryn ǵana qutylyp, ońy men solyn endi tanyp kele jatqan áz ultymyzdyń ár qadamyna únemi kúdik baılap, kúmándandyryp, azamattardyń sana-sezimderin turmys týdyrǵan keleńsiz jaılar arqyly ezip, erik-jigerin býyp, eńsesin kótertpesteı kúı keshtirýdi qalaıdy.
El óz isine ózi uıalyp, qorqynyshqa boı aldyryp, kúmiljigen tusta ulttyq tutastyq kúıreıdi. Ol endi ult emes, ár ókili óz qara basyn ǵana kúıtteıtin tobyrǵa aınalady. Sondyqtan da Elbasy árdaıym basy artyq kúızelis pen kúıgelektikke salynbaýǵa, asyqpaı, baıyppen qozǵalýǵa shaqyrady, qazaqstandyqtar boıyna senim uıalata, úmit bere sóıleıdi. Osylaısha, jarqyn bolashaqqa bastaıdy.
Qazaqstan Prezıdenti de – Uly Dala eliniń tulǵasy, ultynyń arysy. Elbasy uly betburysqa kirispes buryn, eldiń búgini men bolashaǵy týraly oı tolqyndaryn qýatty sezim aǵysymen júrekten ótkize otyryp, ońy men terisin tarazyǵa teń tarta baǵamdaıdy, sóıtip, sarabdal jón-josyǵyn, eń izgisin eldiń talqylaýyna salady.
Onyń elimizdiń, jerimizdiń tarıhyna, ata-baba shejiresine, halyqtyń salt-dástúrine jetiktigi jeke bir taqyryp, úlken bir áńgime arqaýy. Bul onyń ózine Allanyń bergen syıy, ata-babanyń qanymen daryǵan qasıeti, jyldar óte ushtalǵan sheberlik-daryny. Iаǵnı ol qazaq tiliniń bolashaǵyna alańdaıtyn, soǵan tek jaqsylyq tileıtin tulǵa.
Demek, Elbasymyzdyń osy bastamasy qazaq tiliniń qamyn jegen ár azamat, tilimizdi asyl qundylyqqa, úlken baılyqqa balaıtyn jurttyń kókiregine oı sáýlesin túsirýge tıis. Ulylardyń talǵamy, taǵylymy men óresi sanaly jannyń jolyna baǵyt berip, keleli oıǵa jeteleıtini zańdylyq. Al naǵyz kóshbasshynyń túpki maqsaty da sol – halqyn iri isterge umtyldyrý bolsa kerek. Memleket basshysynyń bul bastamasy da Máńgilik el quramyn degen armandy tilekten, elin súıgen perzenttik júrekten týyndaǵany sózsiz.
Kópshilik bile bermeıdi, kezinde V.Lenın búkil Keńes Odaǵyn latyn grafıkasyna kóshirmek bolǵan. Odan buryn krıllısany latynshaǵa aýystyrý úrdisi kóptegen slavıan memleketterin qamtyǵan-tyn. Aǵaıyndy Kırıll men Mefodıı pravoslav dinine ótken slavıan halyqtary úshin oılap tapqan kırıllısany latynshaǵa alǵashqy bolyp, Rech Pospolıta (qazirgi Polsha) men Lıtva Knıazdyǵy aýystyrǵany málim.
Aıtpaqshy, Keńes Odaǵy dúrildep turǵan dáýirde de onyń quramyndaǵy 3 Baltyq eli – Lıtva, Latvııa jáne Estonııa latyn álipbıimen ómir súrgen. Olardy kúshtep kırıllısaǵa kóshirýge Keńes ókimeti tipti talaptanǵan da joq: Sebebi, kırıllısa bul elderdiń tilinde bar dara, tól dybystardy aýystyra alar balamany óziniń áriptik qatarynda taba almady.
