30 Qańtar, 2010

JAŃA ONJYLDYQ – JAŃA EKONOMIKALYQ О́RLEÝ – QAZAQSTANNYŃ JAŃA MÚMKINDIKTERI

2170 ret
kórsetildi
29 mın
oqý úshin
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń  Qazaqstan halqyna Joldaýy El tarıhynyń HHI ǵasyrdaǵy asa bir kúrdeli kezeńi aıaqtalyp keledi. Dúnıe júziniń ekonomıkasyn turalatqan ja­han­dyq daǵdarys daýyly áli basyla qoıǵan joq. Alaıda ol óziniń alǵashqy alapat qýatynan aıyryldy. Biz tastúıin daıyn bolǵandyqtan, onyń saldary bizdiń elimiz úshin sonshalyqty aýyrǵa soqqan joq. Daǵdarysqa deıingi kezeńde biz Qytaı, Úndistan jáne ózge de ekonomıkasy qa­rysh­tap alǵa basqan memleketter qata­ryn­­da damýdyń joǵary deńgeıine kóteril­dik. О́ıtkeni biz oǵan qalaı qol jet­kizýge bolatynyn bildik. Bárin durys josparlap, saýatty iske asyrǵandyqtan, bizdiń damýymyz sátti boldy. Biz jasampazdyqqa jumyla kiris­ken­dikten, damýdyń dańǵyl jolyna tústik. Tolaǵaı tabystarymen dúnıe júzin moıyndatqan Qazaqstannyń áleýeti artyp, ekonomıkasy serpindi bola tústi. Damýymyzdyń mańyzdy alǵyshartyna aınalǵan qazaqstandyq birliktiń ónegeli úlgisi ǵalamshardaǵy memleket basshylary men konfessııa jetekshilerinen laıyqty baǵasyn aldy. Osylaısha Qazaqstan qýatty da ta­bysty memleketke aınalyp, óziniń bas­ta­malary arqyly joǵary halyqaralyq bedelge ıe boldy. Jasampazdyq qýatymen dúnıe júzinde dańqy artqan Qazaqstan álemdi óz jetistikterimen tań qaldyrdy. Sondyqtan Qazaqstanǵa Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etý mártebeli mıssııasy senip tapsyryldy. Biz jańa onjyldyǵymyzdy álemdik deńgeıdegi osyndaı abyroıly tarıhı oqıǵamen bastadyq. Men bizdiń aldaǵy barsha jetistik­teri­miz osyndaı jarqyn bolady dep senemin. Meniń basty maqsatym – elimizdiń aldaǵy onjyldyqtaǵy ekonomıkalyq ór­leýin qamtamasyz etip, jańa múmkin­dik­ter­ge jol ashý. Búgingi Joldaýym osyǵan arnalǵan. “Qazaqstan-2030” Strategııa­syn oryndaı otyryp, biz alǵashqy on­jyldyqqa baǵdarlama jasap, ony tá­mam­dadyq. Endigi maqsat – osy Strategııa­nyń kelesi onjyldyǵyna qaraı qadam jasaý. 1. 2010 Strategııalyq josparyn iske asyrý – el damýynyń asa mańyzdy shebi 1997 jyly “Qazaqstan-2030” Stra­te­gııa­syn qabyldap, biz eldiń uzaq merzimdi kún tártibin, basty maqsattar men basymdyqtaryn qalyptastyrdyq, keıin olar 2010 jylǵa deıingi Stra­tegııalyq josparda qısyndy túrde da­mytyldy. Sóıtip biz qalaı josparlasaq, solaı ómir súrdik jáne mynadaı nátıjelerge qol jetkizdik. 2000 jylmen salystyrǵanda 2008 jyly-aq, josparlanǵanynan eki jyl buryn, biz respýblıka IJО́-siniń kólemin eki eseledik jáne memlekettiń áleýmettik mindettemelerin tıimdi oryndadyq. Ortasha aılyq jalaqy 5 esege, al zeınetaqynyń ortasha mólsheri 3 esege ósti. О́mir súrýdiń eń tómengi deńgeıinen az tabysy bar halyqtyń úlesi 4 esege (50%-dan 12%-ǵa deıin) azaıdy. Halyq densaýlyǵynyń negizgi kór­set­kish­teri jaqsardy. Kútiletin ómir uzaqtyǵy 65-ten 68 jasqa deıin ulǵaıdy. Ana ólimi eki esege azaıdy, bala