BQO-nyń 9 aıdaǵy áleý­mettik-ekonomıkalyq damý qorytyndylary

Toǵyz aıdyń túıini

О́ńir basshysy óz sózinde oblys­tyń ekonomıkalyq damýynda oń kórset­kishter baıqalyp otyrǵanyn aıtty. О́ńirdiń jalpy ónimi jarty jylda 11 paıyzǵa ósip, 990 mlrd teńgeni quraǵan eken. О́nerkásip ónimniń kólemi 1,4 trln teńge bolyp, ósim 9,2 pa­ıyzdy qurap otyr. Ken óndirisi 10 paıyzǵa (1,2 trln teńge), óńdeý ónerkásibi 3 paıyzǵa (114 mlrd teńge) ósken.

О́ńirde ásirese qurylys qar­qyny joǵary. Bul salada 5,4 paıyz ósim bar. Negizgi kapıtalǵa ınvestısııa kólemi 245 mlrd teńgeni qurady. 

Indýstrııalandyrý karta­sy boıynsha oblysta bıyl is­ke qosylýy jos­pa­r­lanǵan 10 ın­ves­tısııalyq joba­nyń je­teýi jú­zege asty. Bul jobalarǵa qu­ıyl­­­ǵan ınvestısııa kólemi 8 mlrd teń­­geni qu­raıdy, jańadan 600 adam jumys tapty.

Árıne, osy kezge deıin oblys ekono­mıkasynyń qatepti qara nary munaı-gaz sektory edi. Elbasynyń tikeleı tap­syr­ma­symen ekonomıkany árta­rap­tandyrý tabysty júrip jatyr. О́tken toǵyz aıda shıkizattyq emes sektorǵa quıylǵan ınvestısııa kólemi 28 paıyzǵa artyp, 58 mlrd teńgeni quraǵan eken. Sonyń ishinde agroónerkásip keshenine kelgen ınvestısııa 4 esege jýyq, taǵam óndirisi 5 ese, sýsyn óndirý 25%-ǵa kóbeıgen. Barlyq ınvestısııanyń úshten eki bóligi syrttan kelgen.

Altaı Kólginov óńirge ınvestısııa tartý isinde EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń oń áseri bolǵanyn aıtady. Kórme kezindegi kelissózder nátıjesinde batysqazaqstandyq kásipkerler fın áriptesterimen iskerlik baılanys ornatyp, úsh joba qolǵa alyndy. Onyń biri – «Djeneral Fınland» kompanııasy men oraldyq «Stekloservıs» JShS negizinde qurylys materıaldaryn – qýat únemdegish tereze, esik, jıhaz shyǵa­ratyn birikken kásip­oryn qurý. Qazirdiń ózinde bul iske 2 mln eýro qarjy quıylǵan. 

Ekinshi joba – «jasyl ekonomıka» baǵdarlamasy negizin­de Oral qala­syndaǵy qatty tur­­mystyq qaldyq­tar polıgony fın áriptestermen birlesken kon­sor­sıýmnyń basqarýyna berildi. Qoqysty qaıta óńdep, mol paıda taýyp otyrǵan Fınlıandııa tipti aınalasyndaǵy elderdiń qal­dyǵyn satyp alyp, ájetke jaratyp otyrǵan el.

EKSPO-2017 kórmesi aıasynda tusaýy kesilgen 3D jobalaý isi de óńir úshin aıryqsha joba bolmaq. Ob­lys ortalyǵyndaǵy kolledjderdiń birin­de 3D jobalaý boıynsha jergilikti jastardy oqytý bastalady.

 
Aýyldan – eksportqa

Elbasy aýyl sharýashylyǵy ekonomıkanyń jańa draıveri bolýy kerek dep atap ótti. Biz Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligimen tyǵyz jumys jasaýda­myz, dedi Altaı Seıdiruly. Aýa raıyna kóbirek táýeldi egin sharýa­shylyǵy eki jyl qata­ry­nan jaqsy ónim alyp otyr. Bıyl ónim kórsetkishi 15 paıyzǵa ar­typ, mal basy da 10 paıyzǵa kóbeıgen. 

