Nemis tulpary temirden jaratylǵan ba?

 Halyqaralyq básekelerdiń ishindegi eń abyroılysy – Olımpııa oıyndary. Atal­ǵan tórt jyldyqtyń baı­raqty básekesinde nemis sha­­bandozdarynyń bási jo­ǵary. Aıtýly dodada Ger­manııa at sportynan 25 altyn, 13 kú­mis jáne 14 qola júldege qol jetkizgen. Bul – qos Ger­­manııanyń bólinbeı tur­ǵan­daǵy jáne qaıta qosylǵan kezde kórsetken nátıjesi. Stokgolm (1956 jyl), Rım (1960 jyl) jáne Tokıo (1964 jyl) Olımpıadalarynda Batys pen Shyǵys Germanııa birigip óner kórsetti. Atalǵan básekelerde birikken nemis komandasynyń shashasyna shań juqtyrmaǵan sáıgúlikteri 5 márte altyn medalmen aptalyp, 5 ret kúmis júldemen kúpteldi. Budan bólek 4 márte qoladan olja saldy. 

GFR 1968 jyldan bastap ja­rystarǵa derbes qatysa bastaǵan-tuǵyn. О́zderi óner kórsetken Olımpııa oıyndarynda Batys Germanııa shabandozdary óz eliniń ánuranyn 11 márte shyrqatyp, 5 kúmis jáne 9 qola medalǵa qol jetkizdi. Iаǵnı jalpy altynnyń sany 41-ge jetip jyǵylady. En­deshe, saıası jaǵdaıǵa baı­­lanysty eldiń ataýy ózger­di demeseńiz, nemister Olım­pıa­dadaǵy jetistikteri jó­ninen eshkimdi mańyna jýytpaıdy. At sportyndaǵy me­dal sany boıynsha ekinshi orynda turǵan Shvesııanyń qanjyǵasynda 17 altyn júlde bar ekenin eskersek, ázirge nemis shabandozdarynyń gegemonııasyn toqtatý óte qıyn. 

At sportynan álem chempıonaty negizinen 1953 jyldan bastaý alady. Áýeli shabandozdar konkýrden synǵa túsetin. 1966 jyldan bastap úshsaıys pen at úıretý boıynsha tórtkúl dúnıeniń dodasy óte bastady. Áıtse de, bul saıystar jeke-dara ár jerde ótetin. 1990 jyly Ha­lyqaralyq at sporty federasııasy uıytqy bolyp, búkil at sportynyń basyn biriktirgen álem chempıonaty tuńǵysh ret uıymdastyryldy. Sodan beri ár tórt jyl saıyn álemniń eń úzdik shabandozdary ózara kim myqtyny anyqtaıdy. Ger­manııanyń álem chempıonat­tarynda qol jetkizgen tabystary qomaqty. Qambar ata túlegin baptap mingen nemister 49 márte kómbege birinshi bolyp jetken. Budan bólek Germanııanyń qorjynynda 35 kúmis jáne 32 qola júlde bar. 

Olımpıadada alǵan júl­deleri jaǵynan Izabel Vert­tiń baǵy janyp tur. At sportynan eshkim dál nemis arýy sekildi jetistigimen maqtana almaıdy. Taqymy berik Vert – 6 dúrkin Olımpıada chempıo­ny, 4 márte kúmis júldegeri. Shabandoz álem chempıonatynda 7 márte altyn tuǵyrǵa qonaqtap, 2 ret qolanyń kermek dámin tatty. Izabel óz karerasynda birneshe tulpardy erttep mindi. Solardyń ishinde «Gıgolo» esimdi tulpar Vert­tiń baǵyn ashty. Nemis arýy atalǵan sáıgúlikpen tórt-tórtten Olımpıadanyń jáne álem chempıonatynyń júldesin qanjyǵasyna baılady. 

Raıner Klımkeniń de nemis­ter úshin orny bólek. Olım­pıadada 6 márte altynnan olja salǵan Raınerdiń je­tistigin jerlesteri áli kúnge aýyz­darynyń sýy quryp áń­gimeleıdi. Onyń 2 qola júldesi taǵy bar. At úıretýden aldyna qara salmaıtyn Klımke álem chempıonatynda 6 márte jeńis tuǵyrynyń bıiginen tabyldy. Tek 1966 jylǵy saıysta qola medal aldy de­meseńiz, ózi qatysqan dodalarda Klımke árdaıym úzdik atandy. Talanttyń taqyr jerden shyqpasy belgili ǵoı. Raı­nerdiń qyzy Ingrıd te áke jolyn qýyp, atqa qondy. Búgingi tańda onyń qorjynynda Olım­pıadanyń 2 altyny jáne 1 kúmis júldesi bar. Sondaı-aq, Ingrıd eki dúrkin álem chem­pıony.

Hans Gıýnter Vınkler de Olımpıadada altyn medaldi qos-qostap jeńip alǵan shabandoz. Konkýrdan synǵa tús­ken Vınkler 5 márte Olımp shyńyn baǵyndyrdy. Ol Mon­real (1976 jyl) Olım­pıa­dasynyń kúmis, Mehıko (1968 jyl) Olım­pıadasynyń qola júldegeri. Astyndaǵy aty kedergilerden qınalmaı qarǵıtyn Hans Gıýnter eki álem chempıonatynda shashasyna shań jýytqan joq.