týý bir jarym esege ósti. On jylda 652 mektep jáne 463 den­saý­lyq saqtaý nysany salyndy. Búginde bizde álemdik deńgeıdegi me­dı­sınalyq ortalyqtar – Ana men balanyń ulttyq ortalyǵy jáne Neırohırýrgııa ınstıtýty bar. Bıylǵy jyly Kardıohırýrgııa or­ta­lyǵyn iske qosamyz. Barlyq oblystarda qazaqstandyqtarǵa medısınalyq qyzmet kórsetý jaqsarýda. Osynyń arqasynda biz óz azamattary­myzdyń myńdaǵan ómirin saqtap qalamyz! Bizdiń jetistikterimizdi moıyndaı oty­­ryp, BUU óziniń 2009 jylǵy Baıan­damasynda Qazaqstandy adam áleýetiniń joǵary deńgeıi bar elder sanatyna qosty. Bul – bizdiń ósken ál-aýqatymyzdyń daý­syz dáleli! On jylda 350 myń otbasy – bul shamamen 1,2 mıllıon adam turǵyn úı­ge ıe boldy. 32 myń shaqyrym joldar sa­lyndy jáne jóndeldi, bul Qazaqstannyń barlyq joldarynyń úshten biri. 2030 jylǵa deıingi Qazaqstannyń Damý strategııasynyń qarpi men rýhyn negizge ala otyryp, biz HHI ǵasyrdyń alǵashqy on jyldyǵyna belgilengen barlyq mindetterdi sheshtik. 2. Daǵdarys kezeńi – durys sheshimder qabyldaý ýaqyty Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵda­ry­sy ekonomıkanyń ósý qarqynyna yq­pal etti, biraq bizdiń damýymyzdy toq­tat­qan joq. Jınaqtalǵan ekonomıkalyq áleýet sońǵy úsh jyldyń asa qıyn daǵ­da­rystyq shaıqasynda bizge turlaý­lylyq­ty qamtamasyz etti. Biz elimizdiń qarjy júıesin qorǵap, júıe quraýshy bankterdi saqtap qaldyq. Biz shaǵyn jáne orta bıznesti qıynshylyqta qaldyrmadyq. Ulttyq jáne transulttyq kompanııa­lardyń memlekettik satyp alýlaryndaǵy “qazaqstandyq úlestiń” bolmaǵan ósimine qol jetkizdik. Agroónerkásiptik keshenge buryn-sońdy bolmaǵan kómek kórsettik. Memleket úlestik qurylysty aıaqtaý jó­nindegi barlyq shyǵyndardy óz moı­nyna aldy. “Jol kartasy-2009” baǵdarlamasyn tabysty iske asyrýdyń arqasynda el óńirlerinde TKSh-ny rekonstrýksııalaý jóninde 862 joba iske asyrylyp, 737 shaqyrym elektr jelisi, 1029 shaqyrym sýmen jabdyqtaý jelileri, 284 shaqyrym jylý trassasy, avtojoldar, júzdegen mektepter men aýrýhanalar, mádenıet pen sport nysandary jóndeldi. Ár aýylǵa deıin jetken mundaı asa ma­ńyzdy jumysty biz tuńǵysh ret júr­giz­dik. Halyq bizge rıza – biz jaqsy jumys atqardyq. Barlyǵy da meniń baqylaýymmen, jedel, jarııa atqaryldy. Biz resessııaǵa jol bermedik, óıtkeni, ne isteý kerektigin bildik jáne muny jedel istedik. Uly Nerý bir kezderi bylaı degen eken: “Tabys kim batyl qımyldasa, so­nyń úlesine jıi túsedi”. Al biz batyl qımyldadyq. 2009 jyly ekonomıkanyń artýy 1,1%-dy, ónerkásipte 1,7%-dy qurady. Biz oń ósý qarqyny bar elderdiń “serippeli tobyna” jattyq. Ulttyq qordyń jalpy halyqaralyq rezervteri men aktıvteri búginniń ózinde 50 mıllıard dollardan asyp túsip, sońǵy on jylda 25 eseden astamǵa ósti. О́tken jyly biz Qor qarjysynyń bir bó­ligin jumsadyq, al búginde Qordyń kó­lemi ótken jyldyń jeltoqsanyndaǵydan kóp ekenin atap ótý mańyzdy. Qordyń arqasynda biz daǵdarysqa qar­sy sharalardy júrgizip qana qoıǵan