Elimizdiń qoǵamdyq-mádenı ómirinde alǵashqy bolyp ulttyq kádesyı buıymdar toptamasyn bıznes kózine aınaldyryp jáne osy salada jetekshilik deńgeıge kóterilgen «Ádemi-Aı» kompanııasyn quryp, ulttyq etnojádigerler men qazaq tarıhyna qatysty artefaktilerdiń zamanaýı jańǵyrtpasyn jasap, ony rýhanı qundylyq retinde halyqqa usyna alýymen elge tanylǵan qaryndasymyz.
«Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saýmaq – ónersiz ıttiń isi. Áýeli qudaıǵa syıynyp, ekinshi óz qaıratyńa súıenip, eńbegińdi saý, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaıdy», dep Abaı atamyz aıtqandaı, Bahargúl bul kúnge, mundaı kúıge, osyndaı dárejege taımas tabandylyǵynyń arqasynda jetti.
Áıtpegende, el táýelsizdigin jańadan alyp, esin jınaı almaı jatqan eleń-alań shaq, ótken ǵasyr sońy, toqsanynshy jyldardyń basynda týǵan jeri Qobyq-Saýyrdyń qoınaýyn tastap, oqyp, joǵary bilim alǵan Beıjińdi qıyp, atajurtyna oralǵan boıjetkenge ǵaıyptan bireý úıip-tógip aqsha ustatyp, «má, bıznes basta!», dedi deısiz be?
Áńgimeni biz osy aradan bastap: «Bahargúl hanym, sizdiń ulttyq kádesyı buıymdar satyp, bıznes bastaýyńyzǵa ne sebep boldy?» degen alǵashqy suraǵymyzdy qoıdyq.
– Áýeli meniń ósken-óngen ortam boıaýy qanyq qazaqy otbasy-tyn. «Qus uıada ne kórse, ushqanda sony iledi» degendeı, men es bilgende kórgenim kórkem keste, ańdaǵanym aǵash aıaq-tabaq, keli-kelisap... Osylaı bala kezden kózim qanyqqan dúnıeler túbi ańsatpaı qoımaıdy eken. Demek, meniń búgingi bıznesim, ıaǵnı kádesyı buıymdardy satýym – sol bir eskiniń kózin, baǵzynyń berekesin ańsaýdan týǵan dúnıe.
– Túsinikti. Jańa bir sózińizde «kónelikke qumarlyq meni Beıjińde oqyp júrgen kezde de tynysh taptyrmady» degen syńaıda aıtyp qaldyńyz. Osy oıyńyzdy tarqata otyryńyz.
– Beıjiń aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń bıologııa fakýltetinde bilim aldym. Osynda oqyp júrip, qalanyń kóne buıymdaryn ári kádesyı satatyn dúkenderin kóp araladym. Mundaǵy zattardyń deni qytaı halqynyń ejelgi tarıhy men baıyrǵy murasynyń nasıhatshysy ekenin ańǵardym. Ári óte ótimdi taýar, ásirese, sheteldikter qumar.
Oqýymdy bitirgen soń 1994 jyly Almatyǵa at basyn burdym. Munda kelip, bilim alýmen qatar bıznes kózin ashý qajet degenge toqtaldym. Maqsatymdy jetelep bazarǵa barsam, mundaǵy kádesyı dúkenderinde qytaıdyń baqa-shaıandary men úndi pilderi samsap tur. Demek, qazaqtar bir-birine ózgelerdiń dúnıesin syılap júr degen sóz. Birden «ulttyń óz dúnıesin ózine nege syılamasqa» degen oı týdy.
О́ıtkeni ulttyq kádesyı degenimiz – halqymyzdyń tarıhy men etnografııasynan habardar etetin jáne etnoturmystyq salt-dástúrdi nasıhattaýǵa arnalǵan, eń bastysy, bolashaq urpaq óziniń tek-tanymyn bilip, tarıhı sanasynyń jańǵyrýyna qolaı týǵyzatyn dúnıe emes pe?! Bul bir jaǵynan saýda, ekinshiden, halqymyzdyń rýhanı qajettiligin óteý. Iаǵnı kádesyılardy tek bıznes kózi dep qaramaý kerek!
– Sóıtip bıznesti birden bastap kettińiz be?