Elbasynyń byltyrǵy Iranǵa sapary Batys Qazaqstan óńiri ekonomıkasy úshin de jaqsy múmkindik ashty. Et eksportyna erekshe kóńil bólinip, «BatysMarqaLamb» kásiporny Iran eline turaqty túrde et jónelte bastady. Qazir áýe reısteri arqyly apta saıyn qazaq malynyń eti Iranǵa tasymaldanýda. Jyl sońyna deıin 1500 tonna et jetkizý josparlanǵan. Sonymen qatar «Kúbileı» kásiporny da jyl sońyna deıin kelisimshartqa sáıkes 200 tonna muzdatylǵan qoı etin Iranǵa eksporttaıdy.

Ákim óńirde taıaý bolashaq­ta qolǵa alynatyn keıbir joba­lar­men de tanystyryp ótti. Aýyl sharýa­shylyǵy boıynsha óńir­de 8,5 mlrd teńge bolatyn ınves­tı­sııa­­lyq jobalar júzege asyrylý­da. Jylyna 7 myń tonna qus etin ónd­i­retin jańa qus fab­rıkasy bar. Qýaty 6000 tonna et ónimin óndiretin «Kúbileı» kásip­orny jańa et óndeý fab­rı­ka­syn iske qosty. Buǵan de­ıin malsharýa­shy­lyǵy damyǵan óńirde teri óńdeıtin ká­sip­oryn bolmaǵan edi.

Jaqynda is­ke qo­syl­ǵan «POSh Rýno» ká­sip­­orny teri óńdeıtin jańa zaýyt ash­ty, teri ónimderinen aıaq kıim ti­gý isin qolǵa aldy. Joba júzege as­­q­an­da jylyna 600 myń aıaq kıim ti­­gi­letin bolady. Jyl­dyq qýa­ty 5 000 tonnany quraı­tyn un ónim­­­derin óndiretin Jelaev makaron fa­­b­rıkasy qa­lypty jumys isteýde.

О́ńirde qyzý qolǵa alynǵan jobanyń biri – ırrıgasııalyq júıelerdi qalpyna keltirý. Baǵdarlamaǵa sáıkes óńirde 6 bir­deı ırrıgasııalyq júıe jańar­tyldy. Nátıjesinde qosymsha 185 myń ga jaıylym, 6 000 ga lıman sýlandyrylyp, 12 mln tekshe metr tasqyn sý jınaqtalatyn boldy.

Uzyndyǵy 180 shaqyrymdy quraı­tyn Kırov-Shejin arnasyn qaıta jańǵyrtý qarqyndy júrgizilýde. Qazir 4 kezeńniń 3-eýi aıaqtaldy. Kanaldy iske qosý 4 aýdannyń aýmaǵynda 130 myń ga jaıylymdy jerlerdi sýarýǵa múmkindik beredi. 

Biz jyl saıyn Reseıden sý satyp alyp otyrmyz. Kók­temgi tasqyn sýdy saqtap qalý nátı­jesinde jylyna 500 mln teń­ge únemdeýge jaǵdaı jasaı­dy. Qalǵan 5 qurylymdy jón­deý­ge 820,5 mln teńge qarjy ju­m­sal­dy. Nátı­jesinde mal ba­sy­nyń kóbeıýine, balyq sharýa­shy­ly­ǵyn damytýǵa septigin tıgi­ze­di degen jospar bar, deıdi A.Kólginov. 

«Nurly jol» men «Nurly jer»

«Nurly jol», «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamalary óńir ekonomıkasyna da oń áse­rin tıgizýde. Baǵdarlamany is­ke asyrýǵa 30 mlrd teńge bó­li­­nip, 1700-den asa jumys or­ny qurylǵan. Sondaı-aq Oral-Ozınkı (RF shekarasy) respýblıkalyq tas jolyn qaı­ta jańǵyrtý jumys­tary «Nurly jol» aıasynda qar­jy­landyrylýda. 
Jalpy uzyndyǵy 104 shaqy­rymdy quraıtyn tas joldyń 70 shaqyrymy bıyl jóndelip bitedi. Bul jumys Investı­sııalar jáne damý mınıstrligimen birlesip atqarylýda. Jalpy, oblys boıynsha bıyl 500 shaqyrym avtojol salynýda. Salystyra aıtar bolsaq, byltyr salynǵan barlyq joldyń uzyndyǵy 290 km edi, dep atap ótti A.Kólginov.

Oral qalasynda úsh aýysym­dyq oqytýdy jáne apat­ty mek­tepterdi joıý maqsatyn­da «Nurly jol» baǵdarlamasy boıynsha tórt mekteptiń qurylysy júrgizilýde. Jalpy, óńirde 24 bilim berý nysany, sonymen qatar 10 balabaqsha saly­nyp jatyr. Kommýnaldyq ınfra­qurylym­dy jaqsartý maqsatynda 215 shaqyrym elektr-jylý jelileri júrgizilýde. 

