QAÝIPSIZDIKKE QATER TО́NSE, KIM JAÝAP BEREDI?

“Ulttyq saıasat tujyrymdamasynyń ınternette shyqqanyn estidim de, balama aıtyp, kompıýterden ádeıi shyǵartyp aldym. Jasyratyny joq, alǵa­shynda tujyrymdamany elimiz úshin ıgi bastamalar kóterilgen bolar degen oımen asyǵa oqı bastadym. Alaıda, jobanyń kirispesimen tanysqannan-aq oıym­nyń oırany shyqty. Qazaq dep shapqylap, aıqaı salyp júrgen dardaı, nardaı degen azamat­tarymyzdyń uzaq ýaqyt tolǵanyp-tolǵatyp tapqan tujyrymdamasy osy bolsa ne shara?”, – dep muńaıdy redaksııaǵa arnaıy kelgen astanalyq bir ardager. Odan ári ol óziniń saıasatker emes ekenin, ómir boıy ustazdyq etip nanyn adal tapqan adam ekenin aıtty. “Qazir zeınettemin, Allaǵa shúkir, turmys jaǵdaıym da jaman emes, bireýden artyq, bireýden kem degendeı, turmys keship jatyrmyn... Aıtaıyn degenim, men qarapaıym, biraq ta eldiń bolashaǵyna jáı qaraı almaıtyn azamatpyn, men sııaqtylar qoǵamda barshylyq, basym bóligi desek te bolady. Sondyqtan, el bolashaǵyna qatysty qujatty talqylaý barysynda biz sııaqtylardyń da oıy eskerilse deımin”, dedi. Bul tujyrymdamamen biz de tanysyp shyqtyq. Al onda aldymen qazaqtyń jaýy bılik jáne onyń júrgizip jatqan saıasaty degen uǵym menmundalaıdy eken. Sonda bizdiń bıliktegiler kimder? Qazirgi tańda bılik basyndaǵylardyń 98%-y qazaq ultynyń ókilderi. Demek, qazaqtyń jaýy qazaq bolǵany ǵoı. Sonda álgi danagóısymaqtardyń basqa ult, basqa din, basqa til degen aty men tegi joq, naqty ashyp kórsetilmegen belgisiz jaýlarmen kúrespek bolǵany ne sasqany? Halyqty aqyl-esinen aıyrylǵan Don Kıhotqa teńep, dıirmendermen kúreske salmaq oılary neni meńzeıdi? Tujyrymdamany oqyp shyqsańyz, bári durys sııaqty. Biraq jańashyl eshteńe joq, bári de Konstıtýsııada, Elbasynyń Joldaýlarynda, odan qalsa kún saıyn týyndap jatqan memlekettik baǵdarlamalarda aıtylyp júrgen sózder. Iá, bılik múmkindiginshe bárin jasap jatyr. “Eger ómirińde myń is atqaryp, biraq eń bastysyn jasaı almasań, tekke ǵumyr keshkeniń, al eger myń is jasamaı, tek basty bir isti atqarsań, onda bosqa ómir súrmegeniń”, dep ataqty ǵulama Ál Ǵazalı aıtqandaı, Elbasy halqynyń, eliniń aldynda sheshimi asa kúrdeli kóp isterdi abyroımen atqaryp shyǵýymen qatar, Qazaqstan memleketine alysty kózdeıtin sara damý jolyn tańdap berýimen de el tarıhynan óshpes oryn alady. Sońǵy 18 jyl ishinde, ıaǵnı táýelsizdik jyldarynda ǵasyrǵa bergisiz qanshama tarıhı oqıǵalar ótti. Táýelsiz memleketimizdiń 18 jyldyq damý jolyna kóz tastaı otyryp, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń egemen Qazaqstan Respýblıkasyn qurý jolyndaǵy ulan-ǵaıyr eńbegin erekshe atap ótken jón. Sol bir qıyn-qystaý ótpeli kezeńde jas, táýelsiz memleketimizdiń tizginin ustaǵan N.