– Joq. «Oıdaǵy jospardy daladaǵy naryq buzady» degendeı, qarjylyq qor jınap almaıynsha is alǵa baspaıtyny belgili. Syrttan kádesyı buıymdaryn qanjyǵalyp tasýdy bastadym. Birte-birte ulttyq buıymdarǵa kóshtim. Buǵan eldiń kózi úırendi, saýda júre bastady. 2002 jyly Almatydan eki bólmeli shaǵyn dúken ashtym. Bir bólmesine kádesyı buıymdardy satýǵa qoıdym da, ekinshisine ózimde erteden jınalyp qalǵan kóne jádigerlerdi ornalastyrdym. Adamdar osy arqyly meniń kóne buıym jınaıtynymdy bilip, qoldarynda bar antıkvarlyq dúnıeleri men eski zergerlik sývenırlerin ákeletin boldy. Bulardy baǵasyn kelisip satyp ala berdim. Sóıtip myńnan astam eski jádiger jınaldy.
– Bul dúnıeler qazir qaıda?
– Bul dúnıelerdiń basyn qosyp, 2011 jyly Almaty qalasynda aýmaǵy 200 sharshy metr «Ádemi-aı» atty jeke mýzeı ashtym. Qolymdaǵy jádigerler ýaqyttyq jáne stıldik turǵydan jeke-jeke bólimderge bólinip, sórelerge ornalastyryldy. Mýzeı qazir qala turǵyndaryna tegin qyzmet kórsetip tur.
– Bárekeldi! Isińiz ilgeri bassyn, Bahargúl hanym! Almatydaǵy mýzeı jádigerleri jaıly bir aýyz sóz...
– Jádigerlerdiń deni qazaq halqynyń baıyrǵy qoldanbaly óner týyndylary. Atap aıtqanda, sándik-zergerlik buıymdar, jaýyngerlik jaraqtar, jylqy jabdyqtary, eski tıyndar sekildi artefaktiler. Jádigerlerdiń qundylyǵy men mańyzdylyǵyna keler bolsaq, eń kóne jádiger – bizdiń jyl sanaýymyzdyń II ǵasyrynda, ıaǵnı Qarahanıdter dáýirinen sál ilgeri qazirgi Qumyl oıpatynda ómir súrgen ejelgi úndi mádenıetin ustanýshy Kýshar (Kýsár) patshalyǵy shyǵarǵan tıyndar. HI ǵasyrdyń murasy qysh-keramıkalar, sonymen qatar Qazaq handyǵy kezeńine tán temir saýyt-saımandar, HIII-HVI ǵasyrlarda jasalǵan zergerlik óner týyndylary bar.
– Sóıtip ýaqyt óte kele ulttyq kádesyı buıymdaryn saýdalaıtyn úlken kompanııa qurdyńyz, solaı emes pe?
– Árıne. Negizgi jumysty – ultymyzdyń etnografııasyn bilýge, turmys-salt buıymdarynyń rıtýaldyq mazmunyn zertteýge, sonymen qatar sımvoldyq máni basym tarıhı hám arhıtektýralyq beıne-obrazdardy tańdap alýdan bastadyq. Is barysynda tanymal etnograftarmen, ulttyq sanasy tereń sýretshi-dızaınerlermen aqyldastyq. Nátıjesinde, Almatydaǵy Respýblıka alańyndaǵy «Altyn adam», Astanadaǵy «Báıterek» pen Táýelsizdik monýmenti qatarly qasterli sáýlet-músinderdiń kádesyı túrindegi nusqasyn jasadyq.
Mysaly, Parıjge barsańyz Eıfel munarasynyń myńdaǵan kishkentaı kádesyılyq úlgilerin kóresiz, sol sııaqty qytaılyqtar da ózderiniń ejelgi tarıhı tulǵalaryn, tipti halyq arasynda óte kóp taraǵan ańyz-ertegi keıipkerlerine deıin kádesyı etip tastaǵan.
Odan keıin Báıdibek babamyzdan bastap, sol jyldary mereıtoılyq datasy ótip jatqan Isataı men Mahambettiń jáne Taraz qalasynyń keskindemesi bádizdelgen kádesyı jasadym. Ári qaraı Taıqazan, Qorqyt baba kesenesi qatarly syı-buıymdar dúnıege keldi. Ýaqyt óte kele Aqtóbe oblysynan Ábilqaıyr hannyń músindik tulǵasyna tapsyrys kelip tústi. Eki ortada elordanyń kórikti nysandary boı kótere bastady. Osyǵan baılanysty «Astana aıshyqtary» atty mınıatıýralyq kompozısııa dúnıege keldi.
Sonymen qatar halqymyzdyń baıyrǵy tanym-túsinigi men dástúrli uǵymynda saqtalǵan rıtýaldyq dúnıeler – torsyq, asyq, jaýyryn túrlerinen stımýldyq ekspozısııalyq týyndylar jasadyq. Buǵan memleketik sımvolǵa aınalyp úlgergen «Altyn adam» dýylǵasyndaǵy beıne-etıýdterdi kiriktirip, oǵan saǵat-qalam qosyp ústelge arnalǵan keshendi syı-buıymdar ázirledik.