О́tken ǵasyrlarda ońtústikeýropalyq elderde de latyn grafıkasy kırıllısany yǵystyryp shyǵardy. Máselen, buǵan deıin kırıll jazýyn paıdalanyp kelgen Rýmynııa HIH ǵasyrda latynshaǵa kóship aldy. KSRO ydyrar tusta, 1989 jyldyń 31 tamyzynda Moldova KSR-iniń úkimeti sherýge shyqqan halyqtyń talabymen óz aýmaǵynda kırıll álipbıiniń kúshin joıdy da, latyn qarpindegi rýmyn jazýyn engizdi.
Chernogorııa men Serbııada latyn jazýy keń tanymal bolýda. Máselen, Serbııada resmı álipbı – kırıllısa bolyp tabylady, biraq taıaýda júrgizilgen saýalnama bul elde jastardyń tek 18,1%-y ǵana kırıllısada jazatynyn kórsetken. Qalǵandary latyn qaripterine negizdelgen serbııalyq beıresmı álipbıdi («gaevısa») qoldanady.
Birinshi bolyp, Reseıde kırıllısadan bas tartýǵa Birinshi Petr talaptanyp kórdi. Ol til reformasyn júrgizip, «azbýkadaǵy» birqatar áripterdi eýropalyq balamalarymen aýystyrdy. Biraq keıin bul ıdeıadan bas tartyp, bárin eski qalypqa keltirdi. Keıin bılik basyna kelgen Vladımır Lenın latynshaǵa qaıta oraldy. Ol qazan revolıýsııasynan keıin biregeılendirý reformasyn (reforma ýnıfıkasıı) qolǵa aldy. Onyń barysynda aldymen Halyq komıssarlary keńesiniń dekretimen, ejelden orys qoǵamy úshin kóz úırenisti, qulaq sińisti bolǵan «sajen», «arshın», «osmýha», «pýd», «zolotnık» sekildiler ornyna eýropalyq kılometr, lıtr, kılogramm sekildi qashyqtyqty, kólemdi jáne salmaqty ólsheýdiń zamanaýı birlikteri engizildi. Izinshe eýropalyq kúntizbe-kalendar qabyldandy. Osydan keıin búkil keńestik odaqtas respýblıkalar tili latyn grafıkasyna kóshýge tıis bolǵan.
«Teper nado provestı eshe odný reformý: v ınteresah rýsskogo prosveshenııa zamenıt rýsskıı shrıft latınskım. Nash alfavıt chereschýr slojen ı nastolko otlıchaetsıa ot prınıatogo v Zapadnoı Evrope, chto ınostransy prıhodıat ot nego v ýjas. Nam sledýet pereıtı k latınskomý shrıftý, bolee prostomý ı ızıashnomý, podobno tomý, kak my pereshlı ot rýsskogo kalendarıa k obsheevropeıskomý ı k metrıcheskoı sısteme vmesto pýdov ı arshınov», dep jazdy 1919 jyly «Izvestııa» gazeti.
Osy maqsatta keńestik lıngvıster kırıllısada jazylǵan barlyq reseılik mańyzdy qujattardy, eńbekterdi ózgertý boıynsha az ýaqyt ishinde orasan zor jumys júrgizedi. Alaıda «bolshevıkter kóseminiń» ómiri uzaq bolmaǵany belgili. Onyń ornyn basqan I.Stalın Batys elderimen taıtalasqa túsedi de, bul ıdeıaǵa toqtaý salady.
Sonymen birge, Iosıf Stalın Batysqa qarsy turǵan táýelsiz Túrkııaǵa jáne onyń kóshbasshysy Mustafa Kemal Atatúrikke qoldaýy retinde 1929 jyly KSRO-daǵy negizinen, arab jazýyn paıdalanǵan túrkitildes halyqtardyń barlyǵyn latyn grafıkasyndaǵy biryńǵaı túrki álipbıine (jańa álipbı, «ıanalıf») kóshiredi: ol tusta Atatúrik I-shi jahandyq soǵysta jeńiske jetken Antanta elderiniń (Anglııa, Fransııa, Italııa, Grekııa) 1920 jylǵy Sevr beıbit kelisiminiń sharttary boıynsha Túrkııa degen memleketti tolyq joıyp, onyń jerin ózara bóliske salý áreketine qarsy tegeýrin tanytyp jatqan edi. Sondaı-aq dál sol 1929 jyldyń 1 qańtarynan Atatúrik Túrkııada arab jazýyn joıyp, jańa latynsha álipbı engizgen-tin.