Á.Nazar­baev ózine tán danalyq pen kóregendik tanytyp, el birligin, elimizde ǵasyrlar boıy birge jasap kele jatqan ulttar dostyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, memleketi­mizdiń shańyraǵyn shaıqaltpaı, irgesin myqtap bekitip, naryqtyq qatynastardy bilgirlikpen jetildire otyryp, sol arqyly týǵan halqyn ǵasyrlar boıy ańsaǵan táýelsizdik tuǵyryna qondyryp qana qoımaı, sondaı-aq, basqalarmen terezesi teń el bolý armanyna qol jetkizdi. Búginde, táýelsizdigimizdiń 18 jyldyǵy barysynda qazaq memlekettiligin qurý jónindegi tarıhı mıssııanyń oıdaǵydaı júzege asyrylǵanyn senimmen atap ótýge bolady. Búkil álemge memleketimizdi, onyń ekonomı­kasyn, bilimin-ǵylymyn, mádenıetin, órkenıetin, dini men dilin, tilin tanytý Elbasymyz N.Á.Nazar­baevtyń kóregen basshylyǵymen júzege asýda. Biz qazir Prezıdentimizdiń basshylyǵy, halqymyzdyń qosshylyǵy nátıjesinde tolaıym tabystarǵa qol jetkizip otyrmyz. “Begi ádil bolsa, eli baqytty, halqy túzý bolsa, begi baqytty” dep Júsip Balasaǵun babamyz aıtqandaı, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń alǵyr basshylyǵymen 18 jyl ishinde elimiz qol jetkizgen aýyz toltyryp aıtatyndaı jetistikterdi tilge tıek etkende, ótken tarıhty eske túsirmeı tura almaısyń. Ýaqyt – tóreshi degen aqıqat eken. Táýelsizdik jyldarynda ǵasyrǵa bergisiz qanshama tarıhı oqıǵalar basymyzdan ótti. Elbasynyń syndarly da salıqaly, júıeli túrde júrgizip otyrǵan ishki-syrtqy saıasaty­nyń arqasynda elimizde tynyshtyq pen tatýlyq ornap otyr, sońǵy kezderi álemdik qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarystyń tıgizgen zardaptarynan arylýdyń alǵashqy nyshandary da baıqalýda. Reseı Federasııasymen, Belarýs Respýblıkasymen Keden­dik úshtik odaq quryp, Búkilálemdik saýda uıymyna birge múshe bolyp kirýge talpynýdamyz. EQYU-ǵa tóraǵalyq etý máselesi, “Mádenı mura”, “Jol kartasy” baǵdarlamalarynyń oıdaǵydaı oryndalyp jatýy, basqa da osy sııaqty elimiz úshin asa mańyzdy ári kúrdeli saıası-áleýmettik jáne ekonomıkalyq jobalardyń óz sheshimin tabýy Nursultan Ábishuly­nyń tikeleı basshylyǵymen júzege asyrylýda. Prezıdenttiń ishki-syrtqy saıasatyn maquldap qana qoımaı, yntymaqpen sońynan ergen Qazaqstan halqy da óz kezeginde Elbasynyń baǵyn jandyryp, abyroıyn asqaqtatyp otyr. Kópetnosty Qazaqstan halqy qazirgi kezeńde ár túrli tilde sóılese de, memlekettik tutastyq pen ózara túsinistik arqyly qasıetti kók baıraqtyń astynda birlik pen dostyqty murat etip, tatý-tátti ǵumyr keshýde. Elbasy men halyqtyń arasyndaǵy araqatynasty saralaı otyryp, táýelsizdiktiń qanshalyqty qymbat, baǵa jetpes uǵym ekenin, onyń udaıy jasampazdyqqa jeteleıtinin uǵyna túskendeısiń. Álem tarıhyna zer salar bolsaq, óz eli táýelsizdiginiń berik irgetasyn qalap, asa qysqa tarıhı merizimde damýdyń sara jolyna salyp jibergen memleket basshylary saýsaqpen sanarlyq. Osyndaı tulǵalardyń biri Elbasy N.Á.Nazarbaev ekeni Qazaqstan halqy úshin zor maqtanysh. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda Qazaqstan memlekettiliginiń bolashaǵyna kúmán keltirgender de az bolmady. Kóptegen qıyndyqtardy bastan keshkenimiz de ras. Zeınetkerlerdiń zeınetaqysyn, muǵalimder men dárigerlerdiń jalaqysyn taýyp bere almadyq. Kóptegen qalalarymyz ben eldi meken­deri­miz elektr qýatynsyz qalǵan kezderdi de bastan ótkizdik. Bul respýblıkanyń táýelsizdikke ıe bolǵany­na birer jyl ǵana tolǵan, KSRO-nyń ydyrap, zaýyt-fabrıkalar jumys istetýin toqtatqan, el jappaı daǵdarysqa ushyraǵan, jańa ǵana aınalysqa engizilgen ulttyq valıýtanyń quny kúrt túsip ketken qıyn-qystaý kezeń edi. Bul jyldary táýelsizdikti baıandy etý ońaı sharýa bolǵan joq. Burynǵy keńestik keńistikte qalyptasqan júıeli, josparly ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýi, kóptegen iri kásiporyndardyń toqtap qalýy nemese shyǵarǵan ónimderin sata almaýy, sonyń saldarynan dúken sóreleriniń qańyrap bos qalýy egemen elimizdi tyǵyryqqa tiregendeı boldy. Osy bir eldik pen erliktiń naǵyz synalar kezeńinde Elbasynyń saıası upaı jınaýdan góri, naqty ekonomıkalyq reforma­lardy is júzine asyrýdy sheshýshi orynǵa shyǵarýy, qandaı isti qolǵa alsa da osy baǵytty ustana otyryp is-áreket jasaýy eldi eseńgiretken áleýmettik-ekonomıkalyq daǵdarysty birte-birte eńserýge múmkindik berdi. Al tujyrymdamadaǵy ustanymdardyń kópshiligi shyn máninde tek oryndalmas uran sózder sııaqty. Sebebi, ádemi maqsat bar da, oryndaý joldary men tár­ti­bi joq. Tártibi atalsa da nátıjesi kúmán týǵyzady. “Demokratııalyq úrdisterdi tereńdetý, azamattyq quqyq, teńdik, qazaqqa artyqshylyq, baılyqty adal bólý, tildi damytý, basqa ulttarǵa óz tilin úırenýge qoldaý kórsetý, aýyldy damytý, qazaqtardy aýyldan qalaǵa kóshirý sııaqty júıesiz, logıkasyz tańdalǵan baǵyttar tańqaldyrady. Biraq, bir qaraǵanda, bul tujy­rym­dama shyn máninde bılikpen birlese otyryp, kelisilip jasalǵan joba ma dep qalǵandaısyń. Árıne, bul oıdan aýlaq bolǵan abzal. Taǵy bir atap kórsetetin jáıt – basqasyn bylaı qoıǵanda, 2009 jyldyń ishinde qaraǵanda bıliktiń qolǵa alyp, halyqtyń qoldaýyna ıe bolǵan ıgi bastamalaryn qaıtalap usynyp otyrǵandary nesi degendeısiń. Atap aıtsaq: “Balabaqshalardy memleketke qaıtarý” men “Islam mádenıetin qoldaý qory”, “Tek qazaq tilindegi telearnalar ashý”, “Balabaqshalar – mek­tep­­ter – joǵary oqý oryndarynda bir júıe arqyly qazaq tilin úıretý”, t.b. kóterilgen bastamalar qazirgi ýaqyttyń ózinde qarqyndy atqarylýda. Qarap otyrsaq, bul joba shyn máninde ulttyń bolashaǵyn oılaǵan patrıottardyń ıdeıalaryna qara kúıe jaǵyp, kúlkige aınaldyrýǵa jáne olardy basqa toptarǵa jaý retinde kórsetýge baǵyttalǵan sııaqty pikir qalyptastyrady. Jalpy, Qazaqstanda memleket quraýshy bir ǵana ult bar. Ol – qazaq, qalǵandary etnos bolyp tabylady. Bul – basy ashyq másele. Biraq osyǵan ekpin túsirip, ulttardy I sort, II sortqa bólý eshqashan jaqsylyqqa alyp kelmegen. Elimizde qazaqty shyńǵa kóterip, basqalarǵa qonaq ekenin moıyndatýǵa tyrysýshylyqtan esh nárse utpasymyz anyq. О́ıtkeni, tujyrymdamada aıtylǵan sheteldegi qandastarymyzdyń múddesin qorǵaý, tilin, máde­nıetin damytý jaǵy qalaı bolmaq. О́zimiz elimizdegi ózge etnostarǵa II sort degen tańba taqsaq, shetel­derdegi qazaqtarǵa qurmetti qalaı talap etpekpiz? Osy oraıda, qazaq jerinde ata-babasy, ákesi týyp-ósken ózgelerdi qaıtpekpiz? Qazaqstannyń damýyna ata-anasynyń eńbegi sińgen ózge etnostar aldynda ne aıtpaqpyz? Sonymen qatar, jeti ret ólshep, bir ret kesetin dinı senim máselesin de op-ońaı sheshemiz degenderi adamdy shoshyndyrady. О́zgelerdiń ishinen de ózimizge jaqyny men ózegimizdi shiritetinderin aıyra bilýimiz qajet. Ǵasyrlar boıy tatýlyqty nasıhattap, elimizge de, bir-birine de kesiri tımeıtin dinderge tıisýdiń qajettiligi qansha? Mysaly, shetelderden qarjylan­dy­ry­latyn dinı uıymdardy jabý degen sóz halqy­myz­dyń (sýper patrıottardyń paıymy boıynsha, Qazaqstandaǵy etnostardyń) 4 mıllıonnan astamy sıynatyn pravoslavıe shirkeýlerin jabý kerek degendi meńzemeı me? Mundaıda Reseıdiń úndemeı qalmaıtyny taǵy anyq. Otanymyz – Allanyń jazýymen kóp ult pen ulysty ǵana emes, kóp dindi de memleket. Elimiz jas, zaıyrly. Qazir dinge degen kózqaras burynǵy zamandaǵydaı emes, Qudaıǵa shúkir, Ata Zańymyzda “senim bostandyǵy” oıyp turyp óz ornyn ıemden­gen. Musylmandardyń meshitimen qatar, pravoslavıe, katolık shirkeýleri erkin jumys atqarýda. Iá, bárimizge belgili, álem halyqtarynyń tórtten biri ustanatyn Islam dini búginde Qazaqstanda da damý ústinde. Elimizde zaman talabyna saı dinı isterde reforma jasalyp, ony órkenıetti jolmen damytý maqsatyndaǵy sharalar atqarylýda. Ásirese, bul mańyzdy da kúrdeli mindetterdi oryndaýda sońǵy jyldary respýblıkamyzda kóp ister júzege asty. Islam dinin nasıhattaýǵa jol ashylýy Qazaqstan musylmandarynyń memlekettik saıasatty belsene qoldaýyn týǵyzdy. Osynyń aıǵaǵyndaı, Elbasy bastamasymen byltyr Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi úshinshi márte ótkizildi. Munyń qajet shara ekeni moıyndalǵanynyń kórinisi emes pe, III sezge álemnń 35 elinen 77 delegasııa kelip qatysty. Sóıtip, búgingi Qazaqstan – dinaralyq úılesim men kelisimniń jahandyq úlgisine aınaldy. Al otandastarymyzdyń 70 paıyzdan astamy Islam dinin ustansa, qalǵandary ózge konfessııalarǵa jatatyny belgili. Olardyń bári de dinı senim-nanymyna qaramastan, bir-birine shynaıy qurmet pen tózimdilik tanytyp otyr. Sondyqtan da bizdiń Jaratýshy Iemiz súıgen jerde ózara túsinistik pen kelisim ahýaly berik ornyqqan. Respýblı­kamyzdyń mańyzdy geosaıası orny Qazaqstannyń tarıhı beıbitshiliksúıgish qyzmetin aıqyndaıdy. Jurtymyzdyń álemdik keń aýqymdaǵy shynaıy beıbitshilikke umtylysy halqymyzdyń tabıǵı bolmysymen astasyp kele jatyr deýge ábden bolady. Álemde bir ǵana qaýym bar, ol – adamzat qaýym­dastyǵy, bir ǵana Jaratýshy bar, ol – Alla taǵala, bir ǵana til bar, ol – júrek tili. Endeshe, barsha adamzattyń tilegi de bir. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev bir sózinde: “Qazaqstan – kóp konfessııaly memleket. Bizde qazir 46 konfessııa bar. Din men memleket zań boıynsha qansha jeke turǵanymen, biz bárimiz Qazaqstannyń táýelsizdigine, ishki tynysh­tyǵyna, dúnıe júzindegi tanymaldyq dárejesine jumys isteıtin adamdarmyz. Qazirgi musylman dininiń Qazaqstanǵa tarap, jańa meshitterdiń ashylyp, barlyq jaǵdaıdyń jasalýy elimizdiń táýelsizdigine baılanysty”, – degen bolatyn. Ǵıbadat etip júrgen meshit te, basqalary da bizge táýelsizdiktiń tartýy. Keńes zamanynda respýblıkamyzda 25-aq meshit bolsa, qazirde olardyń sany 2300-den asty. Tujyrymdamada sondaı-aq ulttyq saıasatty júrgizgende jaltaqtamaý, alańdamaý kerek degendi jıi kezdestirýge bolady. Sonda ǵasyrlar boıy qazaq handary ózderiniń qara bastaryn oılaǵandyqtan ǵana Reseımen, Qytaımen kelisimge, túsinistikke umtylǵan ba? Qazir zaman basqa, álemdik qoǵamdastyq bar deıtin­der de tabylar. Olarǵa aıtarymyz – Irak, Palestına, Taýly Qarabaq, Serbııa, jaqyndaı kel­sek, Abhazııa men Ońtústik Osetııa sııaqty jaǵdaı­lar­da sol qoǵam­dastyq janjaldarǵa tikeleı aralasa almaı, bir shette qalǵany málim ǵoı. Onyń ústine katolıkterdi, pro­tes­tanttardy qýdalaǵan elge Eýropa da qaıyrylyp qara­maı­tyndyǵy belgili. Sondyqtan bizge soltústik aımaq­tarymyzdyń ulttyq quramyn da umytpaǵanymyz jón. Jalpy, tujyrymdamanyń ózegi mynaý. Jer qazaq­tiki, sondyqtan jer qoınaýynan shyqqan baılyqty satýdan túsken qarjy tek qazaqtarǵa buıy­rýy qajet. Basqalar qalaı kún kórse, solaı kún kór­sin, biz olarǵa kedergi jasamaımyz. Tek qazaq tilin bilse, bizge unaǵan dinge sıynsa bolǵany. Onsyz da unatpaǵandary ketip, unatqandary, elimizdi qolaıly kóretinderi turyp jatyr ǵoı. Biz bılikke kelsek, oryndaý jolyn kórsetemiz, bárin qatyramyz... ...Aınalaıyndar-aý, aldymen qazaqtyń ózin qazaq­sha sóıletip, tilge qurmetti óz aramyzda qalyp­tastyryp alaıyqshy, ózderiń ıslamdy qyryqqa jiktep, “sopy”, “quranıd”, “vahabıt”, “salafıt”, “nurshy”, “jyrshy” dep óz dástúrlerimizge ıe bola almaı júr emespiz be? Sondyqtan óz dinimizge de tynyshtyq bereıik. Eń mańyzdysy – osyndaı “oıyndardy” oınap júrip, ǵasyrlar boıy armandap, ańsap jetken táýel­sizdigimizge nuqsan keltirip alyp júrmeıik, aǵaıyn! Al, táýelsizdiksiz myna baıbalamdardyń bári beker. Samat MUSA.