– Qysqasy, siz halyqtyq qundylyqtardy kádesyı arqyly ulttyq ıdeologııaǵa aınaldyrdyńyz. Osylarǵa suranys qandaı boldy?
– Alǵashynda azdap tosyrqaý boldy. Qazir ulttyq kádesyılarǵa degen suranys kún saıyn artyp keledi. Meni qanattandaryp, jasap otyrǵan isime degen ynta-shyntamdy oıatqan dúnıe osy. Atamyz qazaq «izdengen jeter – muratqa» degenindeı ýaqyt óte kele kádesyılarym memlekettik sharalarǵa jol tartty. Atap aıtqanda, 2011 jyly Almaty – Astana qalalarynda ótken Azıada oıyndaryna qajet sývıner-buıymdardy shyǵaratyn quqyqqa qol jetkizdim. Sporttyq sharanyń boıtumary «Aq barystyń» jumsaq oıynshyq beınesin jáne músinshe, medal, tósbelgi qylyp júzdegen túrin shyǵardyq.
Astanada ótken EQYU-nyń sammıti kezinde shetelden kelgen qonaqtarǵa arnalǵan veb-sývenırdi de bizdiń kompanııa jasap shyqty. Taǵy bir aıtýly mereke Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy qarsańynda ulystyń irgesin qalaǵan tulǵalar Kereı men Jánibekten bastap, kúlli qazaq tarıhynda orny bar handarymyzǵa arnap túgeldeı keshendi akveraldi tabaqshalar jasap, olardyń bılik basynda bolǵan ýaqyty men tarıhyn bádizdedik.
Jýyqta elordada ótken halyqaralyq mamandandyrylǵan EKSPO kórmesiniń de logotıpin paıdalaný quqyǵyna ıe boldyq. Iаǵnı kórmeniń boıtumaryna aınalǵan «Sáýle – Qýat – Móldir» atty jumsaq oıynshyqtar úshtigin jasadyq. Sáýle – kún energııasy, Móldir – tamshy sý, Qýat – ósimdik sımvolyn bildirip tur.
Biz kórmege az degende 2 mln adam keler degen josparmen 200 myń danasyn shyǵaryp edik, orta jolda jetpeı qaldy da, artynan 100 myń, 150 myńdap dúrkin-dúrkin jasadyq. EKSPO kórmesin qorytyndylaǵan tusta úzdik pavılondardy anyqtaýdan bastap, 12 túrli nomınasııaǵa beriletin 12 dana qundy syılyqty bizdiń kompanııa jasady.
– Bul dúnıelerdi jasaıtyn óndiris-fabrıkalaryńyz qaıda?
– Ázirge kompanııanyń zergerlik buıymdar jasaıtyn ustahanasy men quraq kórpe, jastyq, jaýlyq-jasaý tigetin tiginshiler sheberhanasy Almatyda jumys istep tur. Kóp dúnıelerdiń alǵashqy nusqasyn osynda jasap, tırajdap óndirýdi kórshi Qytaı eliniń óndiris-fabrıkalarynda júzege asyryp júrmiz.
– Kompanııanyń basty talaby ne?
– Ol – sapa. Sondyqtan bizdiń buıymdar qymbat. Qara bazardaǵy kádesyılarmen salystyrýǵa kelmeıdi. Bolashaqta áli de jańǵyrtýdy kútip jatqan dúnıe kóp. Mysaly, er-turman nemese qamshy-bıshik, saba-torsyqty alyńyz. Bular qazirgideı kádesyı retinde ústelde tura berse adamdy jalyqtyrady ǵoı. Osyny oılastyra kele kádesyı-buıymdardyń kúndelikti turmysqa qajet túrlerin shyǵarýdy qolǵa almaqpyz. Atap aıtqanda, qamshy-fleshka, torsyq-magnıtka, oıýly qalam degendeı. Esh jerde qaıtalanbaǵan ári ulttyq mazmuny men aıshyǵy qanyq dúnıeler jasasaq deımiz.
– Bahargúl hanym, Elbasynyń rýhanı jańǵyrý makalasynda aıtylǵan «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasyna qazirgi tańda 2200-den astam adam úmitker retinde tirkeldi. Sonyń biri siz ekensiz. Osylaı bıikten kórine berińiz!
– Rahmet. Táńirim, bizge Qazaq eliniń baıandy bolashaǵy úshin eńbek etýdi násip qylǵaı!
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
