Donor men dotasııa: О́ńirlerdi órkendetý baǵdary qalaı ózgeredi?

Qazirgi kórsetkish boıynsha elimizde Atyraý oblysy, Almaty jáne Astana qalasy ǵana donor. Qalǵan oblystar bıýdjetke táýeldi, ıaǵnı dotasııa alyp otyrǵan óńirler. Iаǵnı jyldyń basynda búkil oblysqa respýblıkalyq bıýdjetten aqsha bóledi. Ekonomıka zańdylyǵy boıynsha shyqqan shyǵystyń bári kirispen tolyǵýy kerek. Al osy qaǵıdatty oryndap otyrǵan – úsh óńir, qalǵandary mınýspen shyqty degen sóz. Munyń ózi óńirlerde teńgerimsizdik saqtalyp otyrǵanyn ańǵartady. Sol sebepten Prezıdent óńirlerdiń derbestigin ulǵaıtý, salyq jınaý saıasatyn retteý qajettigine erekshe kóńil bólip keledi. Eger respýblıkalyq bıýdjet pen jergilikti bıýdjet arasyn­da tepe-teńdik saqtalsa, onda óńir­l­er­diń ekono­mıkalyq damýyna da jol ashylady.

Sarapshylardyń sózinshe, óńirlerdiń donorǵa aınalýy – uzaq úderis. Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın byltyr jýrnalıs­­termen kez­desýinde birinshi kezekte óńir­lerdiń óz-ózin asyraý múm­kin­digine kóńil bólinetinin aıtqan. Memlekettiń sýbvensııalary olar­dyń qajettilikteri men jeke kirisiniń aıyrmashylyǵyn jabý­ǵa ǵana baǵyttalady.  

Al óńir­lerdi qarjylaı kúsheıtý kóbi­nese iri ınves­tısııalyq jobalardy iske asyrýǵa baılanys­ty bolady. Mysaly, Almaty oblysynda «Alataý city» jobasy óńirdiń jáne Almaty mańyndaǵy aglomerasııany damytýǵa zor yqpal etedi. «Bolashaqta donorlar qataryna Almaty men Shyǵys Qazaqstan oblystary qosylýǵa tıis. Barlyǵy qazir iske asyrylyp jatqan ınvestısııalyq jobalarǵa baılanysty bolady», deıdi vıse-premer.

Jalpy, óńirdiń sýbven­sııa­lyq nemese donor ekenin anyqtaıtyn negizgi parametr – jergilikti bıýdjettiń kiris­i men shyǵysynyń araqatynasy. Úki­met­tiń ekono­mı­kalyq blogi ótken jyly bıýdjetaralyq qaty­nas­tar jú­ıe­sin reformalaý ke­zin­de trans­fertterdi bólýdiń utymdy joly men fıskaldyq orta­lyq­syzdandyrýdy tereńdetý jos­paryn jarııalady. Bul ózge­ris­terdiń bir bóligi Bıýdjet kodeksine de endi.

Sondaı-aq sarapshylardyń aıtýynsha, aýdandyq jáne aýyldyq bıýdjetterge mártebe berýdi kesh qolǵa aldyq. Sol sebepti óńir­lerdiń damý deńgeıin teńes­tirýge baǵyttalǵan barlyq kúsh-jiger uzaq ýaqytqa deıin nátıje bermedi. Degenmen de keleshekte donorlar kóbeıýi múm­kin. Pozıtıvti boljam boıynsha 2028 jyldan bastap bul qatarǵa Mańǵystaý oblysy qosylyp, Pavlodar oblysy ózin-ózi qamta­masyz etetin deńgeıge kóterilýi yqtımal.

Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»

Sarapshylar resıpıent ob­lystyń donor óńirlerdiń qataryna qosylýy jaqsy quby­lys ekenin aıtady. Mysaly, Pavlodar oblysy ótken jyldy táýir kórsetkishpen aıaqtady. Keıingi eki aıda Ekibastuz óńirin­de eki birdeı zaýyt ashyldy. Úshinshisi salynyp jatyr. Aıaq­­tal­ǵan soń elimiz ferrosılısıı óndirýden álem bo­ıynsha 2-orynǵa kóteriledi. О́ńirde burynnan kele jatqan kásiporyndardyń jumysyn ártaraptandyrý bo­ıynsha oń dınamıka bar.