Nemis at sportyndaǵy je­ńisti jylnamanyń qupııasy kóp emes. Germanııa sonaý birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinen beri jylqylardy júk tasýǵa jegip, onyń qyr-sy­ryna ábden qanyqqan. Odan bólek, elde at sporty­men aınalysýǵa óte keremet jaǵdaı jasalǵan. Kerekti qu­ral-jabdyqtar jetkilikti, at baptaýdyń naǵyz sheberleri nemis tulparlarynyń tynysyn ashýdan sharshaǵan emes. Sondyqtan shyǵar, eldegi jylqynyń sany 400 myńnan sál asatynyna qaramastan, Germanııa álemdik básekelerde aldyna qara salmaıdy.

At sporty qazaqqa da jat emes. Tarıhqa kóz júgirt­sek, Jambyl jerinde týy­lyp, jer jahannyń tórt bury­shyn túgendegen esti ar­ǵy­maq Absenttiń jeńisti jyl­namasy eske túsedi. Qulan­nyń qurym keri on eki jyl boıy qatysqan saıystaryn­da qarsylastarynan ár­daıym bir mysqal artyq shyq­qanyn áli kúnge ańyz qylyp aıtady. Absent 1958 jyly ótken Búkilodaqtyq aýyl­sha­rýa­shy­lyq kórmesinde at úıretý sheberi Sergeı Fı­la­tovtyń nazaryna ilinipti. Eki jyldan keıin Fılatov tizginin ustaǵan Qulannyń qulageri Rım (1960) Olımpıadasynda úzdik shyǵyp, jeńis tuǵy­rynyń bıigine kóterildi. Ke­lesi Olımpıada oıyndarynda Absent qos qolany qa­naǵat tutty. Mehıkoda (1968) Absentke qonǵan Ivan Kalıta komandalyq esepte kúmis medalǵa qol jetkizdi. Meksıkadaǵy Olımpıadadan keıin Absent Qulandaǵy asyl tuqymdy zaýytqa qaıtaryldy. 

Jalpy, jylqy men qazaq egiz uǵym. Bulaı dep kesip aı­týymyzdyń sebebi bar. Jyl­qy ata-babalarymyz úshin minse kólik, jese as bol­ǵan. Qazanat mingen jaý­júrek batyr babalarymyz shapqan jaýynyń ázireıiline aınalǵanyn tarıhtan jaqsy bilemiz. Qambar ata túlegin hal­qymyz jaýgershilikten bólek sporttyq maqsatta da paıdalanǵany belgili. Do­daǵa túskende qıqýlaıtyn kók­parymyz ben báıgemizdiń orny bir tóbe. Qyz qýý, teńge ilý, jamby atý sekildi ulttyq sport túrlerin jylqysyz eles­­tetý múmkin emes. «Shoq­par­daı kekili bar, qamys qulaq­tardyń» synyn aıtý sonaý Tolybaı synshydan bastalyp búginge deıin jalǵasady.

Qazaq pen jylqyny baılanystyratyn taǵy bir tarıhı derek bar. Qambar ata túlegin eń alǵash qolǵa úıretkender Qazaqstan aýmaǵyn mekendegen jurt ekeni arheologııalyq qazba jumystary kezinde anyq­taldy. Máselen, Science jýrnalyna shyqqan akademııalyq zertteýde qolǵa úıretilgen jyl­qynyń súıekteri Botaı qo­nystarynan tabylǵanyn má­lim­degen bolatyn. Alan Oýtram bastaǵan ǵalymdar atal­ǵan maqalada Botaı máde­nıe­tiniń ókilderi b.z.b 3500 jyldary bıe baılap, qymyz iship, júırik baptaǵanyn aıtady. Endeshe, bizdiń babalarymyz jylqynyń qyr-syryna ábden qanyq dep kesip aıtýǵa tolyq negiz bar. 

Qambar ata túlegi men qazaq­tyń arasyndaǵy bite baı­lanysqan derekterge qa­ramastan, qazirgi tańda eli­mizdiń shabandozdary at sportynan dúbirli dodalarda júl­de salmaǵany biraz oıǵa jeteleıdi. Tulpardyń baptaýyn keltire almaı júrmiz be, álde at sporty bizge beıtanys pa? Sáıgúliktiń babyn keltire almaımyz deý ábestik bolar. О́ıtkeni tulpardy synaý óneri burynnan bar. Onyń ústine qazaq pen jylqyny tarıhı derekter baılanys­tyrady. At sporty da bizge bóten emes. Áıtpese jarty álemdi ónerine tánti etken Absenttiń Jambyl jerinen shyǵýyn qalaı túsindiremiz?! Endeshe, tórtkúl dúnıeniń básekelerinde olja sal­ma­ýy­­myz at sportyna jet­ki­likti kóńil bólmeı kele jat­qanymyzdy kórsetetindeı.

Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»