Georgıı Grebenshıkov esimi bizdiń elimizde áli kúnge deıin, tipti kitap oqıtyn qaýymnyń ózine de keńinen málim emes. Qazan tóńkerisin qabyldamaǵan ol azamat soǵysynyń almaǵaıyp jyldarynda Vrangel áskerimen birge janyndaı súıetin óz otanyn artta qaldyrdy. Osy sebepten de onyń kitaptary Keńes odaǵynda basylmady, jazýshynyń aty umyttyryldy. Soǵan qaramastan Grebenshıkovtiń óziniń álemdik dańqyna laıyqtylyǵy tıtimdeı de talas týdyrmaıdy. Ejelden solaı.
Andreı Kratenkonyń «Býnınniń básekelesi» maqalasynda baıandalǵan bir ǵana jaıt kóp nárseni ańǵartady: «Týmysy Shyǵys Qazaqstannan bola tura, osynaý jazýshy abyroı-ataqqa AQSh pen Batysta jetti, al týǵan elinde áli kúnge deıin beımálim derlik. Saýattylyqty armandaýǵa da bolmaıtyn, kedeıshilik býǵan alys túkpirde týǵan ol Oksford ýnıversıtetiniń fılosofııa doktory atandy. Búkil ǵumyryn ádebı shyǵarmashylyqqa arnady. Orystyń emıgrant jazýshylary ony Nobel syılyǵyna usyndy, biraq ol Ivan Býnınmen básekelesýden bas tartyp, óz kandıdatýrasyn qaıtyp aldy».
Ol jaıynda Igor Sıkorskıı tamasha aıtqan: «Men úshin taǵylymdyq máni bar ádebıet qana qundy sanalmaq. Osy sanattaǵy asa uly jazýshylardyń arasynda ekeýin erekshe ataımyn: Dostoevskıı jáne Grebenshıkov. Beıbit ýaqytta ǵumyr keshken Dostoevskıı alda keler kúnderdiń sumdyqtaryn boljap aıtsa, bizdiń qasiretti zamanda ómir súrip jatqan Grebenshıkov shyǵarmalarynan biz, búgingi kúnniń barlyq oıran-topalańyna qaramastan, úmitti jáne neǵurlym jarqyn bolashaqtyń kóripkeldigin tabamyz».
Jazýshy týraly aıtqanda oǵan árdaıym qaıta-qaıta júgingiń keledi-aq. О́ziniń joqshylyqta ótken, taqsyretke toly balalyq shaǵy týraly ol qalaı aıtqan deseńizshi: «Balalyq, bozbala, jastyq shaqtarym baıaǵyda ótip ketti-aý dep men eshqashan ókinip kórgen emespin. Bálkim, bul meniń, qanshama qat-qabat tirshilik taýqymetteri qapalandyrsa da, óziniń búgingi ómirin eń baqytty shaǵy dep esepteıtin az adamdardyń biri ekendigimnen bolar... Iá, men óz ómirimdi shyn máninde baqytty dep esepteımin, bálkim, sodan da maǵan sapalaq saryýaıymshyldyq jat bolar. Sol sııaqty, qoldarynda mendegige qaraǵanda anaǵurlym artyq múmkindikteri bola tura, óz ómirin kórkem ete almaıtyn adamdarǵa degen aıaýshylyq ta maǵan jat».
Men ózimdi Grebenshıkov shyǵarmashylyǵyn zertteýshiler qataryna qospaımyn, jaı ǵana onyń ǵajaıyp talantyn jan sala qurmetteýshimin. A.Kýprınniń mynadaı pikiri keńinen málim: «Bizdiń býyn orys ádebıetiniń taǵdyry úshin ýaıymdamaı, alańsyz óle berýlerine bolady,.. óıtkeni bizdiń ornymyzdy jas ári daryndy Grebenshıkov, Chapygın jáne basqalar basady». Jazýshy shyǵarmashylyǵynyń kólemi de qaıran qaldyrady.
Zertteýshileri aıshyqtap kórsetkendeı, shetelde ǵumyr keshken 45 jylda ol orys jáne aǵylshyn tilderinde 30 tomǵa jýyq kórkem jáne kósemsózdik shyǵarmalar, kóptegen óleńder, ondaǵan dramalar, áńgimeler, ocherkter jazǵan. Bul tizbeni ol AQSh-ta oqyǵan 600 dárispen tolyqtyrýǵa bolady.
Georgıı Dmıtrıevıch Grebenshıkov Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Shemonaıha aýdanynda dúnıege kelgen. Onyń ústine, ol bizge jaı ǵana jerles emes. Bolashaq jazýshynyń ákesi kóshpendiler hanynyń urpaǵy eken. Grebenshıkovtiń ózi «Jaýshy. Pomperagtan joldanǵan hattar» kitabynda ákesi jaıynda bylaı dep jazady: «Ol bala kezinen bastap qorlyq-mazaqtan, uryp-soǵýdan kóz ashqan joq, ony hrıstıan emes dep te jazǵyrdy. Arǵy atasy Altaıdyń bir hany bolǵan sııaqty, al atasyn orystar úıirli jylqymen birge urlap áketip, kishkentaıynan quldyqqa salǵan. Mine, naq osy sebepten ákem de joqshylyqtan jáne shahterdiń quldyq qamytynan eshqashan qutyla almaǵan». Shyǵystan tamyr tartqandyǵy jazýshynyń bet-álpetiniń azııalyq bitiminen de aıqyn kórinedi.
Grebenshıkov óziniń túp-tuqııanyn genetıkalyq deńgeıde sezingen. Bir qyzyǵy, Rerıh pen Grebenshıkov Nıý-Iorkte úlestesip uıymdastyrǵan baspa qazaqsha «Alatas» dep ataldy. Aıtqandaı, Grebenshıkovtiń qazaqsha erkin sóılegenin onyń kóptegen zamandastary atap kórsetti, sondaı-aq jazýshy shyǵarmashylyǵyn zertteýshi Svetlana Saregorodseva da sony rastaıdy. Bul onyń kóptegen shyǵarmalarynan, eń aldymen «Qarqaraly meshany» atty etnografııalyq ocherkinen kórinis tapqan. Iá, Grebenshıkov shyǵarmashylyǵynda qazaq taqyryby aıtarlyqtaı eleýli oryn alatyndyǵy sózsiz. Ol kezinde polıak tilinen Gýstav Zelınskııdiń «Qyrǵyz» degen poemasyn aýdardy.
Qazaqstannyń teatr óneriniń qalyptasýynda da jazýshynyń eńbegi zor. «Qazaq KSR» Qysqa ensıklopedııasyndaǵy (Almaty, 1991) «Teatr» maqalasynan mynadaı joldardy oqımyz: «Revolıýsııaǵa deıingi kezeńde halyq óneriniń sahnalyq dástúrleri damı qoımady. Reseıdegi 1905-1907 jyldardaǵy revolıýsııa Qazaqstannyń mádenı ómirinde órleý týǵyzdy. G.Grebenshıkov sıýjet negizine qazaq halqynyń turmysyn ala otyryp «Jaqsy jigit» pesasyn (1907), al N.P.Annenkova-Bernar ulttyq epos jelisimen «Qamal» dramasyn (1908) jazdy». Bir aıtarlyǵy, pesa túpnusqasynda da qazaqsha «Djaksy djıgıt» dep ataldy. Oryssha ataýy jaqsha ishinde «Dobryı molodes» dep kórsetildi. Avtordyń: «Orys jáne qyrǵyz tilderinde kórsetý úshin Ertis atyrabynyń qyrǵyz turǵyndaryna arnaımyn» degen arnaý sózi bar. Pesanyń birinshi betinde Grebenshıkovtiń qoltańbasy: «Meniń dostarymnyń ishindegi eń jaqsysy Alekseı Nıkolaevıch Beloslıýdovqa. Avtor. 1908 jylǵy 20 tamyz, Semeı q-sy». Bul pesany 2004 jyly Almaty kitaphanasynan jazýshy Aleksandr Lýhtanovtyń silteýimen Olga Tarlykova tapty. Onyń 2006 jyly «Medıa-Alıans» baspasynan shyqqan «A za strokoı mne vıdıtsıa sýdba...» kitabynda Grebenshıkovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly aıtarlyqtaı aýqymdy ocherk jaryq kórdi. Buǵan deıin atalmysh pesa jazýshynyń birde-bir bıblıografııalyq anyqtamalyǵynda kórsetilmegen edi. Sóıtip, Georgıı Grebenshıkov qazaqtardyń ómirinen pesa jazǵan birinshi jazýshy, Qazaqstan taqyrybyndaǵy dramatýrgııanyń negizin qalaýshy bolyp tabylady. Qazaqtyń tól dramatýrgııasy sál keıinirek týdy – Muhtar Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» tragedııasy 1917 jyly jazylyp, kórermenmen qaýyshty.