Osy taqyryp aıasynda biz Ulttyq ekonomıka birin­shi vıse-mınıstri Azamat Ámirındi áńgi­mege tartyp, biraz saýaly­myz­ǵa jaýap aldyq.

Azamat Kemeńgeruly aı­typ ótkendeı, 2000 jyldardyń basynda memle­ket­tiń saıasaty, sonyń ishinde bıýdjet aıtarlyqtaı ortalyq­tan­dy­ryldy. Jergilikti bıýdjet shy­ǵyn­darynyń kóp bóligi res­pýb­lıkalyq bıýdjetten qar­jy­landyryldy. Memleket­tik jáne bıýdjettik basqarýdyń orta­lyqtandyrylǵan modeli qarjylyq turaqtylyqty qam­tamasyz etýde, bıýdjettik júıe­ni shoǵyrlandyrýda sheshý­shi ról atqardy. Bıýdjet qarajatyn neǵurlym tıimdi basqarý úshin jergilikti shyǵystardy qar­jy­landyrý birtindep res­pýb­lıkalyq bıýdjetten jer­gilikti bıýdjetterge berildi.

«Jergilikti atqarý orynda­ry­nyń respýblıkalyq bıýdjet qarajatyna táýeldiligin qys­qartý maqsatynda salyq túsim­­deriniń jekelegen túr­le­rin ózde­rine berdik. Respýb­lı­kalyq jáne jergilikti bıýdjetter arasyndaǵy qarsy trans­fert­terdi barynsha azaıtý, halyqtyń qajettilikterin eskere otyryp, óńiraralyq dısproporsııalardy tómendetý tásilderi qaıta pysyq­taldy», deıdi Azamat Ámirın.

Onyń aıtýynsha, bıýdjettiń shyǵys bóliginen basqa, kiris bó­ligi de respýblıkalyq bıýd­jet­ten jergilikti bıýdjetterge jos­parly túrde beriledi.

Búginde barlyq salyq jergi­likti bıýdjetter bazasynda sho­ǵyr­­lanǵan. Endi óńirlerdiń qarjylyq derbestigin nyǵaıtý maqsatynda respýblıkalyq bıýdjetten jergilikti bıýdjetterge qosymsha kiris kózderi de berildi. Osylaısha, shaǵyn jáne orta bıznesten KTS túsimderi 2020 jyly 481,6 mlrd teńgeden 2025 jyly 1789,6 mlrd teńgege deıin ulǵaıdy. 2026 jyldan bas­tap jańa Bıýdjet kodeksi aıasynda paıdaly qazbalardy óndirý salyǵy, bajdar men tólemderdiń jekelegen túrleri, oıyn bız­ne­sine salynatyn salyq, ıaǵnı buryn respýblıkalyq bıýdjetke túsken barlyq túsim, sonyń ishinde ákimshilik aıyppul túsim­deri de jergilikti bıýdjetke berildi, deıdi A.Ámirın.

Onyń aıtýynsha, qazir jalpy sıpattaǵy transfertterdi qa­lyp­­tas­tyrý tásilderi de ózger­di. Qolǵa alynǵan bul ózge­ris­ter óńir­lerdiń jaýapker­shiligin arttyrady jáne jer­gilikti bıýd­jet­­ter­diń respýb­lıkalyq bıýd­jet­ke táýel­diligin birtindep tómen­­­detedi.

Buryn donor oblystardyń sany 12 bolǵan. Qazir olardyń sany – 3-eý. Sarapshylardyń basym kópshiligi munyń sebebin sol kezdegi salyqtyq bólinistiń basqasha bolǵanymen túsindiredi. Qazir tek Atyraý, Astana, Alma­ty ǵana «ortaq qazanǵa» qar­jy quıady. Qalǵandary — sýbven­sııa­lyq, ıaǵnı aqsha qabyl­daı­tyn­dar.

