Aýdannyń azdaǵan atqamineri alas urdy da qaldy. Qalaı alas urmasyn, Kolbınniń ózi KSRO Joǵarǵy Keńesine júgirgen ıttiń demi úzilerdeı alysta jatqan Qyzylqamys aýdanynan ótemin dese. Qýanǵan men qoryqqan birdeı, áıteýir aty jaqsylyq qoı, dep estigen el bir-birinen súıinshi surasyp jatty.
О́ń-tústen aıyrylǵan jergilikti basshylyq qaıta-qaıta bas qosyp, májilis ótkizgen. Oblystan kelgen habardy baqsa, respýblıka basshysy mal ósiretin aýdan ekonomıkasymen tanysady. Klýbta dúıim halyqpen kezdesip, emin-erkin syrlasady. Demek, bolashaq depýtattyń kandıtýrasyn qoldap sóıleıtinderdi daıyndaý lázim. О́ńsheń qazaqty saıratyp qoımaı, bir orys ultynyń ókilin tabyńdar. Júregi jarylardaı bop qýanyp áńgime aıtsyn. Sońynda aýyldyń bir aqsaqaly alaqanyn keń jaıyp bata berýi tıis. Sosyn qonaq bir ozat shopannyń dastarqanynan dám tatyp attanyp ketedi...
Jarty kúnniń júgi-jyldyq taýqymetke tatyp tur. Raıkom hatshysy Esen Naýshaevıch bıýro múshelerin tún ortasynda qaıta jınaǵan. Tórt kózderi túgendelgen soń da sóz bastamaı biraz otyryp qaldy.
Erteń eki-úsh tikushaq Gýrev betten qańǵalaq qaǵyp kep qonar. О́ńsheń jaqsy men jaısań saý etip túse qalǵanda aıaq astyna ne tóseler? Maı topyraqqa tobyqtan batyp tursa... Klýbtyń esigine deıin taqtaı jol saldyra ma, álde uzyn qyzyl kilemshe jaıdyra ma? Mádenıet saraıynyń qurylysy jýyqta biter emes. Qyryq jyldan beri kıno kórsetip kele jatqan klýbtyń qaıbir ońyp turǵan jeri bar? Oryndyq bitken shalqalap qulap jatyr. Iship alsa bitti, osy aýyl jastarynyń qolynda ylǵı tas júredi. Túnimen shyńǵyryp, bir-birin qýalap jatqany. Bútin tereze qala ma? Úkimettiń dúnıesi-aý, deıtin bireý bolsa she? Bárin jańartyp, jumyrtqadaı ǵyp qoıar edi. Oǵan qaralǵan aqsha joq.
Onyń da bir jónin tabar-aý, osy kúni dúıim halyq degeni bir pále. Qoıny-qonyshy tolǵan saýal. Kári qyzdaı qadalyp turyp alatyndaryn aıtsańshy! Súıkeısaldy jaýabyńdy juqana kórmes. «Beresiń be, joq pa?» «Alasyń ba, álde?..» Al, bálem!
Qýalap ketken oıyn úzip Esen Naýshaevıch bıýro múshelerine kóz salǵan. On shaqty erkek munyń júzine jáýdirep qaraıdy kep.
– Kúndizgi tapsyrma ne boldy, ret-retimen baıandańdar, – degen aqyry bul.
– Aýdanymyzdaǵy uly orys ultynyń jalǵyz ókili Nıýra jeńgemizben kezdestim, – dep mádenıet bóliminiń bastyǵy entige sóz bastady. – О́mirbaıanymen tanystym. О́te baı eken. Gennadıı Vasılevıchke jerles bop shyqty.
– Iá, aıta ber.
– Soǵys bitken soń aldymen Kalıngrad oblysyna kúıeýge shyǵypty. Odan ajyrasyp Sahalınge... Ol baıy ólip Ýkraınaǵa ketken.
– Onda ne istepti?
– Bir jigitpen taǵy bas qosypty. Ol iship ketip, issaparǵa barǵan bizdiń aǵamyzdyń eteginen ustapty.
– It-aý, baı ómirbaıan degeniń osy ma?
– Endi qaıteıin. Bil degen soń.
– Áńgimesi qalaı jatyq pa?