«Nurly jer» baǵdarlamasy aıasynda Oral qalasy men aýdandarda 1700 páter paıdalanýǵa berilmek. Aǵymdaǵy jyly mem­lekettik baǵdarlamalar esebinen jalpy aýmaǵy 300 myń sharshy metrdi quraıtyn jańa baspanalar halyq ıgiligi úshin paıdalanýǵa berildi. Bul – ótken jyldyń eseptik kezeńimen salystyrǵanda 80 paıyzǵa artyq. Jyl basynan beri 123 shaqyrym ınjenerlik jeli tartylyp, gazdandyrý jáne sýmen qamtý jumystary qatar júrýde. Oblys boıynsha 35 aýyl­­ǵa kógildir otyn jetkizilip, 106 áleýmettik nysan tabıǵı gaz qubyryna qosyldy. 65 myń tur­ǵy­ny bar 55 eldi mekende orta­lyq­tandyrylǵan sý júıesin tartý jumystary júrgizilýde. Iаǵnı 186 aýyl halqy taza aýyz sýǵa qol jetkizedi. 

Ekonomıkalyq damýdyń ne­gizgi tiregi bolyp sanalatyn shaǵyn jáne orta bıznestiń damýy da oblys basshy­lyǵynyń jiti nazarynda. Qazirdiń ózinde bul sala óńirdiń jalpy óniminiń 40%-yn berip otyr. Bul mejeni 50 paıyzǵa jetkizý – Elbasy tapsyrmasy. «Biz bul iske erekshe kóńil bólemiz. Qatań qada­ǵalaýdyń arqasynda kásip júr­gizý jolynda ákimshilik, basqa da kedergiler azaıdy. Memleket qoldaýy, sýbsıdııalar bar», dedi Altaı Seıdiruly. Bul salada alǵashqy jartyjyldyqta jalpy quny 656 mlrd teńgeniń ónimi óndirilip, ótken jylǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 25 paıyzǵa ósken.

О́ńirde memleket pen jeke kásipker­lerdiń áriptestigi negi­zinde 14 joba qolǵa alyn­ǵan. Sonyń biri – Astanada táji­rı­beden ótken joldar men qoǵamdyq oryndardy beıne­baqylaý júıesi Oral qala­synda da qolǵa alynbaq. 

Ákim jýrnalısterge óńirge sheteldik ınvestorlardy kóbi­rek tartý men bıznes ahýaldy jaqsartý maqsatynda jańa ha­lyq­aralyq áýe baǵyttary, sonyń ishinde Frankfýrt-Más­keý baǵytynda, Atyraý jáne Aqtaý qalalaryna jańa reıs­ter ashylǵanyn málim etti. Bul Oral áýejaıynyń jolaýshy aǵymyna edáýir yqpal etken: ótken jyly 160 myń jolaýshy qamtylsa, bıyl jolaýshylar sany 220 myńǵa jetken. Endigi kezekte áýejaı termınalyn jańǵyrtý arqyly jolaýshylar termınalynyń aýmaǵyn eki esege deıin arttyrý kózdelip otyr.

«Rýhanı jańǵyrý» mýzeıi ashylady

Árıne, áleýmettik salaǵa ádet­tegideı erekshe kóńil bólinedi. Bıyldyń ózinde oblystyq jáne aýdandyq aýrýhanalar úshin 745 zamanaýı medısınalyq qural-jabdyq satyp alynǵan. «Jedel járdem» qyzmeti úshin Oral qalasynyń ózinde 86 arnaıy kólik alyndy. Densaýlyq saqtaý salasynyń 19 nysany jóndeýden ótti. «Aqyldy qala» tujyrymdamasy negizinde Oral emhanalarynda «Elektrondy kezek» jáne «Pasıenttiń elektrondy kartasy» júıesi engizilgen.

Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligimen birlesip shalǵaı aýyldardaǵy bilim meke­melerine keń jolaqty ınternet jetkizý máselesi sheshilýde, dedi oblys ákimi. 250 mektep zamanaýı robotty tehnıka synyptarymen jabdyqtalǵan. Qaýipsizdik úshin barlyq bilim mekemelerinde beı­nebaqylaý júıesi ornatylyp jatyr. Oblysta 95% mektep oqýshylary ystyq tamaqpen qamtamasyz etilgen. 

