«Biz soǵysty kórgen joqpyz» (D.Isabekov). Áıtse de, soǵys týraly, tyl týraly jazylǵan týyndylar áli kúnge deıin kóńilimizdi tolqytyp, kózimizge jas úıiredi. Sebebi, ol – ómir. Keshegi shyndyq, búgingi tarıh.
Sol sekildi, soǵystan qashyp júrgen dezertırlerdi de kórgen joqpyz. Biraq, olardyń atynyń ózi jıirkenish týǵyzady. О́ıtkeni, eldi, jerdi qorǵaý – bárimizdiń perzenttik parymyz.
Degenmen pende bolǵan soń onyń da kim ekenin, keıingi ómiri qandaı bolǵanyn bilgińiz keledi. Bul da adam balasyna tán tabıǵı áýestik.
Mine, sondyqtan da, álem ádebıetiniń klassıgi Shyńǵys Aıtmatovtyń «Betpe-bet» povesindegi óz keıipkeri, dezertır Ysmaıyl týraly aıtqan áńgimesi qalyń oqyrmannyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵany ras.
Bul ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń adamzat júregine salǵan jarasyn Ýaqyttyń ózi emdep jazǵanynyń belgisi me, álde sol bir qandy qyrǵyndy óz kózimen kórmegen urpaqtyń keshirimi me, kim bilsin, áıteýir, Ysmaıylǵa ishteı janyńyz ashyǵandaı bolady.
«Qaıtken kúnde de, ol – haıýan emes, adamnyń balasy ǵoı!», degen oı keledi basyńyzǵa. Uly sýretker óziniń «Balalyq shaq» atty kitabynda Ysmaıyl týraly mynadaı bir qyzyqty áńgime shertedi:
«Erkindikti súıetin, júırik at dese janyn qııýǵa daıyn turatyn bir qyzyq jan edi. Iship-jep, yrlap-jyrlap, keń dúnıeni sharlap júrgendi jaqsy kóretin. Júreginiń túgi bar, hanǵa da, qaraǵa da bas ımeı, kez kelgen jerde aıtysyp-tartysyp, tipti judyryqtasa ketýden taıynbaıdy.
Sodan ba eken, bizdiń aıyldaǵy soǵystan qashqan alǵashqy dezertır sol boldy. Onyń nege búıtkenin anyq bilmeımin, biraq qasyndaǵy bir serigi ekeýi maıdanǵa barmaı, qashyp-pysqany shyndyq. Onyń taý-tasty panalap, jasyrynyp júrgeni týraly áńgimelerdi bala kúnimizde kóp estidik. El oǵan yza bop, erkek kindiktiniń bári soǵysqa ketkende, bul Ysmaıyl janyn saqtap qashyp júr dep renjip otyratyn.
Birneshe áńgimelerimnen keıingi alǵashqy povesim «Betpe-bet» boldy. Ony Máskeýdegi Maksım Gorkıı atyndaǵy ádebıet ınstıtýtynda oqyp júrgende jazdym. Jalpy, meniń shyǵarmashylyǵymdy keń dúnıege tanytqan «Jámıla» da sol bir stýdenttik shaqta qaǵazǵa túsken-di.
Qyrǵyz ádebıetshisi K.Asanalıevti men óte joǵary baǵalaımyn. «Kassandra tańbasy» atty keıingi jazylǵan shyǵarmam týraly ol kezinde táýir syn jazdy. Ekeýmiz jıi-jıi kezdesip, shyǵarmashylyq jaıynda keńinen áńgime-dúken quryp turatyn jaqyn dostarmyz. Keńesbekpen bolǵan osyndaı kezdesýler maǵan úlken shyǵarmashylyq qýat, nár berip, onyń jemisin de kórip jatamyn.
Jańaǵy «Betpe-bet» povesi jazylǵan kezde Keńesbek Asanalıev Máskeýde turatyn-dy. Áli sııasy keýip úlgermegen jańa shyǵarmamdy bireýge oqyp, pikirin bilgim kelgen. Biraq ol qyrǵyzsha jazylǵandyqtan, máskeýlikterge qalaı oqyp bermekpin?
Keńesbekke telefon shalyp, osy bir istiń jaıyn aıttym. «Máskeý» meımanhanasynyń aldynda jolyǵýǵa kelistik. Ekeýmiz aıtylǵan ýaqytta ushyrasyp, tynyshyraq jer izdep, ishke kirdik. Sóıtip, álgi meımanhanadan bir ońasha, ý-shýdan alystaý oryn taýyp alyp, birimiz oryndyqqa, al ekinshimiz dıvanǵa quıryq bastyq. Kóp sózge ýaqyt shyǵyndamaı-aq, men birden shyǵarmama kiristim.
Eki saǵattaı úzbeı oqydym. Keńesbek meni bir ret te toqtatpaı, ondaǵy oqıǵany kóz almaı baqylap otyrǵandaı uıyp tyńdady. Oqyp bitken kezimde birden povestiń jaqsy jazylǵanyn aıtyp, biraz maqtaý sózder jaýdyrdy. Sodan soń, kútpegen jerden:
– Sol Ysmaıyl áli bar ma? – dep suraǵany.
– Iá, ol áli tiri. Dezertır retinde ustalyp, qamaýda bolyp qaıtty. Túrmede on jyldaı jatty. Shamasy, qyryq tórtinshi, ne qyryq besinshi jyly kesildi ǵoı deımin, áıteýir, elýinshi jyldardyń ortasynda bosap keldi. Eń qyzyǵy, ol kisi sonysyna bir namystanyp, ıá bolmasa, qaıǵyryp kórmepti. Kerisinshe «Meniń janym aman qaldy. Ne deseńder, o deńder. Iá, maıdannan qashtym, on jyl túrmede jatyp shyqtym. Biraq saý-salamat, tiri júrmin. Basqalardaı keýdemdi oqqa tosqan joqpyn», deıdi eken.