joq­pyz, sonymen birge memleketke, bizge qıyn bolǵan kezde, satýǵa májbúr bolǵan ma­ńyz­dy aktıvterdi qaıtardyq. Bul – Ekibastuz 1-shi GRES-i, “Bogatyr” razrezi, Qa­sha­ǵandaǵy bizdiń úlesimiz, Mańǵystaý­mu­naıgaz jáne barlyq úsh munaı óńdeý zaýyty. Jumyssyzdyq deńgeıi 6,3%-dy qu­ra­dy, al bul daǵdarysqa deıingi ýaqyt­ta­ǵy­dan tómen. Tıimdi iske asyrylǵan Jumyspen qamtý strategııasynyń arqasynda elde 400 myńnan astam jumys oryndary ashyldy. Biz tótep berdik. Endi biz 2020 jylǵa deıin­gi Damý strategııasyn oryndaýǵa kirisemiz. 3. 2020 Strategııalyq jospary –kóshbasshylyqqa qazaqstandyq jol Bizge mynalardy atqarý kerek: 1. Ekonomıkany daǵdarystan keıingi damýǵa ázirleý; 2. Jedel ındýstrııalandyrý jáne ın­fra­qurylymdy damytý esebinen ekono­mıkanyń turaqty ósýine qol jetkizý; 3. Adam kapıtalynyń básekege qabi­lettiligin arttyrý úshin bolashaqqa bel­sendi ınvestısııalaý; 4. Qazaqstandyqtardy sapaly áleý­mettik jáne turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmettermen qamtamasyz etý; 5. Ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý, ulttyq qaýipsizdikti arttyrý, halyqaralyq qarym-qatynasty odan ári damytý. 3.1 Ekonomıkany ártaraptandyrý – tabys kilti Taıaýdaǵy onjyldyqta turlaýly da teńdestirilgen damý jedel ártaraptandyrý jáne ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrý esebinen qamta­masyz etiletin bolady. Eńbek ónimdiliginiń keshendi artýy asa mańyzdy mindet bolyp tabylady. Qazaqstanda, eger tutastaı ekonomıka boıynsha qaraıtyn bolsaq, bir qyzmet­ker jylyna 17 myń dollardyń ónimin óndiredi eken. Damyǵan elderde bul kórsetkish 90 myń dollardan asyp túsedi. Qorytyndy óte túsinikti – bizge jaǵdaıdy túzetý – ónimdilikti arttyryp, ınnovasııalardy endirý kerek. Basqarýdyń barlyq deńgeıiniń ju­mysyna baǵa berý men jańaǵy ólshemder boıynsha qarjylaı qoldaý kórsetý jáne baqylaý Úkimettiń basty mindeti bolady. Innovasııalar ǵana eńbek ónimdiliginiń shuǵyl artýyna jetkizedi. Meniń tapsyrmam boıynsha Úkimet Jedel ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn jáne Eldi ındýstrııalandyrýdyń egjeı-tegjeıli kartasyn ázirledi. Bul qujat – taıaýdaǵy bes jylda biz neni, qaıda jáne qashan salatynymyzdyń tolyq is-qımyl jospary. Búginde áńgime ınvestısııalarynyń jalpy kólemi 6,5 trıllıon teńgelik 162 jobany iske asyrý týraly bolyp otyr, al bul el IJО́-siniń 40%-dan astamy, olar bizge taıaýdaǵy úsh jylda ǵana 200 myńnan astam jańa jumys oryndaryn tikeleı ashýǵa múmkindik beredi. Aldaǵy bes jylda qýatty gaz-hımııasy keshenin, mıneraldyq tyńaıtqyshtar óndirý jónindegi zaýyttardy, birqatar iri elektr-energetıkalyq stansalardy – Balqash JES-in, Moınaq GES-in, Ekibastuz 2-shi GRES-iniń jańa blogyn jáne basqa kóptegen kásiporyndar paıdalanýǵa beriletin bolady. 