Alaıda keıin saıasat sahnasyndaǵy jaǵdaı ózgerip ketti de, Atatúrikpen arasy ashylǵan Stalın álem dúrligip, II Dúnıejúzilik soǵys tutanyp jatqan tusta, ıaǵnı 1940 jyly túrkitildes res-pýblıkalardy, sonyń ishinde Qazaq KSR-in de qaıtadan kırıllısaǵa asyǵys kóshirdi. Demek, Qazaqstandaǵy kırıllısany «Stalınniń murasy» dep aıtýǵa negiz bar.
Jalpy, álemde kırıllısa «kommýnızm» jáne «azattyqtan aıyrylý» uǵymdary qatarynda qabyldanady. Jáne KSRO ydyraǵaly beri kırıllısany qoldaný aıasy udaıy tarylyp keledi.
Búginde latyn grafıkasynyń fýnksııasy áldeqaıda keń. Ol, sondaı-aq jer júzindegi eń kóp taralǵan álipbı sanalady: dúnıe júzindegi táýelsiz elderdiń 70 paıyzǵa jýyǵy latyn grafıkasyn paıdalanady. Eń bastysy, biz umtylyp otyrǵan álemdegi ozyq otyzdyqtaǵy elderdiń basym kópshiligi, 22-si tek latyn qarpin qoldanady. Qazirgi ýaqytta halyqaralyq deńgeıde aqparat almasýdyń basty quraly latyn jazýy bolyp tur. Álemdegi barlyq aqparattyń 70 paıyzdaıy latyn qarpimen jazylady. Ǵylymı ashylymdar, tehnologııalyq jańalyqtar da aldymen latynsha grafıkada jarııalanady.
Jahandyq ensıklopedııalar málimetinshe, búgingi tańda ǵalamshardaǵy oqı biletin adamdardyń barlyǵy derlik latyn álipbıimen tanys: sebebi, ol qaripter matematıka, hımııa, nemese shet tilderi páninde paıdalanylady. Sonyń arqasynda bul «halyqaralyq qatynastar álipbıine» aınaldy.
Bul barlyq kórsetkishter boıynsha ıeroglıfter men kırıllısa kóp keıin qaldy. Qytaı jáne japon tilderindegi kóptegen sózder qazir latynsha jazylady, ol banktik qujattarda derbes derekterdi jazý úshin keń qoldanylady. Qytaı Halyq Respýblıkasy, Japonııa sekildi ıeroglıfpen jazatyn memleketter óz tilderindegi barlyq sózderdi latynsha jazýdy bir standartqa keltirip alǵan jáne ol mektepterde oqytylady.
Mamandardyń aıtýynsha, aqparattyq ǵasyr alǵa ozǵan saıyn kırıllısamen jazýǵa baılanysty týyndaıtyn tehnıkalyq qıyndyqtar da kóbeıgen kórinedi. Máselen, halyqaralyq telegrammalar áýel bastan tek latynsha jazylyp kelgeni este. Al qazir klıenttiń kompıýterlik tehnıkasy ne uıaly telefony kırıllısany qoldamaıtyndyqtan, orys tilindegi hat-habardy latynsha jazyp, joldaý jıi kezdesedi. «Translıt» (ıaǵnı, mátindi bóten alfavıt kómegimen berý) úderisi Qazaqstanda da keń taralǵan. Bul rette latyn grafıkasyndaǵy biryńǵaı standart bolmaǵandyqtan, qazaq tilin daralap turar, ózine ǵana tán tól dybystarǵa joıylý qaýpi tónedi, sebebi, «á» árpi «a»-men, «ń» – «n»-men, «ó» – «o»-men aýystyryla salynady. Halyq talqysynan ótken jańa álipbıdiń qabyldanýymen birge buǵan degen qajettilik te joıylyp, kesir tájirıbe toqtaıtyn bolady.