О́ńirde jańadan 1 mádenıet úıi salynyp, 5 nysan kúrdeli jóndeýden ótip jatyr. Sondaı-aq 4 deneshynyqtyrý kesheni jańadan paıdalanýǵa berildi.

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda kórsetilgen mindetter óńirimizde josparǵa saı júzege asyrylyp keledi. Latyn álipbıin, «Týǵan jer» jáne baǵdarlamanyń basqa da baǵyt­taryn oblys turǵyn­dary belsendi qol­daıdy. «Týǵan jer» baǵdarlamasy boıynsha jer­­les­terdiń qoldaýymen 31 ny­san iske qosyldy, dedi oblys basshysy.

Oblysta jalpyulttyq qa­sıetti oryn­dar tizimine aldymen ortaǵasyrlyq «Jaıyq» qala­shyǵy men «Bókeı Ordasy» tarıhı-mýzeı kesheni kirse, qazir olardyń sany altaýǵa jetti. Iаǵnı qosymsha Taqsaı qorǵan kesheni, (b.z.d VI-V ǵ.) Jumaǵazy haziret (HIH ǵ), Ǵumar Qarash zıraty jáne Jympıtydaǵy Alash­orda mýzeıi qosyldy.

A.Kólginov jyl sońyna deıin Oral qalasynda «Rýhanı jańǵyrý» atty mýzeı ashylatynyn habarlady. Ol jerde óńirden Qasıetti Qazaqstan tizimine engen tarıhı oryndardyń kóshir­meleri, qazaq baspasózi tarıhyna qatysty qujattar men jádi­gerler, Alash muralary jáne táýelsiz Qazaqstannyń búgingi jetistikteri qamtylmaq. 

Sonymen qatar atalǵan baǵ­dar­lama boıynsha 20 joba jáne 113 kishi joba júzege asyrylýda. Jobalyq ofıste beki­til­gen josparlardy 2018-2022 jyl­­dary júzege asyrý kózdelýde. El­basy­nyń maqalasynda kórsetilgen alty ba­ǵytqa tolyq sáıkes keledi, dedi A.Kólginov.

Ár saýalǵa jaýap bar

Baspasóz máslıhaty aıasynda BAQ ókilderi Qarashyǵanaq ekologııalyq aımaǵyndaǵy Berezov pen Bestaý aýyldaryn kóshirý, óńiraralyq baılanys, óńirdegi benzın baǵasy, tipti mekteptegi hıdjap máselesi týraly da saýaldar qoıdy. 

Berezov pen Bestaý aýyly turǵyn­daryn kóshirý júrip jatyr. Olarǵa arnap salynǵan kottedj túrindegi 100 jeke úı paı­dalanýǵa berildi. 153 páterli, 9 qabatty eki úı de ázir, qazir­gi tańda turǵyndarmen arada keli­sim-shart jasalýda. Osy aı­dyń sońyna deıin ekologııalyq aı­maqtan turǵyndar túgel kóshiri­ledi, dedi A.Kólginov.

Brıfıng kezinde lıtri 200 teń­gege deıin jetken benzın baǵa­sy da sóz boldy. «BQO jy­ly­na 300 myń tonna AI 92 ben­­zınin tutynady, onyń 70%-yn Reseıden alamyz. Benzın tóńi­regindegi dúrbeleń kezinde Oral­dan 600 shaqyrym shalǵaı jat­qan Bókeı Ordasy aýdanynda baǵa kóterilgeni ras. Qazir ahýal turaqtandy, baǵa 150-157 teńge aýmaǵynda», dedi oblys basshysy. 

О́ńiraralyq baılanys damýy arqa­synda buryn shetelden satylyp alynatyn kóptegen qural-jabdyq otandyq ónimmen almastyrylǵan. Mysaly, bu­ryn Qarashyǵanaqqa qajetti tampo­najdy sement shetelden ákelinse, endi Shymkentten keledi. Kentaýda jasalatyn úlken transformatorlar da ımportty sátti almastyrady. О́ndiris oryn­darynda paıdalanylatyn sapaly qyz­mettik kıimderdi de qazaqstandyq fırmalar ózderi tige bastaǵan.

Jaqynda osyndaı almatylyq kásiporyn oraldyqtar úshin 5 mlrd teńgeniń kıimin tigýge kelisimshart jasaǵan.

Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»