2014 jylǵa qaraı biz barlyq 3 munaı óńdeý zaýytyn rekonstrýksııalaımyz jáne búkil munaı ónimderiniń túr-túri boıynsha ishki qajettiligimizdi tolyq qamtamasyz ete alamyz. Ár óńirdegi árbir ındýstrııalyq joba jergilikti bıliktiń ǵana emes, sonymen birge jurtshylyqtyń da aıryqsha baqy­laýyna alynýy kerek. Bul jumys taıaý­da­ǵy onjyldyqta búkil elimizdiń jal­py­ulttyq mindetine aınalýy tıis. Tek osylaı ǵana biz álemniń básekege qabiletti 50 eliniń qataryna ene alamyz. “Nur Otan” HDP úshin 2020-Baǵ­dar­lamasyn oryndaý jumystyń basty óze­gi­ne aınalýy tıis. Eshkim syrtta turmaýy kerek, óıtkeni, tek osylaı ǵana biz Qa­zaq­stannyń jańa ekonomıkalyq órleýin qamtamasyz etemiz. Baǵdarlamany júzege asyrý jóninde Premer-Mınıstr bastaǵan biryńǵaı bas­qarý ortalyǵy (shtaby) jáne oblys­tarda ákimder basqaratyn ortalyqtar qurylady. Biz 2009 jyly “Jol kartasy” baǵdarlamasy boıynsha qalaı jumys istesek, solaı jumys isteýge tıispiz. Mınıstrler, ákimder barlyq aǵym­daǵy máselelerdiń sheshilýi úshin jaýapty bolady. Olar barlyq resýrstardy jumyldyrady da. Indýstrııalyq damý – bul bizdiń jańa onjyldyqtaǵy múmkinshiligimiz, el damýy úshin jańa múmkindikter. Qazaqstan tabysty ındýstrııalyq der­java bolady – men buǵan ábden senimdimin. Ártaraptandyrýdyń basqa bir mańyz­dy segmenti agroónerkásiptik keshendi damytý bolyp tabylady. Onyń damýy negizgi úsh baǵyt boıynsha júrýi kerek. Birinshiden, negizgi salmaq eńbek ónimdiliginiń artýyna túsirilýi tıis. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi eń tómeni jáne jylyna bir jumys isteýshige 3 myń dollar shamasynda keledi. Al damyǵan elderde bul kórsetkish 50-70 myń dollardy quraıdy eken. Aýyl úshin ósý perspektıvasy mine osynda. Sondyqtan bizdiń mindetimiz – 2014 jylǵa qaraı agroónerkásiptik keshende ónimdilikti kem degende eki ese arttyrý. Bul kúrdeli mindetti agrarlyq-ındýs­trııalyq ártaraptandyrý ǵana, ıaǵnı aýyl­sharýashylyq shıkizatyn qaıta óńdeýdi shu­ǵyl arttyrý, jańa qural-jabdyqtar, jańa tehnologııalar men aýyl sharýashy­ly­ǵyndaǵy jańa kózqaras sheshe alatyn jaǵdaıda. Álemdik tájirıbeni paıdalaný, ony bizdiń aýyl sharýashylyǵymyzǵa jedel endirý kerek. Ekinshiden, eldiń azyq-túlik qaýipsiz­di­gin qamtamasyz etý. 2014 jylǵa qaraı azyq-túlik taýarlary ishki rynogynyń 80%-dan astamyn otandyq taǵam ónimderi quraýy tıis. Bizde bul úshin múmkindikter bar. Úshinshiden, eksporttyq áleýetti iske asyrý, birinshi kezekte bul Keden odaǵy, Ortalyq Azııa, Kavkaz ben Taıaý Shyǵys elderiniń rynoktary. Biz qazirdiń ózinde “Jetigen-Qor­ǵas”jáne “О́zen-Túrkimenstanmen mem­le­ket­tik shekara” temir jol jelilerin sa­lyp jatyrmyz, olar is júzinde bizdiń ónim­derge Qytaı men Parsy shyǵanaǵy elde­riniń rynoktaryna jol ashady. Biz salýǵa kirisetin “Batys Qytaı-Batys Eýropa” avtojoly ­– taýarlar úshin mańyzdy magıstral. “Bolashaqtyń ekonomıkasy” sektor­laryna jeke toqtalǵym keledi. Nátıjeli de tıimdi qyzmet etetin ulttyq ınnova­sııalyq júıe onyń negizi bolýy tıis. Bizde qazirdiń ózinde bul baǵyttaǵy ázirlikter bar. Biz odan ári ilgeri ketemiz. Jańa Ýnıversıtettiń aıasynda Astanada úsh jańa ǵylymı ortalyq