О́ńirler qazirdiń ózinde bıýdjetterdi derbes basqarady. 2018 jyldan bastap aýyldyq bıýdjetter jeke qalyp­tas­ty­rylady. Sarapshylar qazir­gi basqarý júıesi 100 paıyzǵa iske asyrylmaǵanyn jıi aıtady. Salyq júıesi ortalyq­tan­dyrylǵan, ıaǵnı salyqtar orta­lyq bıýdjetke túsedi, transfert­ter túrinde qaıtarylady, son­dyq­tan sýbsıdııalardy bar­lyq óńir alady. Eger óńirler derbes bolsa jáne olardyń resýrs­taryn nyǵaıtýǵa múmkindik be­ril­se, onyń nátıjesi jaqsy bolýy ábden múmkin.

Ekonomıst-sarapshy Qýa­nysh­bek Dúısenovtiń aıtýyn­­sha, óńirler damý úshin mem­­le­kettik baǵdarlamalar oryn­­dalyp, jekelegen óńirlerdiń ekonomıkalyq ósimge oń-teris áseri úkimettik deńgeıde tereń zerttelýi kerek. Bizde óńirlerdiń qandaı salalarǵa damýǵa beıim ekenine kóńil kóp bólinbeıdi. Bul olardyń ekonomıkalyq strategııasyn aıqyndaýǵa ke­dergi keltiredi. Qalǵan óńirdi saqtaımyz dep qoldaǵy bardan aıyrylyp qalýǵa bolmaıdy. «Bıýdjetaralyq qaty­nastardyń qazirgi júıesi ar­qyly óńirlerdiń órkendeý deńgeıin teńestirip, damýdy yntalandyrý kerek» degen máselege Úkimet birinshi kezekte mán berýi kerek. Keıingi 20 jyl ishinde segiz óńirden tek úsh donor qaldy.

«Keıingi bes jylda bıýdjet­tiń eleýli bóligi Ulttyq qor­dan keletin transfertterge baı­­lanǵan. Bul – qaýipti trend. Bizge óńirlerdegi óńdeý óner­kə­sibiniń úlesin jalpy óńirlik ónimniń keminde 15–20%-yna jetkizý mindeti tur. «О́ndiris dıversıfıkasııalanǵanda ǵana do­norlar sany tabıǵı túrde artady. Aımaqtarda ərtarap­tan­dy­rylǵan ekonomıkalyq júıe qalyptastyrý kerek, áıtpese ol jerdiń kirisin tek salyqty arttyrýmen kóterý múmkin emes», deıdi sarapshy.

Q.Dúısenovtiń aıtýynsha, sońǵy bes jyldyń qory­tyn­dysy kórsetkendeı, respýb­lı­kalyq bıýdjettiń salyq tú­sim­derine ǵana emes, Ulttyq qor­dan keletin transfertterge de təýeldiligi qaýipti deń­geı­ge jetti. 2024 jyldyń qory­tyn­dysy men 2025 jyldyń basyndaǵy Qarjy mınıstrligi men Joǵary aýdıtorlyq pala­tanyń esepterine qarasaq, res­pýblıkalyq bıýdjetke túsetin salyq túsimderiniń jos­­­­par­dan qalýy keı aılarda 2,5–3 trln teńgege deıin jetken. «Bul – jaı ǵana statıstıka emes, bul elimizdegi naqty ekonomıkalyq belsendiliktiń baıaýlaǵanyn, bıznes segmentiniń tynysy tarylyp jatqanyn bildiretin naqty dabyl. Al bıyl kúshine engen jańa Sa­lyq kodeksi aıasynda bizge mól­sherlemelerdi mehanıkalyq túrde kóterýden barynsha qashý kerek. Məselen, qosymsha qun salyǵyn 12%-dan 16%-ǵa deıin ósirý qadamy túptep kelgende, bızneske aýyr júk salyp, ınflıasııany odan ári qyzdyrýy múmkin. Qazir mólsherlemeni ósirgennen góri salyqtyq əkim­­shilendirýdi sıfrlandyrý arqyly ońtaılandyryp, jınaý úderisiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý əldeqaıda tıim­di­rek bolar edi. Sonymen qatar tıimsiz salyq jeńildikteri məse­lesin shuǵyl túrde qaıta qaraýy­myz qajet», deıdi Q.Dúısenov.

