Ol bul jerde qanshalyqty boran soǵyp, daýyl tursa da mundaǵy taý bolyp úıilgen qumnyń jan-jaqqa shashyrap ketpeı, jınaqy jatatyndyǵy. Sodan soń aýa raıynyń jel, quıyn sııaqty qandaı da bir áseri bolmasyn, jota ústindegi uzynnan uzaq sozylǵan pyshaq qyryndaı jaldyń óz bolmys-bitimin eshqashan joǵaltpaıtyndyǵy. Al osyndaǵy elgezerden ótkizgendeı etip tabıǵat-ananyń suryptaǵan birkelki qum túıirshikteri she? Altyndaı jarqyraǵan sonyń qudireti shyǵar, sóz etip otyrǵan tóbege shyǵyp, etekke qaıta túskendegi adam izi sálden soń joq bolady. Sóıtip Aıǵaıqum burynǵy momaqan, tylsym, jumbaq kúıine qaıta oralady.
...Bul joly da ol bizdi osyndaı kelbet-kórinisimen qarsy aldy. Uzyndyǵy 2020, eni 551, bıiktigi 182 metrlik qumdy jota ózi ornalasqan ańǵardaǵy taqyrda oqshaý tur. Tóńireginde shashaý shyqqan eshteńe joq. Qyzdyń jıǵan júgindeı jınaqy. Taza.
– Bul qumdy tóbeniń gúrildep, dúrildeıtini qaıda? Jotanyń án salyp, dybys shyǵarady degeni ne sóz? – dedi júrgizýshi jigitimiz Dýman Muhamedjanov.
– Ol úshin myna qyrdyń kúngeı betine kóterilý kerek. Sodan soń beri qaraı júrgende ne bolatynyn óziń kóresiń, – dedim men oǵan 1984 jáne 2004 jyldardaǵy óz basymnan ótkergen oqıǵany esime alyp.
Buǵan onsha túsinbegen serigim artyna jaltaq-jaltaq qarap qoıyp, Aıǵaıqumnyń orta tusyndaǵy tekshege qaraı bet aldy. 80-90 metr órlep barǵan soń sál demalyp, tómenge túsýge yńǵaılandy. Sol kezde, ıaǵnı etekke qaraı 5-6 adym attaǵanda ańǵardy jańǵyryqtyrǵan gýil bastaldy deısiz. Bir qyzyǵy, oqys shyqqan únnen sekem alǵan Dýman betkeıde sál-pál kidiris jasap edi, dybys ta toqtaı qaldy. Qozǵala bergende gúrildep, dúrildegen daýys qaıta paıda boldy.
– Bul ne jumbaq? – dedi etekke túsip, esin jıǵan serigim. – Munyń syry nede dep oılaısyz?
Men oǵan jaýap retinde P.I.Marıkovskıı degen ǵalymnyń boljamyn aıttym. О́mir boıy Almatyda turyp, Jetisý jerin talmaı zerttegen bıologııa ǵylymdarynyń doktory Pavel Iýıstınovıch Aıǵaıqumdaǵy qupııa dybystar týraly kezinde bylaı degen bolatyn. «Bul jotanyń dybys shyǵarý sebepteri jóninde kóptegen joramaldar bar. Solardyń deni borandy, daýyldy kúnderi qum qozǵalǵanda, odan syqyrlaǵan ún shyqpaı qoımaıdy degenge saıady. Biraq jaı kezdiń ózinde shaǵylǵa aıaq basqan adam men jan-janýarlar qımyly áserinen onyń nege gýildeıtinin eshqaısysy túsindire almaıdy. Menińshe bul bylaı. Qum tóbelerdiń qaı-qaısysynyń da tómengi qabattary dymqyldanyp jatady. Mundaı ylǵal tipti onsha tereńde de bolmaıdy. Kóktemgi jaýyndardan keıin jáne kúzdigúni álgi qabattar joǵarydaǵy qurǵaq qummen aralasady. Bul jaǵdaıda qum tóbeden eshqandaı ún shyqpaıdy. Jazdygúni ystyqta qumnyń ústińgi qabattary ábden keýip, tómengi dymqyl qabattan bólingendeı bolady. Munyń ózi joǵarǵy qabattardaǵy aýanyń almasýy sebepti ylǵal qabattardyń neǵurlym tómen túsýine ákep soǵady. Qumnyń ústi túgel derlik kepti degenniń ózinde tómende, báribir ylǵal qabat jatady. Bul rette qumnyń bet jaǵy ábden qurǵap, astyńǵy qabaty birshama dymqyldanýy, onyń arǵy jaǵynda taǵy da qurǵaq qum jelisi jatýy múmkin. Qum tóbelerdiń ústińgi qabaty tómen qaraı sýsyǵanda onyń tómengi qabattarynan ozyp ketedi de, bulardyń bir-birimen úıkelisýi onsha qatty bolmaıdy. Sol sebepti mundaı qumnyń ústi buıra tolqyndanyp jatady. Osy jaǵdaılarda qumnyń birshama tómen jatqan bóligi syrtqa shyǵyp qalady. Onyń ústimen jyljyǵan qum mýzyka aspabyna qol tıgendeı diril shyǵarady. Bul ún keń kólemde taralyp kúsheıe keledi de, biz sóz etip otyrǵan tóbe jappaı gýildegendeı bolady».
