Parıjdegi balet bıshisi – Dana Musa

Photos : Alexandra Banti
Model : Dana Mussa (Dancer/Choreographer)

Qazir Dana jetekshilik etetin «Etnobalet» qaýymdastyǵy – Or­talyq Azııa kóshpendi mádenıeti men klassıkalyq bı baǵytynda jumys isteıtin Fransııadaǵy jalǵyz ortalyq. Ortalyqta balet spektaklderi qoıylady, túrli vıdeo túsirilimder júzege asy­rylady. Sonymen birge jer­gilikti turǵyndarǵa etno­ba­let negizi boıynsha aqyly negizde sabaq úıretiledi. Sa­baqqa qatysýshylar eki topqa jik­teledi. Birinde qarapaıym bıge qyzyǵýshylar bolsa, ekinshi top naǵyz kásibı bıshilerden jasaqtalǵan.

– Oqyp júrgenimde ustaz­darym men dostaryma etno ba­ǵy­tynda jumys istegim ke­le­tinin aıtqanymda, birden qoldap, qyzyǵýshylyq tanytty. 2013 jyly «Etnobalet» qaýym­dastyǵyn quryp, úsh jyl buryn etnobalettiń aty men konsepsııasyn óz atyma patenttep aldym, – deıdi ol.

Klassıkalyq pa qa­damymen nomadtyq dala ta­bıǵatyn úndestirgen etnobalet stıli Dananyń óz janynan shy­ǵarǵan tyń ıdeıalarynyń jemisi dep aıtýǵa bolady. 

– Parıjde oqyp júrgenimde oı men mazmundy mýzykalyq-horeografııalyq beıne arqyly ashýda únemi dala erkindigi je­tispeı turatyn. Balettiń ejelden qalyptasqan dástúrli formalaryn kóshpendilerdiń rýhty fılosofııasymen toǵystyrdym. Taǵy bir mańyzdy nárse etno­balet jeti áıel arhetıpin baza re­tinde alady. Jalpy, etno­balet áıel erkindigi men ór­li­giniń, sana bostandyǵyn ny­ǵaıtý tujyrymdamasy. Balet teh­nıkasy ot, sý, aspan, jer syndy sımvoldyq mánge ıe, - degen ol, bul sımvoldardyń má­denıette barshaǵa ortaq ekenin aıtady. Al fotoekspozısııaǵa qoıylǵan «Ańshy», «Shabandoz», «Amazonka», «Shaman», «Pir», «Pat­shaıym», «Umaı ana» atty jeti arhetıpti áıeldiń rýhanı ósý jolyndaǵy evolıýsııalyq damý tujyrymdamasy dep túsindirdi.

Psıhologııada áıel bolmysyn tolyqtyratyn arhetıp teorııasyn árkim ózinshe jikteıdi. Dana Musa bul jetilikti erkindik pen azattyq ıdeıasyna negizdelgen yqylym zamandardaǵy mıftik dáýir oqıǵalaryna negizdeı otyryp jasap shyqqanyn aıtady.

– Bul arada fılosofııadan góri tarıh basym. Áıel arhetıpi dep olardyń álemdi qabyldaýy men ómirlik kózqarasyn, ómir súrý saltyn anyqtap qana qoımaı, jón silteıtin baǵdarlama dep aıtýǵa bolady. Erkindik máselesi baıyrǵy túrkilik dúnıetanym men nanym-senimderde de kez­desedi, – deıdi Dana.

Dana Atyraý qalasynda dú­nıege kelgen. Keıin otbasylyq jaǵdaıyna baılanysty Aqtaýǵa kóship, mektepti sonda bitirgen. О́ziniń aıtýynsha, shaǵyn qalada kásibı balet bı mektebi bolmaǵan, al Almatyǵa jiberýge anasy qarsylyq tanytypty. 

– Qaladaǵy dástúrli bı úıir­­mesine kishkentaı kezimnen qatystym. Balet bıshisi bolsam degen armanym maǵan bir sátke de tynyshtyq bermeıtin. 13 jasymda qaıtsem de bıshi bolamyn dep túbegeıli sheshim qabyldadym, – dep eske alǵan ol ómirde durys arman men maqsat qoıa bilý óte mańyzdy nárse ekenin aıtady. Oqýshy kezinde bı ónerimen qatar, tarıh pánine erekshe qushtar bolyp, talaı jarystarda júldeli oryndar alyp júrgen.