qurylatyn bolady. О́mir týraly ǵylymdar ortalyǵy organdardy kóshirý, jasandy júrek jáne ókpe, baǵanaly jasýsha jáne uzaq jasaý medısınasy salasynda álemdik jetekshi ǵylymı ortalyqtarmen birlesken ázirlikter júrgizedi. Energetıkalyq zertteýler ortalyǵy qaıtalanba energetıka, joǵary energııa­lar fızıkasy men tehnıkasy  másele­leri­men aınalysatyn bolady. Taqyryparalyq aspaptyq ortalyq ınjınırıng ortalyǵy, zerthanalyq baza jáne konstrýktorlyq bıýro bolyp ta­bylady. Barlyq úsh ortalyq bıylǵy jyly qurylatyn bolady. Úkimetke bizdiń ındýstrııanyń 2010 jylǵy basymdyqtaryn eskere otyryp, eldiń ǵylymı tehnologııalyq damýynyń 2020 jylǵa deıingi salaaralyq josparyn ázirleýdi tapsyramyn. Sondaı-aq, “Ǵylym týraly” jańa zańnyń ázirlenýin jedeldetý qajet. Bul bizdiń bolashaq damýymyz úshin mańyzdy. 3.2 Saýatty saýda saıasaty – ­ekonomıkanyń básekege qabilettiligine qoldaý Qazaqstan TMD-daǵy ıntegrasııalyq úderisterdiń belsendi qatysýshysy bolyp tabylady. 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine engen Reseımen jáne Belarýspen Keden odaǵynyń qurylýy – bul qazaq­standyq barlyq ıntegrasııalyq basta­malardyń serippeliligi. Úsh el ıntegrasııasynyń kelesi kezeńi 2012 jylǵy 1 qańtardan bastap Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń qalyptasty­rylýy bolady. Bul kapıtal men jumys kúshiniń erkin qozǵalysy qamtamasyz eti­letin ıntegrasııanyń áldeqaıda joǵary deńgeıi. TMD-daǵy óńirlik ekonomı­ka­lyq birlestikterge qoldaý bildire otyryp, Úkimet Qazaqstannyń ekonomıkalyq damý basymdyqtaryna saı keletin jaǵdaılarda Búkilálemdik saýda uıymyna kirý úderisin jandandyrýy tıis. Qazirdiń ózinde bizdiń kásipkerlerge jańa múmkindikterdiń paıda bolýyn du­rys baǵalaý, jańa rynoktarǵa shyǵý jó­nindegi tıimdi strategııalardy ázirleýmen baıypty aınalysý, básekelestik ar­tyqshylyqtardy ósire túsý mańyzdy. Árıne, aıtylyp júrgenindeı, “báseke joq jerde uıqyń jaqsy, biraq ta ómiriń nashar”. Al qazaqstandyqtar jaqsyraq ómir súrmek jáne óz josparlaryn júzege asyrýǵa kedergi keltiretinderge jol bermeý nıetinde. 3.3 Investısııalar tartý Ártaraptandyrý jónindegi bizdiń josparlarymyzdy iske asyrý úshin bir ǵana memlekettik resýrstar jetkiliksiz bolatyny anyq. Onyń negizgi kózi tikeleı sheteldik ınvestısııalar bolýy tıis. Meniń halyqaralyq saparlarym bary­syndaǵy negizgi máselelerdiń biri Qazaqstanǵa ınvestısııalaý máselesi boldy. Kóptegen memleketter bizdiń ekonomıkaǵa resýrstar salýdyń máni bar dep biledi. Búginde Qytaıdan, Ońtústik Koreıa­dan, Bi­rikken Arab Ámirlikterinen, son­daı-aq fransýz, ıtalıan, reseılik kompa­nııa­lar­dan 20 mıllıard dollar kóleminde ınvestı­sııalar tartý týraly máseleler sheshildi. Bul qarajat shıkizattyq emes sektor­ǵa jumsalyp, ındýstrııalyq baǵdarlama­nyń, ınfraqurylym men birlesken kásiporyndardyń ondaǵan nysandaryn iske qosýdy qamtamasyz etedi. “Batys Qytaı-Batys Eýropa” avtoma­gıstraline 3 mıllıard dollarǵa jýyq kóleminde jáne eldiń