– Sóılesetin kisi joq. Orysshaǵa shorqaq. О́z tilinde balaǵatqa ǵana júırik. Bárimizge oryssha boqtaýdy úıretken sol jeńgemiz ǵoı.
– Toqtat! Quryp ketsin! Klýbqa jolatpańdar. Pálesi juǵar.
– Bir qaladanbyz. Baramyn, qolyn alamyn dep táýir kóılegin kıip, ústine átir seýip ázir otyr. Endi qaıttik?
– Tańnan qaldyrmaı oblys ortalyǵyndaǵy sanatorııge joldama berińder de mashınaǵa salyp jiberińder.
– Ol pýtıovkany álgi qyrsyq Alsaevqa ber degenińiz qaıda? Biraq ol Esentýkı bolmasa barmaımyn, Kolbınniń ózine aıtar qupııa syrym bar dep kelip ketken.
– О́zin ishedi dep esittim ǵoı?
– Anda-sanda.
Ishki ister bóliminiń bastyǵy tártip berilmese de túsindim degendeı bas ızep jatty.
– Áı, sen de saq bol. Baıaǵy masqarań esińde me? – dep ashýǵa pisken Esen Naýshaevıch qarnyn qushaqtap otyrǵan keńshar dırektoryn kózben jep jibere jazady.
О́ıtetin de jóni bar. Birde jańadan taǵaıyndalǵan oblys basshysy aýdanǵa kelip, sharýashylyqtardy aralaǵan. Keshqurym osynyń úıinen qonaqasy berilgen. As pen sháı ortasynda qadirli meıman: – Osy senderde jóndi karta bar ma? – desin. Bul ortaǵa eki-úsh sý jańa oıyn kartasyn tastap:
– Qaısysyn oınaıtyn edińiz? Preferans deseńiz qaǵaz, qalam ákeleıin, – dep empeń qaǵady.
– Men keńshar terrıtorııasy syzylǵan kartany suradym, – dep jańa basshy býlyǵyp qaldy.
– Ondaı kartany bir sheber sýretshi shaqyryp, kelesi jyly syzdyraıyn dep otyrmyz, – deıdi bul shimirikpesten. Áı, bet joq qoı, bet!
– Al bataǵa qaı shaldy shyǵaramyz?
– Partııalyq uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi ornynan opyr-topyr kóterilgen.
– Qabı shal bata berýge daıyn. Biraq saqaly joq, tipti murttan da ada. Jaqynda kóktuqyl ǵyp qyryp tastapty. Jas jigit sııaqty. Toqal alatyn oıy bar dep esittim.
– Taǵy kim bar?
– Jaqsybaı qarııanyń tisi joq. Byldyrlap qalypty. Sózin kempirinen basqa kisi túsinbeıdi. Dáýitke baryp em, qudalary shaqyryp Aqtóbege ketipti. Bir aptasyz kelmeıdi desti.
– Qańǵymasa bulardyń ishi aýyra ma osy? Aıta ber.
– Syrlybaıǵa bata ber desem, oniki de kelispedi. Bir ǵana bata jattapty. Onyń ózi súndettelgen balaǵa qatysty bata.
– Saıyn shal qaıda?
– Onyń bir kózi joq. Soqyr shalǵa qaıtip bata bergizemiz?
– Qara kózildirik kıgizeıik, – deıdi álgi keńshar dırektory qarnyn qushaqtaǵan qalpy.
– Kórshi aýdannan aldyryńdar. Jaldasańdar da tabyńdar! Búgin túnnen qalmasyn.
– Kelistik. Biraq ol Kolbın joldasqa batany orys tilinde bere me, álde qazaqsha?..
– Aralastyryp aıtsyn. Arasynda «Qos til – qos qanatyń» – degendi de qosyp, qushaǵyn keńge jaıyp qoısyn.
– Qup!
– Al qaı shopannyń úıinen qonaqasy beremiz? – degen suraq ońaı sheshimin tapty. Bári bir aýyzdan Lenın ordendi Jásenniń úıin daıyndaý kerek desti. Tań qylań bere jańa jıhaz, kilem, kórpe-jastyq jetkiziledi. As-sý qamdalady.
– Áıeli qandaı edi? Túr-álpeti, minezin aıtamyn. Sháı quıýy, tamaq qamdaýy, – degen raıkom hatshysynyń saýalyna otyrǵandar kúmiljińkirep qalǵan.
