Suraqtyń da suraýy bar

Ár zamanda da ótken men búgindi kóp oılaý, talqylaý, jazý bolǵanymen, bolashaqtyń enshisi árqashan ózine qalyp otyrypty. Tereń túısik pen názik júrektiń ıeleri ǵana oqta-tekte aldyńǵy kúnniń bederi osylaı bolýy múmkin degen qaýipteri men qýanyshtaryn boljap qana aıta alǵan. Onyń keıbirin ǵajaıyp kóripkeldikke balasaq, keıin ánsheıin kezdeısoq aıtyla salǵan sóz dep uqtyq. Jerdiń ǵarysh keńistiginen kógildir bolyp kórinetinin aıtqan, óziniń dál qaı kúni óletinin boljap ketken aqyndardyń taǵdyryn tylsym dúnıemen baılanystyrdyq. Al saıası júıeler men formasııalardyń aqyry qalaı jalǵasatynyn tarıhshylar men saıasattanýshylar tájirıbege, ótkenge súıenip boljady. Ádebıette bolashaqta kitap oqylmaıdy, uzaq roman óledi, aqyn-jazýshy burynǵy mıssııasyn atqara almaıdy degen boljaýlardyń bári sandyraq ekenin ýaqyt ózi dáleldep keledi. Endigi qalamgerler tarapynan jazylar, aıtylar, tartysar, jarysar dúnıelerdiń bári ótken men búginge emes, búgin men bolashaqqa negizdelýi tıis. О́ıtkeni qazaq ádebıeti álem ádebıetiniń bir bólshegi retinde óz daýysyn keler zamannyń qaı kezeńinde bolsyn jarqyn estirte alýy kerek, al qazaq halqy óziniń tarıhyn aldymen ádebıetimen, keıin ǵylymymen tolyqtyrdy. Bul eshqashan aıaqtalmaıtyn úrdis bolǵandyqtan endigi tarıhtyń aýyr júgin ǵylymǵa tabystap, qa­lamgerler (ásirese jastar) bolashaq áde­bıet­tiń qunarly topyraǵyna aınalýdy kózdeıtin kez be dep oılaımyn.

Aǵylshyn aqyndary Vordsvort pen Kol­rıdj qoldan jasalǵan órkenıetten qashyp, tabı­ǵattan alystamaýdy, jalǵan rıtorıkaǵa jaqyndamaýdy aıtty. Al onyń opponentteri de ózderinshe jazyp, ózinshe  ádebıet jasady. Qazaq poezııasynda da jańalyq izdep talpynǵandardy aıyptap, dástúrden alystamaıyq deýshiler bar. Bundaı pikirtalastardyń bolǵany jaqsy-aq. Ábish Kekilbaev «Ańyzdyń aqyrynan» soń «Úrker», «Eleń-alań» sııaqty tarıhı romandardy jazǵanynda da túsinbeýshilik boldy. Ábishtiń qalamy basqasha, jańa romandardy jazýy tıisteı kóringen. Bir suhbatynda jazýshy nege ondaı qadamdarǵa barǵanyn aıtqan. «Eger maǵan deıin osy taqyryptar, romandar jazylyp qoısa, basqasha jazar edim» degen maǵynadaǵy jaýabyna úńilsek, onyń aıtylmaı turǵan ekinshi bóligi bardaı kórinedi. Endigi jas jazýshylar soǵys, óner adamy, dala, burynǵy aýyl, burynǵy qazaq, batyr, aqyn, sheshender týraly jazýdan góri, búgingi aýyl, qala, qazirgi qazaq, onyń minezi men bolmysy, ózgerse, nege ózgerdi, qalaı ózgerdi degen taqyryptarda jazýy tıis sekildi. О́ıtkeni tarıhı romandar birshama jazyldy, óner adamynyń jan dú­nıesi de bar, aýyl taqyrybyna jazylǵan qan­sha shyǵarmany bilemiz. Asharshylyq, qýǵyn-súr­gin, soǵys kezindegi, odan keıingi ahýaldyń kóbi qaǵazǵa tústi. Endigi maqsat búgingi qazaq ahý­aly, áleýmettik jaı-kúıi, minezi. Ádette  ót­ken kúnniń salıqaly áńgimelerin, ónegeli oqı­ǵa­laryn kóp aıtamyz. Jaqsy kóremiz. Demek biz ózgergenbiz. О́ıtkeni ózimiz burynǵylardaı bolmaǵannan keıin saǵynamyz. Onda búgingi ózgergen qazaq qaıda? Qandaı?