Tour Eiffel : Thierry Leroy 

О́rimdeı qyzdy Parıjge jetelegen «ónerdi ómirim» dep tańdaǵan batyl she­shimi men úlken daıyndyǵy bolatyn. Osylaısha 2010 jyly Parıjdegi EICAR halyqaralyq kıno mektebine beıneleý óneri maman­dyǵyna oqýǵa túsedi. Pa­rıj­degi jańa tanystyqtar talapshyl qyzdy ózgeshe álemge je­teledi. О́zi Parıj ulttyq kon­servatorııasynyń professory Iva Kasatıden tálim alǵanyn taǵdyrdyń syıy dep erekshe ataıdy. 

– Talapshyl ustaz klassı­ka­lyq bı stıliniń qyr-syryn aldyma jaıyp saldy. Fransýz baletiniń esh jerde jazylmaǵan folklorlyq negizi men kerbez bolmysyn túsindirip berdi. Qazir jasy 80-nen asqan balet maıtalmany zeınet demalysynda. Maes­tronyń sońǵy shákirti men boldym, – deıdi. Odan bólek, ulttyq bı ortalyǵynda (CND), Parıj ýnıversıtetiniń bı fakýltetinde bilimin tereń­detken ol Andreı Klemm, Atılıo Labıs, Frederık Laza­rellı syndy tanymal bı mamandarynyń aldyn kórgenin maqtanyshpen aıtady.

Dana Musa búginge deıin stý­dent­terimen birlesip bir akti­li «Amazonka», «Qurtqa», «Sha­ban­doz» «Jeti áıel», «Ur­paq» at­ty spektaklderdi qoı­ǵan. Onyń endigi maqsaty – «Etno­balet» qaýymdastyǵynyń bes jyl­dyǵyna oraı «Nomad» atty kólemdi balet qoıylymyn sahnalaý. Bıshi-horeograf etnobalet jo­basynan bólek, túrli aralas janrda jumys istep, ózin baıqap kórgen.

– Sońǵy eki jyldaǵy este qalar­lyq jumystarymdy aıtar bolsam, rıtm-n-blıýz janrynda án salyp júrgen Achille’s Family tobynyń «Garmonııa» klıpine tústim. Bıylǵy Parıj sán aptalyǵynda shoý baǵdarlamaǵa, 2016 jyly «Aq tún» (Nuit Blanche) atalatyn zamanaýı dás­túrli óner festıvalinde, TMC telearnasyndaǵy bı baǵdar­lamasynda horeografııalyq úılestirý jumystaryn atqardym, – deıdi Dana.

Dananyń áńgimesinen baıqa­ǵanymyzdaı, Fransııada ǵana emes, búkil Eýropada bı mádenıeti joǵary deńgeıde damyǵan. Adam­dar bıdi túsinip, súıip qana kór­meıdi, sol úshin ýaqyty men aqsha­syn da aıaýsyz jumsaıdy. Úlken opera teatrlarynyń ǵana emes, jekelegen shaǵyn teatr­­lardyń óz aýdıtorııasy qa­lyp­­tasqan. Dananyń tyń bastamasyn jergilikti halyq úlken qyzyǵýshylyqpen qabyl alǵan kórinedi. 

– Joǵary talǵamdy sanala­tyn klassıkalyq ónerdi elı­talyq toptan bólek, búkil ha­lyq­­tyń túsi­nip tamashalaýy men úshin óte mańyzdy. Bı qoz­ǵa­lysy arqyly onyń má­ner­liligin arttyrý maqsatynda oqý­shylaryma ár sabaq saıyn kósh­pendi halyqtyń jaýyngerlik ór rýhy men qaharmandyǵy týraly áńgimelep beremin. Fransııa – balettiń otany. Olaı deıtin sebe­bimiz, alǵashqy balet mektebi osy Fransııada ashylǵan, – deıdi ol.

Dana Musa óziniń etnobalet tobymen birge qarasha aıy­nyń sońynda Parıjde ótetin «Áıelderdi qorǵaý kúni: Tur­mys­tyq zorlyq-zombylyqqa qar­­sylyq» atty festıvalde óner kórsetpek. Áńgime sońynda fran­sııalyqtardy tańyrqatyp júrgen Dananyń ónerine óris tilep, jyly qoshtastyq. Onyń syry beımálim dúnıe aldyndaǵy úreı men sulýlyq úılesimdiligi týraly batyl qadamdaryna qaraı otyryp, alda talaı bıikterdi baǵyndyratynyn ańǵarǵandaı boldyq.

Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»