Elimiz egemendik alǵan tusta «Egemendi Qazaqstan» atalyp, 1993 jyly «Egemen Qazaqstan» bolyp ózgergen edi. Halqymyzdyń óte kúrdeli kezeńderiniń kýási bolǵan bul gazettiń tizginin áride Smaǵul Sádýaqasov, Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın, Sáken Seıfýllın, Turar Rysqulov, Oraz Jandosov, Ǵabıt Músirepov, beride Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaev syndy alashtyń aımańdaı asyldary ustaǵan edi. Osy ýaqyttarda gazet betinde halqymyzdyń nebir qaıratker tulǵalarynyń qasıetti qalam izderi qaldy.
Júzjyldyqtyń tabaldyryǵyn attaǵaly turǵan gazetimizdiń tańbaly tarıhyna sholý jasalyp, ótken kúnniń belgilerin qaıta bir bederleý úshin qazir gazet qyzmetkerleri men Jýrnalıstıka máselelerin zertteý ınstıtýty tize qosa otyryp arnaıy on tomdyq daıarlaý ústinde. Osy oraıda oqyrmanǵa kúrmeýi qıyn kúrdeli kezeńderde ult qaımaqtarynyń eline, jerine, til, dini hám diline baılanysty jazylǵan jan syrlary, júrek úni ispetti maqalalarynan úzindiler usynyp otyrǵandy jón sanadyq.
Aıta keter jaıt, keı tusta qazirgi túsinikke aýyrlaý, tosyn seziletin sóılemder bolsa da biz maqalanyń stıline, sóz, sóılemderine esh qol tıgizbedik. О́ıtkeni sol ýaqyttyń óz jazý máneri, óz qoltańbasy bar. Seze alǵan adamǵa onyń ózi «Egemenniń» eski sandyǵynyń túbinde jatyp ábden kepken kerjýsannyń ıisindeı burqyrap turǵan joq pa?! Endeshe muny da ulttyq sananyń jańǵyrýyna jasalynyp jatqan bir sharýa dep bilińiz. Al maqalalardyń kólemin qysqartýǵa májbúr ekenimizdi oqyrman qaýym aıtpasaq ta túsinedi degen oıdamyz.
Tómende Smaǵul Sádýaqasovtyń «Eńbek týy» gazetiniń 1920 jylǵy №3 sanynda jarııalanǵan «Sibirdegi qazaqtar týraly» atty maqalasyn usyndyq.
Sibirdegi qazaqtar týraly
Rossııanyń kindik komıtetiniń hám Halyq Komıssarlar Sovetiniń bıylǵy jylǵy birinshi sentıabrde shyǵarǵan dekreti (zakony) boıynsha Qazaqstan Respýblıkasyna Aqmola men Semeı oblystary da kirýshi edi. Biraq ol ýaqyttaǵy Qazaq Respýblıkasynyń bas mekemeleriniń osaldyǵyn eske alyp hám Aqmola men Semeı Sibir revkomdardyń qol astyna kirip, sovet jolymen iske kiriskennen keıin bul eki oblys ýaqytsha qazaqtyń kindik mekemeleri durystap jasalǵansha Sibir revkomdardyń qaramaǵynda qaldyrylyp edi.
Kúzdigúngi bolyp ótken jalpy qazaq jıylysy «bul eki oblys 1-shi ıanvardan bastap Qazaq Respýblıkasynyń qaramaǵyna kirsin» dep qaýly qyldy. Oǵan deıin ártúrli jumystardy yńǵaılap, daıarlaı berýge Sibirge (Ombyǵa) qazaqtyń kindik komıtetiniń atynan ýákilder jiberildi. Bul ýákilderdiń isteıtin jumysy Aqmola men Semeı oblystaryn osy bastan menshiktenip, onda Qazaq úkimetiniń saıasatyn júrgizip hám ondaǵy Sibir revkomynyń istep jatqan jumystaryn óz qolynan ótkizip turmaq edi.
Qazaq avtonomııasyn jarııalaǵan birinshi sentıabr dekreti shyqty. Ol dekrette «Aqmola men Semeı Qazaqstanǵa kiredi» dep anyq aıtyldy. Oktıabrdegi jalpy qazaq jıylysy qaýly shyǵardy, Qazaqstannyń kindik komıteti Sibirge kisilerin jiberdi, ol kisilerge ashyq jobalar berildi.
Aqylǵa salǵanda da, zakonǵa kelgende de bizdiń jibergen kisilerimizdi Sibir revkom qup alsa kerek edi; ol kisilerimiz qolyna berilgen joba boıynsha iske kirisse kerek edi; 1-shi ıanvarda Aqmola men Semeı Qazaqstanǵa kirse kerek edi.
Joq, is júzinde bizdiń oılaǵan oıymyz ótirik bolyp shyqty. Sibir Revkom aıaqty teriske basty. Sibir Revkomnyń oıy boıynsha, bul eki oblys Qazaqstanǵa kirýge áli daıar bolmasa kerek. Áli Sibir revkomnyń sharýasy bitpese kerek: mal alý bar, kisi alý bar, teri jııý bar, shóp alý hám basqa tolyp jatqan alatyn nárseler – sonyń bárin 1-shi ıanvarǵa deıin bitire almaımyn deıtin sekildi. Sibir revkomnyń otrıady elden maldy tartyp alyp kelse, ony Sibir revkom knıgesine jazǵanda «qazaqtar óz erkimen berdi, bular kóńildi tóleıtin kórinedi» dep qosymsha taǵy salyq salady. Mysaly, Omby úıezine salǵan malynyń esebi tiri qalǵan maldyń sanynan kóp. Buny kórgen soń «kóńildi» qazaqtar Ombydaǵy Qazaqstannyń ýákiline shaýyp-shaýyp kelgen. Bul iske bizdiń ýákilderimiz qatysyp, másele basqasha bolyp sheshiledi.
Sibir revkomnyń budan basqa da istep jatqan «ádemi» jumystary tolyp jatyr. Aqmola oblysynda bir úıezge «alpys myń qoıdyń terisin ılep ber» dep jarlyq etedi, bir úıezge «jumyrtqa tap» dep buıyrady. Bul baqyrdyń bir jaǵy, endi ekinshi jaǵyn aýdaryp kóreıik.
Ombyda hám Bııskide myńdaǵan qazaq áskerleri jatyr. Qyzyl ásker – sovet ókimetiniń qorǵany. Qyzyl ásker – Rossııanyń erkesi. Kıim de soniki, tamaǵy da soniki, kitap, bilim de soniki. Qyzyl áskerde qalǵan jan – jan, mal – mal, Sibirde jatqan qyzyl ásker olaı emes. Qazaq soldattary kıimsiz, tamaqsyz ulyp júr. Naýqasqa shaldyqty, aldyna ólim kire bastapty, olarǵa kitap oqytý, bilim taratý úsh uıyqtasa Sibir revkomynyń túsine kirmeıdi.
Sibirde tolyp jatqan jumyskerler bar, kedeıler bar, olar áli Sovet ókimetiniń ne nárse ekenin bilmeıdi. Tyrtıǵan aryq atyn juma saıyn minetinin biledi; shuntıǵan jalǵyz taıynshasyn erteń salyqqa alatynyn biledi.
Aqmola oblysynda Spasskıı, Ýspenskıı Jezqazǵanskıı, Sarysýıskıı degen fabrık-zaýyttar bar. Semeı oblysynda Ekibastuz, Jarmaq degen jerler bar – osylardyń bárinde myńdaǵan qazaq jumyskerleri naǵyz qarataban proletarıat. Bular gazet oqı bilmeıdi, bular uıymdasqan joq, kommýnıst partııasynyń ne ekendigin de bular áli túsingen joq. Sibir revkomy ne qylyp otyr? Eshnárse de qylǵan joq.
Osynyń bárin kóz aldyńa ákelip baıqaǵanda ózinen ózi bir saýal týady. Sibir revkom túk isteı almasa, qolynan eshnárse kelmese, ol sol eki oblystan tyrtysyp nege aıyrylmaıdy? Sonshama jabysqandaı ne is qyldy? Jaýap jalǵyz, jaýap ashyq. Ony aıtyp biz ýaqyt ozdyrmaımyz.
Bizdiń oıymyzsha avtonomııa bolǵan soń jalpy qazaq birigý kerek. Biz jalpy qazaqty biriktirip, avtonomııa jasaǵanda ol avtonomııany eshýaqytta maqsut etip ustamaımyz. Bizge tórelik kerek emes. Biz ataq izdegen kisiler emespiz. Bizdiń nıetimiz – avtonomııashyldyq emes. Biz avtonomııa kerek degende aıtatyn dálelimiz mynaý: ár halyqtyń tili bólek, turmysy bólek. Jalpy, adamshylyq baqytqa jetý úshin ár halyq óz tilinde mádenıetke qoja bolyp, óz sharýasyna qaraı turmysyn ózgertý kerek (sabasyna qaraı pispegi). Adamshylyqtyń shamshyraǵy bolǵan kommýnısterdiń alǵashqy basshysy Karl Marks osyny aıtady.
Al endi biz osy kúngideı qazaq halqynyń jartysyn ana arbanyń sońyna, jartysyn myna arbanyń sońyna tirkesek, álgi aıtylǵan negizge durys kelemiz be? Bárine birdeı tili bar, bárine birdeı sharýasy bar halyqty bólshektep, bytyratyp jibergen soń, ol qalaısha mádenıetke jetpekshi, qalaısha sharýasyn ózgertpekshi, qalaısha jalpy eńbekshilder tobyna qosylyp, adamshylyqtyń sanaýly bir uly bolmaqshy?
Bul suraýlarǵa da jaýap ashyq. Túsindirip biz áýre bolmaımyz.
Olaı bolsa, qazaq halqynyń birigýine bóget bolǵan adamdar kommýnızmdi durystap uǵyna almaı júr. Olardyń oıynsha qazaqtyń halqyna buryn orystyń jyltyrma mańdaı tóreleri qoja bolsa, endi shala kommýnısteri qoja bolýy kerek.
Olardyń oıynsha qazaq halqy dúleı, qarańǵy, meńireý, jýas, túkti bilmeıdi. Sondyqtan olar uıpalap, sıpalaýǵa kóne beredi. Joq, olaı emes! Ombydan shyqqan «batyrlar» ondaı oılaryńnyń mezgili ótińkirep ketti. Eńbekshil qazaq halqy uıqysynan áldeqashan oıanǵan. Onyń kózi bárin kórip otyr. Qazaq halqy burynǵydaı jetim emes, aqjúrek, jaýynger erleri tolyp jatyr. Olar kommýnıst bolǵanda qazaq halqyn qul qylýǵa bolǵan joq, ul qylýǵa boldy. Qazaq halqyn baıaǵydaı bireýdiń tekpisine salǵaly bolǵan joq. bálkı, kógertýge, jalpy eńbekshilder tobyna qosýǵa boldy. О́zimizdi ózimiz baýyzdaý bizge tym-aq qyzyq emes. Olaı bolsa, qazaqtyń eńbekshilderi birigedi, kógeredi, jasaıdy.
Daıyndaǵan
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