Formasııa ózgergen kezde, qoǵamdaǵy kóńil-kúı de ózgeredi. Saıasat kúsheıip, kapıtal alǵa ­ozǵan saıyn adamdar romantıkalyq ańsar­dan arylyp, naqtylyqty súıe bastaıdy. Áleý­met­tik máseleler mańyzdy bolǵan saıyn roman­tı­kalyq qaharmandar men olardyń qııal-ǵa­jaıyp oqıǵalary, tabıǵat sulýlyǵy, ekzotıka, batyrlyq tarıh «umyt» bolyp, ahýaldy dál sýretteý ádebıettiń bas­ty krıterııine aınalady eken. Biz kapıtalızmge ótken bolsaq, feodaldyq dáýir men sosıalıstik kezeńdi artqa tastasaq, búgingi kúnnen ózekti qandaı taqyryp bolmaq? Poezııa da, proza da, drama da búgingi kúndi jazýmen baǵalanady. Ádebıettiń jaýharlaryna aınalǵan shyǵarmalardyń kóbi óz zamanyn jazǵany úshin dańqty bolmady ma?! Gogol, Dostoevskıı, Tolstoı, Chehov, Balzak shy­ǵar­malary, eski men jańany sheber úıles­tirgen Shoýdyń pesalary, mysaly.

Áleýmettik drama kıno men prozada, teatr­da alǵa shyqsa, ekonomıkalyq, rýhanı mejemizdiń qaı shamada turǵanyn baǵamdaı alar edik. Ondaǵy sentımentaldy kórinisterge mán bersek te, shyndyqqa da tolqymaı tura almaspyz.

Tarıhty jazý sońǵy kúnge deıin jalǵasady. Búgingi kúnińiz erteń-aq  tarıh. Biraq tarıhty bolary bolyp, boıaýy sińgen soń, ıaǵnı úsh ǵasyr keıin turǵan qashyqtyqtan emes, dál búgin jazǵan baǵaly.

Árbir qalamgerde ambısııa bar. Biraq osy bir qasıettiń ózi san qyrly. Bir zaman­darda «osy shyǵarmamnan keıin qoǵam ózgeredi» degen senimder búgin joǵalyp bara jatqandaı. Árıne on­daı úmitterdiń kúl-talqany shyqty. Eshqan­daı qoǵam ózgergen joq. Biraq sol shyǵarmalar arqyly memleket ustanyp otyrǵan saıasattyń qaıda apara jatqanyn dál aıtqandary da bar. Al búgingi jas qalamgerlerdiń ambısııa­sy qandaı? Tanymaldyq pen ataq qana ma? Joq. Olaı bolýy múmkin emes, tıis te emes. Shyǵarmashylyq jeke múddeler men baspaıdalyq ózimshil maqsattarǵa negiz­del­gende ádebıet áýelgi muratynan aınıdy.  Ne­she zaman qundylyǵyn urpaqtan urpaqqa jet­kizip kele jatqan poe­zııa ekeni ras bolsa, búgingi gýmanıstik kózqarastar men paıymdar bútin qalpy keleshekke kórkem jetkeni abzal. Qoǵamnyń toǵy men ashyn, baıy men kedeıin, tartysy men talasyn, qýanyshy men qaıǵysyn, armanyn, asyǵa kútken bolashaǵyn az da bolsa aıta alǵan proza bolsa, derbes Qazaqstannyń kelbeti, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy atmosferasy týra solaı áńgime, povest, roman bolyp túzilip keler zamanǵa kósh túzeýi lázim. Ol kósh bastalǵan da shyǵar. Bálkim Ábishtiń «Kúıimen», Tólen Ábdiktiń «Qonaqtarymen», Dıdahmet Áshimhanulynyń úshtaǵanymen, Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń «Perishteler ólimimen», Jumabaı Shashtaıulynyń óliara jyldar áńgimelerimen... Bul shyǵarmalardy aıtýdaǵy sebebimiz, qoǵamdaǵy belgili bir tendensııalardyń sebepteri men saldaryn jaz­ýshy retinde kórsete alýlarynda. «Kúı» – máń­gúrttiktiń sebebi, «Qonaqtar» men «Jyly jaı­­dyń qııary» – formasııanyń saldary, «Pe­rish­te­lerdiń ólimi» – ıdeologııanyń qateligi, óliara jyl­dar áńgimeleri – formasııa aýysqan kezdegi qoǵamnyń kóńil kúıi.

Ádebıet adam janyn, taǵdyryn jyrlap keledi. Búgingi qazaqtyń jyry qandaı? «Zama­ny­myzdyń keıipkeri jasalǵan joq» degen sózdiń jazýshylarǵa aýyr aıyp bolyp taǵylyp kele jatqanyna otyz jyldan asypty. Búgingi álem ádebıetinde úzdik dep baǵalanǵan shyǵarmalarda da kóbine basty qaharman joq sekildi seziledi. Olarda óreli oı bar, aıtpaq ıdeıasy men zaman kelbeti  bar. Bolmasa adamzat aldyndaǵy búgingi kúnniń basty saýaly bar. Shyńǵys Aımatov pen Qaltaı Muhamedjanov jazǵan «Kóktóbedegi kezdesý» pesasyndaǵy suraq  «Qaıtkende adam qalady adam bolyp?» edi. Biz osyǵan jaýap bere aldyq pa? Al búgingi qalamgerler qandaı suraq qoıady? Bálkim, qazaqtyń qazaq bolyp qalýy týraly bolar...

Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»