Latyn jazýyna kóshýdiń ekonomıkalyq negizderi de bar. Basqany aıtpaǵanda, búginde dúnıe júzinde týrısterdiń eń kóp kelýi boıynsha negizinen latyn jazýyn qoldanatyn elder alda tur. Bul psıhologııalyq faktorlarmen túsindiriledi. Sheteldik azamattar tipti til bilmegenniń ózinde, bógde eldegi ózine kerekti dúkenniń, ne mekemeniń latynsha jazylǵan mańdaıshasyn oqýǵa qaýqarly bolǵysy keledi, sonda ol ózin bul elde jat emes, áldeqaıda erkin sezinedi. Sol sııaqty bıznesmender de ózine tanys latyn áripterimen istes bolǵandy qalaıdy. Dúnıejúzilik banktiń Doing Business reıtınginde bıznes júrgizý úshin eń tartymdy otyz eldiń 25-i tek latyn negizindegi álipbıdi paıdalanady. Demek, latyn grafıkasyna ótýimiz Qazaqstanǵa ınvestorlardy, sondaı-aq saıahattaýshylardy tartýǵa da yqpal etpek.
Dál sol sııaqty qazaq tiliniń latyn grafıkasyndaǵy jańa álipbıine kóshýimiz Qazaqstan halqynyń, ásirese, jastarymyzdyń álemdik qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortaǵa, kommýnıkasııaǵa, sondaı-aq, ǵylymı jáne bilim berý prosesine tereńirek kirigýine jol ashady.
Latyn jazýyna kóshýimiz memlekettik tildiń órisin keńeıtpek. Sebebi, jańa álipbıge halyqty úıretý boıynsha keń aýqymdy buqaralyq kýrstar uıymdastyra otyryp, sonymen birge qazaqstandyqtardy memlekettik tildi úırenýge tartýdyń mańyzdy múmkindigine ıe bolamyz.
Bul halyqaralyq qoǵamdastyq ókilderiniń qazaq tilin úırený jolyn da jeńildetpek. Áıtpese, qazir sheteldikterden, máselen, shet memleketterdiń elimizdegi elshilerinen til úırený úshin aldymen kırıllısany meńgerý talap etiledi.
Demek, latyn grafıkasyna kóshý arqyly ana tilimizden – babanyń tili ǵana emes, odan ozyq qoǵamnyń, zamannyń, tipti ǵalamnyń tilin jasaıtyn bolamyz.
Qazirgi kezde qazaq álipbıiniń latyn grafıkasyndaǵy jobasyn jalpyhalyqtyq talqylaý júrýde. Qazaqtyń jańa jazýynyń synshysy da, tilekshisi de, tóreshisi de halyq bolmaq. Demek, álipbıdiń aqyrǵy nusqasynyń qandaı bolatyny da barsha qazaqstandyqtarǵa baılanysty bolýǵa tıis.
Bul bastama bólinip-jarylýǵa emes, eskiden arylýǵa, sananyń jańǵyrýyna, memlekettik tildiń jańasha damýyna bas-taıdy. Táýelsiz qazaq eliniń azamattaryna áldeneni syrttan tańýǵa eshkimniń haqysy joq. Bul – bizdiń, Qazaqstannyń táýelsiz, órkenıettik tańdaýy. Bul tańdaýda da barsha qazaqstandyqtardyń kezekti ret yrys pen izgilikke ushtasar biraýyzdylyq tanytaryna senim bildiremin.
Bahytbek SMAǴUL,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdarynyń «Qazaqstan ardagerleri» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy
