Alqaly jıyn aıasynda sporttaǵy patrıotızm taqyrybynda dóńgelek ústel uıymdastyrylǵan bolatyn. Sol sharada sportshylarymyzdyń Qazaqstan Respýblıkasy ánuranynyń mátinin jatqa bilmeıtindigi óz aldyna, gımn shyrqalǵanda keıbireýleriniń qolyn keýdesine qoımaıtyndyǵy qatty synǵa alynǵan edi. Osynyń bárin estip otyryp, respýblıkadaǵy bedeldi sport basylymdarynyń birinde jaýapty qyzmet atqaratyn bir áriptesimizdiń: «Onda turǵan ne bar? Eń bastysy, nátıje kórsetip júlde alsa, sol jetpeı me?», – degeni bar.
Anyǵynda, bul «bilgishtiń» ulty basqa bolatyn. Osy sózderimen-aq ol násiliniń ǵana emes, ishki nıetiniń de kóktemir bótendigin kórsetken edi. Sol kezde álginiń ánuranymyzǵa degen nemquraıdy pikiri namysqa tıip, jekkórinishtik sezimin týdyrǵany ras-tyn...
Iá, memlekettik rámizge qurmeti joq sportshynyń qandaı deńgeıdegi jarys bolsyn jeńip alǵan altyn júldesiniń quny kók tıyn. Ol, ol ma, dál osyndaılardyń chempıondyq ataǵyn buldap, memlekettiń qarjysyn aıamaı qarpyp qalýǵa talpynǵan ashkózdik áreketterine talaı márte kýá bolyp ta júrmiz. Ásirese, mundaılar qarakózderimiz óte sırek kezdesetin sport túrlerinde jıi baıqalady. Amal joq, ózińnen shyqpaǵannan keıin kóp dúnıege osylaısha kóz juma qaraısyń...
Osyndaıda eske túsedi. Kezinde KSRO-nyń áıgili sport juldyzy, muzda mánerlep syrǵanaýdan Olımpıadanyń úsh dúrkin chempıony Irına Rodnınanyń jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysynda turyp jylaǵan sátin jyrlaǵan Jumeken Nájimedenovtiń mynadaı jyr joldary bar:
Uly eldiń
Uly gımni oınaldy osy qyz úshin,
Týy tóbede aınaldy osy qyz úshin –
Netken baqyt!
Uly elińniń uly gımni aldynda,
Júregińniń qyzyl týy aldynda,
O, qudiret, tap osylaı, qudiret,
Jylasań ǵoı ǵumyryńda bir ret!
Iá, dál osyndaı baqytty sátti bastan keship, qýanyshtyń kóz jasyna erik beretinder qazir de bar. Zaman almasqanmen, adam balasynyń tabıǵı túısigi túbirimen ózgerip ketpeıdi ǵoı. Biraq keıbir jerlesterimizdiń jeńis tuǵyrynda turyp erin jybyrlatqany ánurandy aıtqany emes, alatyn aqshasyn sanap turǵan amalyndaı áser beretini bar. Nege deseńiz, búgingi sportta patrıotızmniń aıasy tarylyp, puldyq, ıaǵnı aqshaǵa tabynǵan psıhologııa atqa mingen zaman týdy.
* * *
Taıaýda respýblıkalyq BAQ-tarda Atyraý oblystyq ákimdiginiń sportshylardy yntalandyrý tólemderi týraly jobany maquldaǵan otyrysy ótkeni jaıynda aqparat tarady. Budan bylaı halyqaralyq jáne respýblıkalyq chempıonattarda júlde alǵan jergilikti sportshylar aı saıyn yntalandyrý tólemaqysyn alyp otyratyn kórinedi. Mysaly, eger de Atyraýdan Olımpıada chempıony shyǵa qalsa, ol jergilikti bıýdjetten aı saıyn 700 myń teńge kóleminde tólemaqy alyp turady eken. Al Qazaqstan chempıonatyn jeńip alǵan sportshyǵa 200 myń teńge aı saıyn tólenip turady.
Keńes zamanynda mundaı aqsha sportshylardyń túsine de kirgen joq. Biraq memleket meni mańdaıymnan sıpamady dep ókpelegen olar bolmady. Dodaǵa túskende aldymen namysty, eldiń abyroıyn birinshi orynǵa qoıǵany ras. Muny biz aǵa býyn ókilderiniń aıtqanynan jaqsy bilemiz. Qazirgi sportshylarda bul jaǵy kemshin dep kesip aıtýǵa bolmas. Egemen elimiz úshin qoń etin kesip berýge daıar órenderimiz, qudaıǵa shúkir, barshylyq. Biraq qý aqsha báribir de adam balasynyń sanasyna óziniń áserin tıgizbeı qoımaıdy. Keshegi jalańaıaq bozbala bir kúnniń ishinde baı balaǵa aınalyp shyǵa kelgende, eń aldymen oǵan sana berse eken dep tileısiń. Áıtpese, jeńil aqshanyń býy talaıdy teris jolǵa túsirgen. Aldaǵy ýaqytta da onyń alǵadaı jastyń talaıyn ázázildiń qylkópirinen ótkizeri aıdan anyq. Al bul synaqtyń janynda sporttaǵy synaǵyńyz tezek terip ketedi.
Álbette, materıaldyq turǵyda yntalandyrýdyń sportshy úshin ómirlik mańyzy zor. Pende bolǵan soń kimniń baqýatty ómir súrgisi kelmeıdi deısiz. Degenmen, úlken aqsha júrgen jerde talas-tartystyń da qosa erip júretini zańdylyq. Qurama komanda sapynda júrip, mol aqshanyń dámin tatyp qalǵan keıbir sportshylardyń ózimen deńgeıles nemese ózinen áldeqaıda áldileý básekelesin shyn saıysta jeńbese de, basqa bir amalyn taýyp súrindirgisi kelip turatyn sum áreketine qarap qarnyń ashady. Bul– árıne sporttyq qaǵıdattarǵa qaıshy, sportshylar arasyndaǵy adal básekelestiktiń tamyryna balta shabatyn qubylys.
* * *
Kúni keshe Germanııada ótken álem chempıonatynda Kýba boksshylary bes birdeı altyn medaldi jeńip aldy. Al endi osy «Bostandyq aralynyń» búgingi jaǵdaıyn úlde men búldege oranǵan dep aıta almaımyz. Embargo shómishten qysqan eldiń ekonomıkalyq múmkindigi shekteýli. Soǵan qaramastan Kýba memleketi áýesqoı bokstyń aýzynan aq maı aǵyzyp, jaǵdaıyn túgel jasap qoıǵan dep te aıta almaısyz. Sonda bul el boksynyń álemdik arenada kóshbasshy bolyp otyrýynyń syry nede?
Mine, osy suraqty biz 2009 jyly Qaraǵandyda ótken Ǵalym Jarylǵapovty eske túsirýge arnalǵan týrnırge arnaıy kelgen Kýbanyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, professor Alsıdes Sagaro myrzaǵa qoıǵanymyz bar-tyn. Áıgili bapker sonda óz elindegi jaǵdaıdy jasyrmaı aıtqan edi. «Boks, – degen edi ol, – kýbalyq árbir bozbala úshin eń aldymen kúnkóris kózi». Iаǵnı, kedeıliktiń qamytynan qutylǵyń kelse, óz taǵdyryńa judyryqpen jol ash degen sóz bul. Bir salmaqtyń ózinde básekeniń joǵarylyǵy sonsha, birinshi nómirli boksshy súrinip ketse ústinen taptap ótýge daıyn turǵandardyń kezegi uzyn-sonar deıdi áıgili bapker... Sondaıda mynadaı oı keledi: aldyndaǵy taýdaı maqsatqa jetý úshin adam balasy áıteýir birdeńeden tarshylyq kórýi kerek pe? Toq mysyqtyń tyshqan aýlamaıtyny sııaqty, qanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq sportshynyń bári birdeı jattyǵý zalynda, jarys jolynda janyn qınaı bermeıdi-aý.
Taıaýda Reseıdiń áıgili sport kommentatory, kásipqoı bokstyń bilgiri Vladımır Gendlın «Áýesqoı boksta aldyna jan salmaıtyn Kýbanyń kásipqoı boksqa kelgende nege ataǵy shyqpaıdy?» – degen suraqqa bylaısha jaýap bergeni bar. «Kýbada kásipqoı bokspen aınalysý úshin elden qashyp ketý kerek, – dep edi ol. – Al nartáýekelge baryp, Amerıka asqan áýesqoı boksshylary kóp uzamaı bosańsyp ketedi. О́ıtkeni olar jaıly ómirdiń qushaǵyna kúmp bergennen keıin keshegi kúnin tez umytady...».
Qudaıǵa shúkir, bizdiń eldegi jaǵdaı múldem ózgeshe. Álemde sportyna aıamaı aqsha quıyp, sportshylaryn alaqanǵa aıalaı salyp otyrǵan úsh memleket bar deıtin bolsaq, sonyń biri Qazaqstan deýge ábden bolady. Atletterimizdiń alańsyz jattyǵýyna jasalǵan jaǵdaıdy aıtpaǵannyń ózinde, olaryńyz aı saıyn alatyn, qarapaıym eńbek adamynyń túsine kirmeıtin qomaqty jalaqymen qamtamasyz etilgen. Munyń bári árıne, durys. Álemdik sport qaýymdastyǵy aldynda zor abyroı-bedelge ıe eldiń ıgi isi. Degenmen, sporttaǵy asqaraly murattar aqshamen ǵana ólshenbese eken deısiń. Qý dúnıeden basqa da qundylyqtardyń barlyǵy sportshylarymyzdyń boıyna bala kezinen sińdirilse dep tileısiń...
* * *
Áli este. 2009 jyly dzıýdoshy Maksım Rakov Qaraǵandyǵa álem chempıony bolyp oralǵanda jergilikti mesenat Talǵat Ahanov sportshyǵa jol talǵamaıtyn qymbat kólik mingizdi. Osy sharaǵa arnalǵan saltanatty jıynǵa qatysqan burynǵy boksshy, Álem kýbogynyń ıegeri Arkadıı Topaevtyń kúrsingeni bar edi. «Kezinde biz halyqaralyq jarystardan jeńispen oralǵanda qolymyzǵa bir japyraq qaǵaz ustatyp, arqadan qaǵatyn. Soǵan máz bolýshy edik...», – degen bir túrli muńaıyp.
Qazir bizdiń elde Olımpıadanyń altyn júldesin jeńip alǵan sportshyǵa memleket tarapynan 250 myń AQSh dollary kóleminde syıaqy beriledi. Kúmis medal ıegeri 150 myń dollar alsa, al qola júlde alǵanǵa 75 myń dollar tólenedi. Basqa memleketterdegi dál osyndaı maqsattaǵy tólemaqy mólsherimen salystyrǵanda bul az aqsha emes. Iаǵnı Qazaqstan halyqaralyq arenada kók baıraǵymyzdyń jelbireýine, ánuranymyzdyń shyrqalýyna tikeleı sebepshi bolyp, elimizdi tanytyp júrgen saıypqyran sportshylarymyzdan aıanyp otyrǵan joq.
Biraq keı jaǵdaılarda sportshylarymyzdyń eldiń abyroıy men namysynan góri qaltasynyń qamyn kóbirek oılaıtyny qabyrǵaǵa shanshýdaı qadalady. Buǵan byltyr Reseıde óner kórsetetin bir top jerlesimizdiń Qazaqstannyń hokkeı quramasy sapynda oınaýdan bas tartqanyn mysal retinde keltirsek te jetkilikti. Sebebi belgili, olardyń júreginde otanym degende otqa túsemin degen sezimge oryn joq. Olar úshin odan góri klýbta júrip, kúrep aqsha tapqany áldeqaıda olja emes pe?!
Bıyl biz Olımpıadanyń bes birdeı altyn medalinen aıryldyq. Bul bizdiń sporttaǵy aýzy irińdegen jaranyń biri bolyp tur. Kóbine aınalyp ótemiz, jaýyrdy jaba toqımyz. Al shyndyǵyna kelsek, dopıng degen dertke qarsy kúreste ustaǵan jerimizden synýymyz kerek edi ǵoı. Sondaǵy aıtaıyn degenimiz, álgi altyn júldeler úshin tólengen esil aqsha, páterler men temir tulparlar kózden bul-bul ushty-aý. Eldiń aldyna shyǵyp, eń bolmasa keshirim suraǵan bireýi bolmady. Eger elim degen er bolsa, ar sotynyń aldynda túbi bir aqtalar edi-aý...
Qazaqtyń epostyq jyrynda «Aqsha bir jaýǵan qar eken, Ǵariptiń kóńili tar eken» degen joldar bar. Sporttaǵy pendeniń kóńili tarylyp, puldyq psıhologııaǵa birjolata moıynsunsa, memleket abyroıynyń aıaqasty bolýy op-ońaı eken-aý...
Jaldamaly sportshy elimizdiń jaqsy atyn shyǵaryp jatsa, onyń jambasqa basqanyna kóz suǵyn qadaǵannan aýlaqpyz, árıne. Biraq mundaı daqpyrttyń dáýreni kelte, túbi baıansyz. Odan da, ózińnen shyqqan órenniń qorasy malǵa tolsa eken dep tileısiń. Tentegin túzep alasyń, qyl aıaǵy tıyn-tebeni qyr asyp ketpeı, ózimizdiń salyqqa túsedi emes pe?!
Ras, patrıot ta adam balasy. Onyń da nanǵa sary maı jaǵyp jegisi keledi. Biraq másele ol nan jeý úshin sportta júr me, álde sportta júrý úshin nan jeı me? Mine, gáp osynda!
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