Grebenshıkov syndy asa kórnekti sóz zergeriniń arqasynda búkil álem qazaqtardyń ómiri jaıly bildi. Bir ǵasyrdan astam buryn, ıaǵnı 1913 jyly ol «Batyrbektiń handyǵy» povesin jazdy. On jyldan keıin bul shyǵarma Parıjde basylyp shyqty. «Ataqty han áýletiniń urpaǵy qazaq (túpnusqada – qyrǵyz – aýdarmashy) Batyrbek salt atpen saqarada salqar áýendi án salyp keledi. Ushy-qıyrsyz kókjıekke, qaptaldasa qatar túzegen, qara moıyl butalary kómkergen kóne qorymdarǵa qarap qoıyp... eski dáýrendi eske túsirdi... О́zi áli qartaıyp turǵan joq. Biraq burynǵy zaman týraly Qarabaı shaldan estigeni kóp. Án de áldeneni kókirekke quıyp jatyr. Onyń muńdy zary sol bir saǵynyshty dáýrenniń sulbasyn salatyndaı. Onyń ústine, baıaǵyny qazirgimen salystyrsaq, eńirep jylaǵysy keledi: Burynǵynyń elesi de qalmaǵan... Ylǵı bir úzik-úzik sýretter...».
Baıan osylaı bastalady. Bálkim, tikeleı janasym izdeýimiz jarasa qoımas. Desek te, avtordyń ózi han urpaǵy ekendigi týraly derekti alǵa tartpaı tura almaımyz.
«Batyrbektiń handyǵy» ári realıstik, sonymen qatar ári poetıkalyq shyǵarma. Avtor janyna jaqyn keıipkerlerdiń beınelerin, qazaqtyń ádet-ǵuryptaryn úlken súıispenshilikpen, bilip sýretteıdi, dalany asqaqtata jyrlaıdy.
Jyldar ótti. О́mir ózgerdi, dala da ózgerdi. Shaqyrylmaǵan qonaqtar keldi. Surapyl aýyr kezeń týdy. Poveste jalmaýyz juttyń jantúrshigerlik sýretteri kóz aldyńnan ótedi.
«Dala jantásilim eterdeı yńyrsydy... Sahara o shetinen bu shetine deıin juttyń muzdatqan sýyq qushaǵynda qaldy. Jaıylymdaǵy jut qursaýyndaǵy júzdegen myń mal bir-aq kúnniń ishinde qyrǵyn tapty, kóktaıǵaqta ondaǵan baqtashylar sereıip-sereıip ajal qushty. Úıir-úıir jylqylar men qulyndar bir-birine jabysa uılyǵyp top-tobymen, saıaqtanǵan keıbireýi jalǵyz-jalǵyzdan omby qarda turǵan qalpynda tulyp bolyp qatyp qaldy. Muz basyp, qarǵa oranǵan olar ózderiniń tapjylmas óli tynyshtyǵymen úreı uıalatqan usqynsyz músinder kórmesin elesteter edi... Ár jerde attardyń qasynda, solardyń jalyn qushyp birge qatyp qalǵan, quddy saýyt kıgendeı muz qursanyp, qarly shiltermen órnektelgen, turǵan, otyrǵan ámbe jatqan adam músinderinen kóz súrinedi. Kúlli dalada kúni-túni qasqyrlardyń qyrǵyn toıy bolyp jatty... Qysqy uzaq ashtyqtan aryqtap arsıǵan yzaly qasqyrlar jylqy ólekselerine ashkózdene bas saldy, sodan boılary tez aýyrlap, jylqy etiniń aralynda, qan-qan súıekterdiń ústinde toq basyp jatty da qoıdy...».
Shynyn aıtqanda, tipti osynaý taqyryp janyna ábden jaqyn sanalatyn bizdiń qazaq ádebıetinde de sumdyq dala qasiretiniń osynshalyqty qýat-kúshpen sýrettelýin sırek kezdestiremiz.