«Betpe-betti» jazǵanda meniń ádebı tájirıbem áli az edi, sondyqtan da bolar, onyń ómirdegi Ysmaıyl degen shyn atyn sol qalpynda aldym. Men úshin ol kisi bir jandy, tiri beıne edi. Bálkim, sol úshin de esimin ózgertpeıin dep sheshken bolarmyn. Bul shyǵarma taýly aımaqta, ásirese Shekerde bir erekshe oqıǵa retinde qabyldandy. Ol kezde Ysmaıyl áli Sibirde qamaýda jatqan. Aıylda onyń balalary jáne aǵaıyn-týystary kóp edi. Olar qashqyn Ysmaıyldyń ústinen qozǵalǵan isten qorqyp, ár nárseden shoshyp, úreılenip júretin.
Iá, keıin Frýnzedegi (qazirgi Bishkek – red.) qyrǵyz drama teatry sol «Betpe-bettiń» bir bólimin sahnalady. Oıyn kórýge kelgen jurt buny erekshe qyzyǵýshylyqpen tamashalady. Sodan soń ony teatr ár tarapqa gastrolge alyp shyqty. Sóıtip, kúnderdiń bir kúninde Shekerge de jetedi. Aıyl turǵyndary «Betpe-bettiń» bolatynyn aldyn-ala bilip, kolhoz klýbyna túgel jınalǵan eken. Sonda Ysmaıyldyń rólin oınaǵan akter Arsen О́mirálıev keıin maǵan mynadaı bir qyzyq áńgime aıtyp berdi.
Oıyn bastalǵanda klýbtyń ishi lyq tolǵan. Sodan spektakl júrip jatqanda bireýler sahnadaǵy Ysmaıyldy taspen atqylap, álgi jerde otyrǵan týys-týǵandaryn keleke-mazaq etip: «Eı, myna Ysmaıyldaryńa qarańdar! Dezertır, qashqyn, elin satqan opasyz!» dep aıqaılaıdy. Sóıtip oıynnyń dál ortasyna jetkende qyp-qyzyl shataq bastalypty. Ysmaıyldyń rolin janyn sala oınaǵan Arsen О́mirálıev úshin bul bir óte qıyn syn saǵaty edi. Ol jańaǵy jerde asyp-sasyp, ne isterin bilmeı qalady da, bir kezde qatty baqyryp, sahnadan zalǵa sekirip túsedi. Sóıtedi de, qym-qýyt bop janjaldasyp jatqandardyń qaq ortasyna kirise ketedi. «Ol – menmin! – deıdi artıstik zor daýsymen aıqaıǵa basyp. – Ysmaıyl degen men bolamyn! Osy aıyldan shyqqanmyn! Toqtatyńdar janjaldy! Eshkimniń meni aıyptaýǵa da, aqtaýǵa qaqysy joq! Bárine soǵys kináli! Soǵys qana aıypty! Qazir men senderge ózim týraly bar shyndyqty aıtyp beremin!» Sóıtip, sahnaǵa qaıtadan atyp shyǵady.
О́kirip, baqyryp, óziniń Ysmaıyl ekenin, maıdannan qashýǵa ne sebep bolǵanyn elge túsindirip, aýzyn jappaı sóıleı beredi, sóıleı beredi. Aqyry kórermenderge óziniń endi ońalyp, túzelip, adam bolǵanyn aıta kelip: «Men – Ysmaıylmyn! Qazir túrmede jatyrmyn. Erkindikke qaıta shyǵyp, atamekenime qaıtyp kelip, sizderdi, jaqyndarymdy, týǵan-týysqandarymdy, aıyldastarymdy baýyryma tartyp, qatty qysyp qushaqtaǵym keledi.
Sol kúndi mine, saǵat sanap, kún sanap kútip otyrmyn munda. Bostandyqqa shyǵýdy ańsaımyn. Barlyq isime ókinip, kúnde zarlaımyn», deıdi.
Kolhoz klýbyna jınalǵandar osydan keıin kópke sheıin basylmaı, qol shapalaqtap turyp alady. Keıin Ysmaıyl jazasyn ótep, týǵan aıylyna qaıtyp kelgende, osynyń bárin búge-shigesine sheıin qaldyrmaı, jyr qylyp aıtyp beredi.
Ysmaıyldyń Sibirden qaıtyp kelgeni týraly habardy men de estidim.
Soǵys jyldarynda aıylda hatshy, salyq jınaýshy bolyp istegen, keıinnen ony óziniń shyǵarmasyna basty keıipО́ker etip alǵan, sóıtip áıgili jazýshy bolǵan men týraly da el ony qulaǵdar etedi. Al ol bolsa, óziniń qurdastaryna: «Jazýshyǵa yrzamyn. Buryn meni Shekerden basqa el bilmeýshi edi. Mine, endi, jerles inimniń jazýshylyǵynyń arqasynda búkil dúnıege tanyldym», degen kórinedi.
Keıin ózi maǵan bir hat joldady. Onda: «Meniń qashqyn bolǵanym týraly shyǵarma jazǵan ekensiń. Eki ulym qazir ásker qatarynda, óz qyzmetterin ótep júr. Bireýi – áskerı-teńiz flotynda, al ekinshisi, ol da sol tóńirekte bolsa kerek. Ekeýi de – sarbaz. Túsindiń be? Endi bári óz jónine keldi», dep eki ulynyń sýretin konvertke qosa salyp jiberipti.
Mine, aqıqatynda men kórip-bilgen shyn Ysmaıyl osyndaı kisi edi».
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»