batysynan ońtús­tigine qaraı tartylatyn gaz qubyryna 2 mıllıard dollar ınvestısııalar tartý máseleleri sheshildi. Munyń bári – shıkizattyq sektordyń ınvestısııalarynan basqasy, al ol 10 mıl­lıard dollardan astamdy quraıdy. Kórip otyrsyzdar, bul Baǵdarlamany qar­jylaı jáne materıaldyq resýrstar­men qamtamasyz etý jóninde orasan zor jumys júrgizildi. Biz Qazaqstanda óńirimizde jumys isteýge daıyn ınvestorlar úshin barynsha tartymdy jaǵdaı jasaýǵa tıispiz. Indýstrııalyq damý basymdyqtaryn es­kergende arnaýly ekonomıkalyq aımaq­tar men ındýstrııalyq parkterdiń qyzmet etýine jańa kózqaras qajet. Úkimetke arnaýly ekonomıkalyq aımaqtar týraly jańa zań jobasyn ázirleýdi tapsyramyn. Jeke menshik ınvestısııalardy tartý jóninen memlekettik-jekemenshik áriptes­tik tetigi orasan zor áleýetke ıe bolyp otyr. Biz Qazaqstanda bul tetikti iske qos­tyq, biraq ta ol ozyq álemdik  praktıkaǵa sáıkes jetildirýdi talap etedi. Úkimetke birinshi jartyjyldyqta konsessııalar týraly zańnamaǵa tıisti ózgerister engizýdi tapsyramyn. Jobalyq qarjylandyrý qaǵıdatyn endirý maqsa­tynda bizdiń zańnamada erekshe quqyqtyq mártebesi bar arnaýly jobalyq uıymdar qurý múmkindigin kózdeý kerek. 3.4 Kásipkerlik – jańa ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi Ártaraptandyrýdyń ózegi kásipkerlik bolady. Biz táýekelderdi óz moınyna alýǵa, jańa rynoktardy ıgerýge, ınnovasııalar endirýge daıyn qýatty kásipkerler tabyn kórgimiz keledi. Naq osy kásipkerler ekonomıkany jań­ǵyrtýdyń qozǵaýshy kúshi bolyp taby­lady. Osyǵan baılanysty Úkimetke 2010 jyldan bastap óńirlerde kásipkerlikti damytý jóninde biryńǵaı bıýdjettik baǵdarlama engizilýin qamtamasyz etýdi tapsyramyn. Ony “Bıznestiń jol kartasy-2020” dep ataýdy usynamyn. Bul baǵdarlamanyń maqsaty óńirlerde kásipkerliktiń, bárinen buryn shaǵyn jáne orta bıznestiń jańa tobyn damytý esebinen turaqty jumys oryndaryn ashý bolady. Bul baǵdarlama qarajatyn paıdalaný my­nadaı baǵyttar boıynsha júzege asy­rylýy tıis: – nesıeler boıynsha paıyzdyq stavkalardy sýbsıdııalaý; – shaǵyn jáne orta bızneske nesıe­lerdi ishinara kepildendirý; – bıznes júrgizýge servıstik qoldaý bildirý; – kadrlardy qaıta daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý, jastar praktıkasy jáne áleýmettik jumys oryndary. “Bıznestiń jol kartasy-2020” kásipkerler úshin de, sol sekildi bankter men ınvestorlar úshin de shıkizattyq emes jobalardy qarjylandyrý jóninen jańa múmkindikter ashady. Úkimet ákimdermen birlesip úshjyl­dyq bıýdjet aıasynda ár óńirdiń ekono­mı­kalyq áleýetin esepteýlerge negizdel­gen jyldar boıynsha bólshektelgen qarjylandyrýdyń jalpy lımıtin ázirleýi tıis. Bul qarajat óńirlerge beriledi. Ákimder baǵdarlama boıynsha qarjy­landyrylatyn shaǵyn jáne orta bıznes jobalary úshin tolyq jaýapty bolady. Úkimetke ÁKK-ni jergilikti atqarýshy organdarǵa berýdi tapsyramyn, olar is júzinde bıznesti damytý jónindegi óńirlik korporasııalar bolady. 