Keıbir sarapshylyq baǵa­­­­laý­­lar boıynsha, shamamen 7–9 trln teńge kólemindegi qara­jat túrli jeńildikter men preferensııalar retinde bıýdjetke túspeı qalyp otyr. Bul – eko­nomıkalyq aınalymǵa qosyl­maı, memleket qazynasyn ortaıtyp jatqan «óli kapıtal». Osy jeńildikterge tolyq revızııa jasap, ekonomıkalyq qaıtarymy dəleldenbegenderin joıý arqyly bıýdjettiń ishki rezervterin iske qosý kerek. Sonymen qatar eń basty baǵyttyń biri – kóleńkeli ekonomıkanyń úlesin azaıtý arqyly salyq bazasyn keńeıtý.

«Resmı derekter bul kórset­kishti 2024 jyldyń sońynda 16,71% dep kórsetkenimen, beı­resmı esepter boıynsha ol 30%-dan da joǵary bolýy múm­kin. Salyq júgin adal salyq tóleý­shilerdiń ıyǵyna minges­tire bermeı, «kóleńkede» jatqan orasan zor qarjyny zańdy aınalymǵa shyǵarý – búgingi kúnniń eń tıimdi əri ədiletti shuǵyl sharasy», deıdi sarapshy.

Q.Dúısenovtiń aıtýynsha, óńirlerdiń qarjylyq derbestigi – tek əkimshilik sheshim emes, fıskaldyq júıeniń túbegeıli reformasy. «Mə­selen, salyq túsimderiniń kóp bóligi res­pýblıkalyq bıýdjetke ketedi de, keıin sýbvensııa retinde keri úlestiriledi. 17 oblys pen 3 me­gapolıstiń tolyq təýelsiz bolýy úshin bıýdjetaralyq qatynastardyń modelin ózgertý kerek. 2020 jyldan bastap shaǵyn jəne orta bıznesten túsetin korporatıvtik tabys sa­lyǵy óńirlerge qaldyryla bas­tady, bul – alǵashqy qadam. Biraq naqty bəsekelestik bolý úshin óńirlerge salyqtyq preferensııalar belgileý quqyǵy men ınvestısııalyq kiristerdi basqarý tetigi berilýge tıis. Onsyz «derbestik» tek dekla­ratıvti, jazbasha sıpatta qala beredi», deıdi Q.Dúısenov.

 Ekonomıkalyq saıasatty damytý barysynda óńirlerge salyq­tyq jáne bıýdjettik təýel­sizdik berý kerek degen pikir jıi aıtylady. Sarapshynyń aıtýyn­sha, bıýdjettik təýelsizdik jergilikti jerdegi salyq bazasyn keńeıtýge jol ashady. «Bizge «ortalyq – óńir» balansyn saqtaý úshin transfertterdiń qatań formýlalyq esepteýine kóshý kerek. Qarapaıym tilmen aıtsaq, bul – aqshany «suraǵanǵa» emes, «naqty muqtajǵa» berý degen sóz. Qazir óńirlerge bıýdjetti bólýde kóbine sýbektıvti faktorlar, ıaǵnı əkimderdiń pysyqtyǵy nemese ortalyq bıliktegi yqpaly ról oınap ketedi. Sondyqtan bizge halyq sany, jer kólemi, ınfraqurylymnyń tozý deń­geıi sııaqty naqty derekterdi esepteıtin matematıkalyq model kerek. Sonda memlekettik qarjy «kim jaqsy sóıleı bile­d­i?» degen qaǵıdatpen emes, naqty ədildikpen bólinedi. Bul jergilikti jerdegi masyldyqty azaıtyp, əkimderdi daıyn aqsha­ǵa senip otyra bermeı, óz betin­she ınvestısııa tartyp, tabys tabýǵa məjbúrleıdi, deıdi sarapshy.

ALMATY