Professor P.I.Marıkovskıı osylaı dese, Sankt-Peterbýrg ǵalymdary Iа.Ryjko men B.Rýsınov qumnyń sansyz kóp túıirleriniń bir-birine úıkelýinen dybys shyǵady dep esepteıdi. Sebebi qum túıirleriniń syrtynda kalsıı men magnıı qosyndylarynyń juqa qabaty bar. Solardan shyqqan ún skrıpka ishegin úıkegen ysqy sekildi dybys týdyratyn sııaqty. Sondaı-aq olar qumnan ún shyǵýdyń taǵy bir sebebi qum túıirleriniń aralyǵyndaǵy aýanyń qımyl-qozǵalysyna baılanysty dep paıymdaıdy. Jotadan qum syrǵyǵanda onyń usaq túıirleri arasyndaǵy sańylaýlar keıde azaıyp, keıde kóbeıedi eken. Aýa osy sańylaýǵa birde kirip, birde shyǵyp jatady. Dybystyń dirildep estilý syry mine, osydan dep uǵý kerek. Bul zertteýshiler pikirinde taǵy mynadaı túsinik bar. Qumnyń elektrlenýinen de dybys paıda bolady eken. Ún shyǵaratyn qum taýdyń usaq tas túıirleri bir-birimen úıkelisý saldarynan ártekti elektr zarıadtaryn týdyrady. Sóıtip bir-birimen serpilip qosylyp, taǵy da serpilip qosylý áserinen dybys shyǵyp otyrady.
– Mine, óziń qasynda turǵan Aıǵaıqum jóninde ǵalymdar osyndaı paıymdaýlar aıtady, – dedim men Dýmanǵa.
...Kólikke otyryp, Besshatyrdy basyp ótetin Ile jaǵalaýyna bettep kele jatqanda oıymyzǵa: «Aıǵaıqumnan shyǵatyn ártúrli dybystar... Mundaı qubylys tek osy jerge ǵana tán be, joq ol álemniń basqa túkpirlerindegi shólderde de bar ma?» – degen saýal oraldy. Bala kúnimizde ataqty jazýshy Djek Londonnyń «Úsh júrek» atty romanyn oqyǵanymyz bar edi. Sondaǵy baıandalatyn oqıǵalardyń birinde ken izdeýshiler Ortalyq Amerıkadaǵy dalaly aımaqqa jetkende, olardyń tabanyndaǵy qum neshe túrli ánge basyp qoıa beretini aıtylatyn. Odan sekem alǵan adamdar júristerin toqtata qoıǵan kezde tóńirektiń basqa urǵan tanadaı tynshı qalǵanyna kýá bolǵan. Júrginshiler qaıta qozǵalǵanda, qum taǵy da ándete jónelgen.
Jazýshy bul detaldy ádebı turǵyda sýrettegenimen, ony oıdan alyp otyrmaǵany anyq. Oǵan ózimiz jańa ǵana janynda bolǵan Aıǵaıqum, ondaǵy tekshege kóterilip, odan tómen túsken serigimizdiń qımyl-qozǵalysynan týǵan gýil anyq dálel. Quddy Djek London shyǵarmasyndaǵy sıýjettiń kóshirmesi dersiń. Kólik ishinde osyny eske alǵan biz: «Mundaı qubylysqa baılanysty ınternet ne deıdi eken?» – dep ishteı kúbirlegen kúıi noýtbýkke úńildik. Sóıtsek..., álem kartasynda joǵarydaǵy jaǵdaıǵa uqsas 3-4 jumbaq qum tóbeler bar bolyp shyqty. Olar: Aýǵanstandaǵy Rek-Ravan dep atalatyn «dirildeýik qyrat», Taıaý Shyǵystyń Sınaı túbegindegi Djebel-Nakýngtegi «dabyl jotasy» jáne Chılıdiń Kopıano ańǵaryndaǵy El-Barmador atty «ulıtyn shoqy». Osylardyń bárine tán ortaq belgi – bul qumdy jotalardaǵy gýilderdiń jel men boran áseri, adam jáne jan-janýarlar qımylynan keıin ǵana týyp, al jaı ýaqytta tym-tyrys jatatyndyǵy.
Jer betindegi qum tóbeler... Olardan shyqqan ártúrli ún men dybystar... Qalaı bolǵanda da bul óte qyzyq qubylys. Osy ǵajaıyptyń dúnıe júzindegi joǵaryda aıtqan sanaýly elderden basqa óz atamekenimizde, týǵan elimiz – Qazaq jerinde turǵany bizdi tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Sodan da bolar, tabıǵattyń osy qaıtalanbas qupııasyna degen yntyzarlyǵyń artyp: «Bul Táńirdiń bizge tartqan syıy ǵoı», dep qýanyp, maqtanasyń. «Táýbe! – deısiń.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy,
Kerbulaq aýdany