3.5  Otandyq taýarlar – 2020 Josparyn júzege asyrýdyń tabystylyq ındıkatory Bizdiń shıkizattyq emes eksporttaýshy­lardy qoldaý ındýstrııalandyrýdyń sheshýshi baǵyty bolýǵa tıis. Qazaqstan ónerkásibi eksporttyq rynoktarǵa otandyq brendterdiń keń aýqymdy tizbegimen usynylýy kerek. Sondyqtan Úkimettiń mindeti – eks­porttaýshylarǵa negizgi quraldardy satyp alýdy qarjylandyrýdy, eksportqa ser­vıstik qoldaý kórsetýdi, eksporttaý­shy­larǵa granttar men eksporttyq saýdalyq qarjylandyrýdy qarastyratyn birtutas qoldaý júıesin jasaý. 3.6 О́ńirlerdiń damýy – eldiń damýy О́ńirlik damý reformalarynsyz biz je­del ártaraptandyrýǵa qol jetkize al­maı­myz. Sondyqtan bizge ekonomıkalyq ósý ortalyqtaryn qalyptastyrýdy bastaý qa­jet. Qazaqstannyń batysynda munaı-gaz sektoryn, hımııa ónerkásibin, jabdyqtar ón­dirisi men kóliktik qýattardy damytý kerek. Ortalyqta, soltústikte, ońtústik pen shyǵysta – ken-metallýrgııa kesheni, atom, hımııa ónerkásibi jáne agrarlyq ındýstrııa damytylýy tıis. Ishki suranys bazasyndaǵy sektorlardy dástúrli ındýstrııalar janynan, sondaı-aq qýatty kadrlyq áleýeti bar Almaty men Astana qalalarynda damytý qajet. Joǵary eksporttyq áleýeti bar shıkizattyq emes sektor men AО́K-ni eldiń soltústik jáne ońtústik óńirlerinde damytý oryndy. Bolashaq  ekonomıkasynyń sektory Almaty men Astanada damýy tıis. Bizdiń elordamyz, ekonomıkasy bá­se­kege qabiletti, el azamattary men týrıster úshin tartymdy qala – Astanany odan ári da­mytýǵa aıryqsha mańyz beriletin bolady. Jańa óńirlik saıasat – 2020 Stra­te­gııalyq josparynyń asa mańyzdy bóligi. Úkimetke oblystardyń, Astana men Al­maty qalalarynyń ákimderimen bir­le­se otyryp, óńirlerdegi ınvestısııalyq saıasat máselelerin muqııat pysyqtaýdy tapsyramyn. 3.7 2020 Strategııalyq josparyn iske asyrýdyń bazalyq sharttary Ekonomıkany jahandyq qalpyna keltirýge daıyndaý jáne onyń syrtqy synaqtarǵa turaqtylyǵyn arttyrý úshin birtutas úsh mindetti sheshý qajet bolady: birinshiden, bıznes-ahýaldy eleýli jaqsartý; ekinshiden, qarjy júıesiniń turaqty jumys isteýin qamtamasyz etý; úshinshiden, senimdi quqyqtyq orta qalyptastyrýdy jalǵastyrý. Úkimetke 2011 jyly bıznesti tirkeý­ge jáne bıznesti júrgizýge baılanysty operasııalyq shyǵyndardy 30%-ǵa, al 2015 jyly taǵy da 30%-ǵa qysqartýdy tapsyramyn. Onjyldyqtyń sońynda shaǵyn jáne orta bıznestiń IJО́-degi úlesi 40%-ǵa deıin kóterilýi tıis. 2020 jyly Qazaqstan bıznes-ahýaly eń qolaıly degen 50 eldiń qataryna enýi kerek. Qarjy júıesiniń turaqtylyǵy men ornyqtylyǵyn qamtamasyz etýdiń mańyzy zor. Otandyq qor rynogyn jumys isteýge májbúrlep, ol 2020 jyly TMD men Or­ta­lyq Azııadaǵy ıslam bankınginiń óńirlik ortalyǵyna aınalýy jáne Azııadaǵy je­tek­shi qarjy ortalyqtarynyń ondyǵyna enýi tıis. Otandyq qarjy júıesindegi retteýler daǵdarystan keıingi álemniń synaqtary men qaterlerine sáıkesinshe saı bolýy kerek. Qarjylyq retteýshi bank sektorynyń syrtqy mindettemeleri úlesiniń onyń