«Kóp jerlerde, kók muz ústinde ashtyqtan, ónimsiz áreketten qajyǵan jylqylar sulap-sulap jata ketken. Olar endi eshqashan turmaıdy, eshbir dybys shyǵarmastan, eshkimge shaǵynbastan azappen baıaý óledi... Áli jany shyqpaǵan olardy jaýǵan qar tirideı kómýde. Sol qardy qalyń jalynan jáne súıekterine jalbyrap ilingen terisinen silkip tastaýǵa olardyń áli kelmeıdi. Mal óliminiń kóptigi sonsha, jurt olardyń terisin sypyryp úlgermedi. Kópshiliginiń ol jaıly oılaýǵa shamasy da joq – baıtal túgil bas qaıǵy. Esesine eki aptadan keıin saqaraǵa orystyń alypsatarlary qaptap keldi. Olar aqylǵa syımaıtyn tómen baǵa berip, áli tiri maldyń terilerin satyp ala bastady. Onymen qoımaı, qazaqtardy múrdelerdiń terisin óz qoldarymen soıyp sypyrýǵa mindettedi. Qystaýlarynan alysta, úskirik aıazda osy qııamet-qaıymmen azaptanǵan adamdar dál qastarynda toılap jatqan álgi yzaly ash qasqyrlarǵa uqsap ketti. Aqyry sereıgen janýarlardyń terisin sypyrýdyń qıyndyǵyn kórip, al tirileriniń báribir sespeı qatatynyn bilgen qazaqtar endi tym bolmasa terisin alyp qalý úshin úıdegi, qoralaryndaǵy kóterem sıyrlary men jylqylaryn pyshaqqa iliktire bastady».
Osy kezde saharaǵa bir jańa dúmpýdiń, kóne ǵuryptarǵa jaý nıettegi áldebir qubyjyqtyń qara bulttaı qaptap tónip kelip qalǵanyn, burynǵy erkin kóshpeli turmystyń kúni bitkenin bári sezdi. Tipti myńdap jylqy aıdaǵan eń ataqty handardyń, baı-baǵlandardyń ózderi birdi-ekili qaramen júgen ustap qalǵanda budan ári el qaıtip kún kórmek, ne istemek?.. Atty erdiń qanatyna balaıtyn qalyń halyq qaýymy jaıaýlap qalǵanda qalaı kóshedi, ne úshin kóshedi?..
Batyrbek osylaı oılaıdy. Hannyń urpaǵy. Búkil rýly eli han dep áspetteıtin Batyrbek. Endi onyń kúni bitti. Kóshpeliler tarıh sahnasynan ketip jatyr. Saharaǵa basqa qojaıyndar keldi. Olar kez kelgen kúni malyn aıdap áketedi, kez kelgen sátte jergilikti jurtty uryp-soǵyp, qorlaı alady. Kóp uzamaı Batyrbek te taqyr kedeıge aınaldy. Eń bastysy, saǵy syndy. Endi ashtan ólmes úshin jańa qojaıyndarǵa jaldandy. Tapqan-taıanǵan oljasyn solarǵa aparyp tabystaıdy...
«Qartaıyp eńkish tartqan Batyrbek óziniń handyq túr-turpatynan áli aıyrylmaǵan: qoı terisinen tigilgen jańa beshpent, túlki tymaq, saptama bylǵary etik kıipti. Sóıtse de, jaman arbaǵa jegilgen ári ertteýli aldyńǵy attyń shylbyryn tas qyp ustaǵan ol ákelgen otyn-potynyn jaratpaı ashýlanǵan pirkánshikke jaramsaqtana jymıyp, óz tilinde aıtyp jatyr: «Qalaı jaman?.. Jaqsy – ózim jınadym! Aly-ys taýǵa shyqtym, tonymnan tamtyq qalmady... Bala shyqty taýǵa, qatyndar shyqty, barlyq áýletim shyqty – tamaq kerek! Qalaı jaman?..».
Pirkánshikti jibitý úshin ol juqa ǵana appaq qolymen óziniń keýdesin sıpalap, oryssha biletin jalǵyz sózin qaıtalaı berdi.
– A? Pojalýısta, spasıbo! Pojalýısta, spasıbo?!»