Jásen ózi uzyn boıly, qyr muryn, qııaq murt, kelisti azamat. Al áıeli Bátı bolsa... Tańqy tanaý, alakóz, minezi de alym-berimdeý.
– Qursyn, naǵyz kókdolynyń ózi. Ashýy betine kilkip shyǵyp turady. Bir kózi dalaǵa qaraıdy, qylı. Shilı shynaıaqty shatystyrady da otyrady.
– Jáı otyrmaıdy, jan-jaǵyna túkirip bitedi. Úlken kisi ushynyp ketýi múmkin.
Bıýro músheleriniń myna sózi raıkom hatshysyn shynynda da oılandyryp tastady.
– Sháıdi Álımaǵa quıdyryp, asty da soǵan jasatsaq qaıtedi?
Álıma aýdan ortalyǵyndaǵy orta mekteptiń muǵalimi. Orys tilinen sabaq beredi. Jasy qyryqqa kelip qalǵan kári qyz. Otyrystyń gúli. Ádemishe kelgen qumyrsqa bel, tóńkerilgen qozy quıryq. Ánshiligi jáne bar.
– Dál taptyńyz, – dep otyrǵandar birden jadyrap sala berdi. – Siz bolmasańyz...
– Bátı jeńgemizdi de aldap-sýlap oblys asyryp jibereıik pe?
– Osy seniń aldaýyń da, sýlaýyń da bitpeıdi. Ústińnen qyrǵyn aryz tússe de qoımaısyń... Tıispeńder, – dep Esen Naýshaevıch mádenıet bóliminiń bastyǵyn tapap tastardaı boldy. – Qazan-oshaq basynda júrsin.
– Jásenniń jubaıy kim dese, qaısysyn kórsetemiz? Álımany ma, Bátıdi me? Qınaıtyny osy ǵoı.
– Áı, sender de. Eki-úsh saǵatta bitip ketetin qonaqasy emes pe? Kósilip salyp otyrar deımisiń. Attanyp keter. Ol jaǵyn ózime qaldyryńdar.
Májiliske qatysqandar tań ata tarasty.
Erteńine tús aýa Gýrev tustan aspandy gúrilge toltyryp, eki-úsh tikushaq Qyzylqamys aýdanyna kep qonǵan.
Túske taman salynyp bitken taqtaı jolmen taǵaly attaı tyq-tyq basqan óńsheń basshy klýbqa bet alǵan. Pıonerler qyzyl galstýgi jelbirep qaq jarylyp kúlimdep turdy. Aýdannyń «Aq Jaınaq» ansambliniń ánshi qyzdary ár qonaqqa ıilip gúl usynǵan. Gennadıı Vasılevıch erekshe rıza kóńilde oń qolyn kóterip, esik kózinde aqtarylyp turǵan kári-jasqa qoshemet bildirgen. Sál toqtap, aınalasyna nazar tiktep, qasyn qara qustyń qanatyndaı qaǵyp-qaǵyp jiberdi de ishke endi.
Syr men áktiń ısi qolqany qapqanmen klýb jańaryp qalǵan. Tereze qyryq jamaýly shynydan qutylypty. Shalqalap jatqan oryndyqtar súre shegeniń kúshimen eńse kóteripti.
Jıyn jarasym taýyp júre berdi. Minbege mingen Kolbın ózi KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolsyn, tipti saılanbasa da aýdannyń barlyq jolyna asfalt tósetetinin, taza aýyz sýdy jetelep ákeldiretinin, ár úı otynǵa endigi jerde gaz paıdalanatynyn tizbelep ótken.
– Apyr-aı, jolsyz ıt qorlyq kórip otyrǵanymyzdy sezgen-aý.
– Qudyqtyń kermek sýyn iship, ishimiz irip ketkenin qaıdan bildi deseńshi.
– Bilmeı endi. Kóńirsitip qı men tezek jaǵyp otyrǵanymyzdy da sezgen ǵoı. Áı, sabazyń, týsań tý! Ákeń jasamaǵan jaqsylyqty jasaıyn dep tur ǵoı.
– Depýtat jasaıyq!
– Al, qoldaıyq!
– Qutqarýshynyń ózi kelgen eken.
Joǵary órleý ústinde jıyn aıaqtala bergen. Kórshi aýdannan jetkizilgen qarııa aqsaqaly óńirin jaýyp, batany bastap ketti.
Qazaqsha-oryssha berilgen batanyń ózi jarty baıandamadan kem soqqan joq. Bet sıpaýǵa ázir turǵan jurt jaıylǵan alaqanyna qaraı-qaraı jalyǵa bastaǵanda: – Bizdiń aýdannan júz paıyz daýys alyp, depýtat atanasyz. Sizdi syılaıtynymyz sondaı, kári-jasymyz birdeı Kólbaqa dep ataımyz. Bul Kolbın aqa degenimiz, – dep demi jetpeı tunshyǵyp baryp aıaqtady.
Gennadıı Vasılevıch myna iltıpatqa tánti bop, kóz jıegi qyzardy. Aıǵyr úıir toptyń ortasynda syrtqa bettegen...
Jásen tórine ozǵan sátte de Kolbın osy rıza keıipten aıyǵa almaǵan. Qarapaıym qazaq ishinde súıkimi mol eken-aý. Aýyzdaryn ashsa asqazandary kórinip turǵan joq pa? Keshegi jeltoqsan shataǵynan keıin alań kóńilde júretin. Búgin bir kórkem sabyr tapqandaı. Elge senim artý kerek eken dep bekigen ishteı. Bulardyń joǵary jaqta júrgenderine emes. Olardyń oınamalysy, oıynshysy kóp...
– Jásen eń ozat shopanymyz. Júz saýlyqtan júz otyz eki qozy aldy. Kelesi jylǵy jospary odan da kóp, – dep dastarqan ústinde raıkom hatshysy sóz bastaǵan, – jubaıy janynda otyrǵan Álıma hanym.
– Mine, naǵyz eńbek erleri, – dep Kolbın de iltıpattan kende qylmady. – Týra qaladaǵydaı turmys. Bári bar, baqýatty. Qazaq jastary sizderden tálim alyp, mal baqsyn. Qalada kóshe kezgennen ne tabady. Abyroı da, ataq ta aýylda.
– О́te durys aıtasyz.
– Atakásipten artyǵy bar ma?
– Qaladaǵy ókpe jeıdi, aýyldaǵy quıryq asaıdy. Mine, tabylǵan aqyl, – dep qoshemetshil top ıyq qomdasyp ońbaı jatty.
– Álıma hanym qandaı kórikti. О́te jarastyqty semıa.
– Gennadıı Vasılevıch Álıma qalada týyp ósse de, aýyldyń dáýletin kóteremin dep kelgenniń biri. О́zińiz aıtqandaı jastarǵa naǵyz úlgi.
– Qoı baǵý, tóldetýge sińirgen eńbegi qojaıynnan kem bolmas. Bıyl Álıma hanymdy Eńbek Qyzyl Tý ordenine usynyńdar. О́zim qoldaımyn. Bul jer ne dep atalady? Erteń Almatyǵa barǵan soń...
Ordendi estigende qulaqtary qaıshylanyp, tóbe quıqalary jybyrlap ketken top tym-tyrys qalǵan. Moıyndaryn ishke tartyp, bir-birine qarasty.
– Ázirge aty joq. Eger siz qarsy bolmasańyz, osy jerdi «Kolbın ýchastok» dep ataıyq, – dep sháı quıyp otyrǵan Álıma tap-taza orys tilinde táttilep qoıyp qalsyn. Qumyrsqa belin kóterip, qozy quıryǵyn bir qozǵap saldy.
– О́te durys!
– Aýzyńnan aınalaıyn!
– Erteń-aq kartaǵa salamyz.
– «Kolbın ýchastok» jasasyn!
– At taba almaı qınalyp júr edik. Qatyp ketti!
Kolbın lekite kúlip, bas shaıqaǵanymen qasy taǵy da qaraqustyń qanatyndaı qaǵylyp, kóz jıegi qyzarǵan.
– Al Álıma osynyń qurmetine bir án sal. «Aq Jaınaqty» áýelet!
– Jásen ekeýiń mingesip aıtyńdar, – deıdi esik kózinde qarnyn qushaqtap otyrǵan keńshar dırektory.
– Birlesip de!
Esen Naýshaevıch álginiń sanynan ońdyrmaı shymshyǵan. – Quıysqanǵa qystyrylyp... Al, basta!
...Men kelgende Aq Jaınaq
Sháıi oramal bel baılap,
Júrsiń be álde toı toılap, toı toılap...
Jásen men Álımanyń daýsy óriste jańa tabysqan saýlyq pen qozynyń únindeı bop órilip shyqqan. Keshki samal ándi alysqa sińirip jatty.
– Jeńeshe-aý, aıdyń-kúnniń amanynda aǵamyzdy qoldy ǵyp aldyń ba? – deıdi bir qaınysy kóleńkede otyrǵan Bátıge kep. – Kolbınniń ózi baqytty bolyńdar, dep bet sıpap jiberipti. Baıǵazysyna orden beretin kórinedi. Respýblıkanyń bildeı basshysynyń ár sózi hattalyp qaǵazǵa túsedi. Bolmaıdy endi. Aǵamyz Aq Jaınaǵyn tapty.
Syqylyq atqan neme onsyzda áreń otyrǵanda... О́re túregelip tórgi bólmege umtylǵan.
Esik kózinde turǵan syptyǵyrdaı eki jigit jolyn bógedi.
– Kimsiz?
– Osy úıdiń qatynymyn.
– Protokol boıynsha jubaıy úı ıesiniń janynda otyr.
– Esimińiz?
– Bátı.
– Endeshe siz qazan-oshaqtyń qasynda júrýińiz kerek, – desin biri qolyndaǵy qaǵazyn árli-berli aqtaryp. – Munda sizdi Jásen aǵamyzdyń qaıynapasy dep kórsetken. Al asa qurmetti qonaq otyrǵan jerge aǵaıyndarǵa kirýge tyıym salynǵan. Daýys kótermeńiz. Áıtpese...
– Má, saǵan bezgeldek!
Qolynan jetektegendeı ǵyp aýlaǵa shyǵaryp jibergen.
Qysy-jazy azapty bul arqalaıdy da ordendi Álıma alady. Sháıdi da sol quıyp, bar qurmetke bólenedi. Tipti muny óz esiginen syǵalatar emes. Júzqara baıymen ıyq túıistirip otyrǵan shyǵar, qozy quıryǵyn taqap. Úlken kisiniń batasyn maldanyp, Jásenge basyp tıip alar. Bul sonda osy ekeýiniń otyn jaǵyp, kúlin kósep júre me? Qaıynapa atanyp! Kórseteıin endeshe! Ataýkerelerińdi ishkizeıin!
Aýla ishinde qarań-qurań kisi kórinbedi. Borbaılap kep oshaqta laýlap janyp jatqan otqa júginip otyra qalǵan. Rezeńke baýy bosap ketken dambalyn sypyryp jibergeni sol edi... Shar etkizip... Dolylyq qysqanda shydata ma, alysqa shapshydy. Sebelegen zár taýsylyp bitse eken-aý. Tezek shoǵy az-kem kúl kóterdi de, sóne berdi...
– Qonaqtar júrgeli jatyr. Tez as túsirińder, – degen habarda keshikpeı jetken. Anadaı jerde turǵan eki-úsh tikushaqtyń qanaty jeldıirmendeı aınala bastapty.
– Et ákelińder! Birer saǵattan soń Gennadıı Vasılevıch Almatyǵa ushady.
– Oıbaı, oshaqta ot joq. Et áli pispepti. Tastaı. Qamyr salynbaǵan. Endi qaıttik?
– Ot qaıda?
– Bireý sý quıyp ketken sııaqty. Shylqyp jatyr.
– Sýy nesi?
– Mana Bátı júginip kep... Kózim shalǵan. Áı, otyrysy jaman edi.
– Ne deıdi?
– Qurydyq! Tap-taza masqara!
Gennadıı Vasılevıch et jemeı attanǵan.
Aqyry Kolbınge jer aty buıyrmady. Qurdastary ázildep aıtsa da, bara-bara qulaqqa sińisti bop, sol ýchastok «Bátı sıgen» atanyp ketken. Qaıda barasyń, qaıdan kelesiń dese... Áne! Keıde qyzyǵa qaraısyń. Jaryqtyq sol sheshemizdiń baǵyn aıtsańshy! Áıtpese kim qaı jerge shaptyrmaı jatyr...
Rahymjan OTARBAEV