mindettemeleriniń jıyntyq kóleminde tómendeýin qamtamasyz etýi tıis. Bul rette syrtqy zaımdardyń basym bóligi tıimdi de básekege qabiletti óndirister qurýǵa baǵyttalýy kerek. Bankterdi ashyq nemese jasyryn affılırlengen qurylymdardan aýlaq ustaý qajet. Bankterdiń tek qana bank qyzmetimen aınalysýyn jáne olardyń qyzmetiniń barynsha móldir bolýyn qatań baqylaýǵa alý kerek. Biz bankterdiń daǵdarys kezinde aman qalýyna kómektestik, endi bankter ekonomıkaǵa onyń daǵdarystan keıingi qalpyna kelýi men damýyna jigerli túrde járdemdesýi tıis. Daǵdarys jaǵdaıynda Ulttyq qor biz úshin ózindik bir “qaýipsizdik kópshigine” aınaldy. Onyń endigi mindeti – turaqtylyq pen órkendeýdiń kepili bolý. Úkimet bıýdjettiń shıkizattyq emes kirister áleýetin ulǵaıtýmen  baıypty aınalysýy tıis. Osy onjyldyqtyń sońynda bıýd­jet­tiń munaılyq emes  tapshylyǵy IJО́-niń 3 paıyzynan aspaýy kerek.  Odan keıinde ony nólge deıin jetkizý qajet. Ústimizdegi jyldan bastap res­pýb­lıkalyq bıýdjetke kepildi transfert absolıýttik mólsherde – 8 mıllıard dollar kóleminde bekitiletin bolady. Bul transfert eń aldymen ındýstrııa­lan­dyrýdy júzege asyrý maqsattaryna baǵyttalýy tıis. Bıýdjetke Ulttyq qordan eshqandaı zaımdar, ózge de eshqandaı qosymsha transfertter bolmaıdy. Osy kózqarastardy eskere kelgende, Ult­tyq qordyń aktıvteri 2020 jylǵa qaraı  90 mıllıard dollarǵa deıin ósýi tıis, munyń ózi IJО́-niń 30%-dan kem emes mólsherin quraıdy. Úkimetke  ústimizdegi jyldyń birinshi toqsanynda Ulttyq qordy qalyptastyrý men paıdalanýdyń jańa tujyrymdamasyn maǵan bekitýge usynýdy tapsyramyn. Tutastaı alǵanda 2020 jylǵa qaraı biz ekonomıkany jedeldete ártaraptandyrý­dyń tómendegideı negizgi nátıjelerine qol jetkizýge tıispiz. IJО́-degi óńdeý ónerkásibiniń úlesi 13%-dan kem emes mólsherin quraýy tıis. Eksporttyń jalpy kóleminde shıki­zat­tyq emes eksporttyń úlesi 27-den 45%-ǵa deıin ulǵaıýy tıis. Eńbek ónimdiligi óń­deý ónerkásibinde 2 ese, aýyl sharýa­shy­lyǵynda kem degende 4 ese artýy kerek. IJО́-niń energııa syıymdylyǵy 25%-dan kem emes mólsherde tómendeýi tıis. Ká­siporyndardyń ınnovasııalyq aktıv­te­riniń úlesi 4-ten 20 %-ǵa deıin ósýi kerek. 2015 jyldyń ózinde-aq agrarlyq salanyń eksporttyq áleýeti 4-ten 8%-ǵa deıin ul­ǵaıyp, qurylystyń ishki qajettilik­teri­niń 80%-y qazaqstandyq qurylys mate­rıaldarymen qamtamasyz etilýi tıis. Úkimettiń, barlyq deńgeılerdegi ákim­derdiń aldynda turǵan naqty mindetter mine, osyndaı. Biz suraıtyndar da mine, osylar. Sondyqtan barlyq kompanııalar men kásiporyndar basshylarynyń jaýapkershilikterin arttyrý qajet. Bul jahandyq másele, memlekettilik máselesi, táýelsizdik máselesi. Bes jylda Úkimet metallýrgııa ónimderiniń óndirisi men eksportynyń eki eselenýin, hımııa ónimderi óndirisiniń úsh eselenýin qamtamasyz etýi kerek. 2015 jylǵa qaraı bıýdjet kiristeri, shıkizatqa táýeldilikti tómendete otyryp, jańa jobalar esebinen 300-400 mıllıard teńgege ósip shyǵýy tıis.