Árirekte ataqty Bekmyrza hannyń nemeresi, taldyrmash kelgen uzyn boıly Ysqaq unjyrǵasy túsip salǵyrt qana turdy. Bet-júzi birtúrli túnerip, qaraıyp ketipti...».
Bul qaıǵyly oqıǵa osylaı aıaqtalady. Osylaısha Batyrbek handyǵynyń tas-talqany shyǵady.
Maǵan «Batyrbektiń handyǵy» kekesin ataý, óıtkeni, ondaı handyqtan ol kezde tamtyq ta qalmaǵan edi degen qarsy ýáj aıtylýy múmkin. Biraq bul olaı emes. Ár adamnyń óz handyǵy, óz patshalyǵy, óz koroldigi bar. Árkim óz áleminde patsha da ózi, han da ózi, korol de ózi. Qazaqy uǵymǵa salǵanda, ár adam óz áleminde ózi bı, ózi tós. Adam óziniń osy álemine eshkimniń basa-kóktep kirýine, ony tas-talqan etýine jol bermeýi kerek. Sol jolda qaıtpaı kúresýi tıis.
Georgıı Grebenshıkov, tipti týǵan elin joǵaltsa da, óz álemin saqtap qala aldy, bylaısha aıtqanda, óz handyǵyn qulatpaýǵa shamasy jetti. Ol muny naǵyz han urpaǵyna tán bekzattyqpen, sóz zergerine tán tamasha sýretkerlikpen jasaı bildi.
Orys sheteli úıinde ótken Georgıı Grebenshıkovtiń 130 jyldyǵyna arnalǵan keshtiń uıymdastyrý komıtetiniń tóraıymy A.Dosenko menen óz sózimde kelesi suraqtarǵa jaýap berýimdi ótingen edi: G.Grebenshıkovtiń shyǵarmashylyǵy týraly sizdiń pikir-paıymyńyz qandaı jáne onyń shyǵarmashylyǵy qazir kókeıkesti dep bilesiz be? Men sonda bul saýalǵa bizdiń belgili ádebıettanýshymyz, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Sherıazdan Eleýkenovtiń myna sózderimen jaýap qatýdy jón kórip edim: «Grebenshıkov tulǵasynan biz óz dáýirimizge aıryqsha qajetti jazýshynyń úlgisin, shyǵarmalary bir halyqty ekinshisine qarsy qoımaı, qaıta Qazaqstandy mekendeıtin ártúrli ulttar adamdarynyń dástúrlerinen, mádenıetinen, ómir saltynan týystastyratyn ortaq nárseler taba biletin jazýshyny kóremiz. Osynaý berekeli baılyqtyń totalıtarlyq qyspaqtan keıin óz mádenıetin qalypqa keltirip jatqan qazaq etnosy úshin qanshalyqty mańyzdy ekendigi túsinikti bolar deımin».
Grebenshıkov shyǵarmashylyǵy biz úshin qazaq jeriniń sulýlyǵyn asqaqtata tanytýymen de erekshe qymbat. Álem ádebıetinde bizdiń Altaıymyzdy osynaý jánnat jerdiń perzenti, orys sóziniń zergeri Georgıı Grebenshıkov sııaqty sonshalyqty shalqar shabytpen jyrlaǵan, sonshalyqty kórkem sýrettegen adam kemde-kem. Jasy ulǵaıǵan shaǵynda Georgıı Dmıtrıevıch bylaı dep jazypty: «Dúnıede neǵurlym uzaq jasaǵan saıyn, jer sharynyń elderin kóbirek kórgen saıyn, kóktorǵyn Altaıdan alystaǵan saıyn onyń tolaǵaı jotalary meniń kóz aldymda aıbyndana túsedi, osynaý ólke týraly oılaǵanda tilmen túsindirip bolmas raqatqa kenelemin. Sol sebepten de ol jaıynda tańdanyp-tamsanbaı aıta da, jaza da almaımyn... Altaı meniń Otanym bolǵandyqtan emes, búkil adamzattyń shyqqan jeri, álemniń besigi, jer-jahannyń qońyraýy bolǵandyqtan, atynyń ózi qońyraý únindeı qýatty hám izgilikti bolǵandyqtan – atyńnan aınalaıyn Altaı!».
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Májilis depýtaty,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory
